Yalçın Küçük - 100 Soruda Planlama, Kalkınma ve Türkiye - Notlar

Yalçın Küçük - 100 Soruda Planlama, Kalkınma ve Türkiye - Notlar

Gerçek Yayınları, 1971

 

I PLANLAMA VE KALKINMA: TANIMLAR

Soru 1: Planlama nedir?

Planlamayı var eden koşullar.

Planlamanın yapılabilmesi için iki temel şartın yerine gelmesi gerek

İşin Toplumsallaşması (Sosyalizasyon): Üretimin devasa ölçeklere ulaşması ve parçalar arası teknik bağlar.

Üretim Araçlarının Toplum Kontrolüne Geçmesi: Özel mülkiyetin sona ermesi.

 

Bir tek merkez... on milyonlarca insan için gerekli ilkel ham maddenin üçte iki ya da dörtte üçünün sunumunu bir plana göre örgütlerse... artık açıkça ortaya çıkar ki, Üretimin sosyalizasyonu meydana gelmiştir.

 

Özel mülkiyet, "kullanım değeri" yerine "değişim değeri" (kâr) için üretimi zorlar.

Mülkiyet dar gruplara değil, tüm ulusa ait olmalıdır.

 

Soru 2: İşin sosyalizasyonu planlama için gerçekte de gerekli koşul olmuş mudur?

Üretimin kağıt üzerinde değil, fiilen toplumsallaşması gerekmektedir.

Komünizmin örgütsel dayanağı üretim araçlarının toplulaşmasında (konsantrasyon) ve işin sosyalizasyonunda yatar.

Tarım sektörü piyasa için üretim yaptığı sürece (küçük meta ekonomisi), ekonominin genelinde planlama yapmak imkansızdır.

 

Soru 3: İşin sosyalizasyonundan önce plan yapılamaz mı?

Planlama matematiksel bir hesaplama oyunundan ziyade toplumsal yapı ile doğrudan ilişkilidir.

 

Soru 4: İşin sosyalizasyonundan önce hiçbir biçimde «planlı» çaba gösterilemez mi?

(SSCB’de) Planlamanın ilk yılları, hayatta kalma ve kriz yönetimiyle geçmiştir.

Bu yöntem sadece Sovyetler Birliği'ne özgü değil, Çin Devrimi sonrasında da benzer süreçlerin yaşandı.

 

Soru 5: Özel mülkiyet planlama ile bağdaşır mı?

Üretim araçlarının toplumsallaşması ne kadar artarsa artsın, mülkiyet özel olduğu sürece "anarşi" kaçınılmazdır.

Kâr amacı ve rekabet, planlı bir ekonominin zıddıdır.

Özel mülkiyet olduğu sürece değişim için üretim ve dolayısiyle de kâr motifine göre karar vermek kaçınılmazdır... Bütün bunlar oldukça da planlama yoktur.

 

Soru 6: Planlama ile kalkınma arasında Siyamlı ikiz ilişkisi var mı?

Planlama kalkınmaya giden bir araç değil, kalkınmış olmanın bir sonucudur.

Gelişmiş kapitalist ülkelerde sosyalist bir düzen kurulduğunda, asıl mesele "kalkınmak" (sıfırdan inşa etmek) değil, mevcut üretim kapasitesini anarşiden kurtarmaktır.

Sosyalizmin ileri aşamalarında planlama azalmaz, aksine en yüksek noktasına ulaşır çünkü maddi koşullar artık tamamen insanın kontrolündedir.

 

Soru 7: Kalkınma ile denge ilişkisi zamansız mıdır?

Kapitalist kalkınmanın asıl itici gücü dengesizlik ve çatışmadır.

Endüstri Devrimi uyumlu bir büyüme ile değil, bir sektörün diğerini zorladığı bir "yarış" ve "mücadele" ile gerçekleşti.

Teknoloji üreticiyi belirli bir ölçekte üretim yapmaya zorladı.

 

Soru 8: Kalkınma nedir?

Kalkınma insanın özgürleşmesi ve doğa üzerindeki kontrolünün artmasıdır.

Kalkınma, tek anlamı ile işgücünün veriminin artmasıdır ve işgücünün veriminin artması hem kalkınmanın kendisidir ve hem de daha hızlı kalkınmanın nedenidir.

İşgücü verimliliğinin artması, insanın hayvansal ihtiyaçlarının ötesine geçmesini ve toplumun bir kısmının "artık-iş" (başkaları için üretim) yapabilmesini sağlar. Bu durum uygarlığın temelidir.

 

Soru 9: Kalkınmanın ölçüsü nedir?

Kalkınmanın ölçüsü toplumun elindeki üretici güçlerin toplamıdır.

Önemli olan burada, işgücünün verimlilik derecesidir... İşin verimliliği arttıkça, işçinin ürüne çevirdiği üretim araçları kütlesi artar.

Makinayı kullanmanın kapitalist için kârlı olabilmesi ancak bu koşulun sağlanmasına bağlıdır... Makina üretime ne kadar değer katıyorsa... en az o kadar canlı işgücünün üretim sürecinden çıkarılması zorunludur.

 

Soru 10: Gelir ile kalkınma arasındaki ilişki nedir?

Bir faaliyetin piyasalaşması geliri artırırken, toplumsal refahı aynı oranda artırmayabilir.

 

II BATI'DA PLANLAMA VE TEKNİKLER

Soru 11: Batı'da planlama fikrinin kaynağı nedir?

Batı'daki planlama düşüncesinin arkasında aşırı üretim olgusu yatar. Olgun ekonomi, belirli bir gelişmenin sonunda, ürettiği malları satma sorunu ile karşı karşıya gelir.

 

Soru 12: Batıdaki planlamanın üst yapısal kaynakları hangileridir?

Plan kavramı, 1929-1936 yılları arasında kapitalist dünya büyük bir yıkım yaşarken, Sovyetler Birliği'nin planlı kalkınma ile büyük bir sıçrama yapması sonucu itibar kazanmıştır. Bu başarı karşısında hiçbir burjuva hükümeti plan fikrine açıkça karşı çıkamaz hale gelmiş; Hollanda, Fransa ve ABD gibi ülkeler kendi "plancılık" anlayışlarını geliştirmişlerdir.

 

Soru 13: Hesaplama tekniklerinin gelişmesinin rolü ne olmuştur?

Elektronik hesap makineleri ve programlama yöntemlerindeki (doğrusal programlama, girdi-çıktı teknikleri) gelişmeler, ekonomik politikalara teknik bir bütünlük ve sözde bilimsellik kazandırmıştır.

 

Soru 14: Batı planlamasının içeriği nasıldır?

Batı planlaması, piyasa mekanizmasını ve kâr dürtüsünü dokunulmaz sayarak bu mekanizmanın işleyişini kolaylaştıracak genel bir çerçeve çizer.

Batı planlamasının temel özelliği piyasa mekanizmasını saklı tutmaktır.

 

Soru 15: Piyasa anarşisinin veri alındığı planlama kapitalist düzene mi özgüdür?

Gerçek sosyalist planlama piyasaya uymayı değil, piyasayı planlı çabalara uydurmayı hedefler.

 

Soru 16: Kapitalist düzende piyasa anarşisinin bir kenara itildiği planlama örnekleri yok mudur?

Savaş dönemleri, kapitalist ülkelerin piyasa mekanizmasını devre dışı bırakıp doğrudan kontrol yöntemlerine geçtiği istisnai durumlardır.

 

Soru 17: Batı plancılığının şematiği nasıldır?

Batı plancılığı, birbiriyle çelişen varsayımlardan oluşan burjuva iktisat kuramına dayanır. Bu şematik içinde en temel ayrım "amaç-araç" ayrımıdır; amaçları politikacılar belirler, plancılar ise bu amaçlara ulaşacak teknik araçları bulur.

 

Soru 18: Amaç-araç ayırımının ideolojik vargısı nedir?

Bu ayrım, hedeflerin (örneğin üretim artışı ile gelir adaleti) birbiriyle çeliştiği yargısını doğurur ve böylece başarısızlıklar için doğaya veya ekonomik yapıya suç atılarak iktidarın sorumluluğu örtbas edilir.

 

Soru 19: Araçlar tarafsız olabilir mi?

Araçlar asla tarafsız değildir; her politikanın doğrudan yararlananları ve zarar görenleri vardır.

 

Soru 20: Amaç-araç şematiği içinde türk plancılarının serüveni ne olmuştur?

Ortaya çıktı ve göründü ki siyasal kuruluşlar amaçlardan daha çok araçlarla ilgilidir. Her araç, egemen güçlerin bir kesimini rahatsız eder.

 

…

 

Soru 22: Kapitalist ülkelerde araçlar özel olabilir mi?

Kapitalist mantık gereği araçlar genellikle genel kalmak zorundadır (faiz, vergi vb.); çünkü özel kişilerin kendi yararlarını en iyi gözeteceği varsayılır.

 

Soru 23: Batı plancılığının aşamaları nedir?

Batı plancılığı, ekonomiyi bir bütün olarak kapsayan model eksikliği nedeniyle aşamalı bir yöntem izler: makro büyüklükler (gelir, yatırım), kesimler arası tutarlılık ve son olarak yatırım projelerinin seçimi.

 

Soru 24: Model nedir?

Ekonominin işleyişini gösteren bir soyutlama ve makettir.

 

Soru 25: Batı büyüme (makro) modelciliğinin kaynağı nedir?

İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra ekonomik büyüme konusuna ilginin yeniden doğmasının arkasında, az gelişmiş ülkelerin keşfi değil, kapitalist sistemin kendi krizlerini (stagnation) aşma ve Sovyetlerin yüksek kalkınma hızına yanıt verme ihtiyacı yatar.

 

Soru 26: Batı büyüme (kalkınma) modellerinin az gelişmiş ülkeler için geçerliliği var mıdır?

İleri kapitalist ülkelerin tipik sorunları için geliştirilmiş modeller az gelişmiş ülkelerin sanayileşme gerçekleriyle bağdaşmaz.

 

Soru 27: Harrod'un «sorunu» nedir?

Harrod, kapitalist ekonomide doğal büyüme hızı (nüfus ve teknik ilerleme) ile gerekli büyüme hızı (tasarruf ve yatırım dengesi) arasındaki istikrarsızlığı sorunsallaştırmıştır.

 

Soru 28: Fel'dman modeli ile Harrod modelinin ilişkisi var mıdır?

Batı dünyası bu modeli Domar aracılığıyla tanımış ve Harrod-Domar modeline indirgemeye çalışmıştır; ancak Fel'dman'da sermaye katsayısı sabit değildir ve planlamanın görevi bu etkenliği artırmaktır.

 

Soru 29: Kalkınma sorunu nedir?

Özellikle geç kalkınan ülkeler için bu, üretim araçları ve makine yapımını içeren ileri teknoloji komplekslerini kurma sorunudur.

 

Soru 30: Harrod modelinin kalkınma planlarında uygulanma olanağı var mıdır?

Bu model, kalkınma sürecinin toplumsal-siyasal ve teknolojik boyutlarını göz ardı ettiği için sınırlıdır.

 

Soru 31: Harrod'un sorununa batı dünyasında getirilen çözümler nelerdir?

Batılı iktisatçılar (Keynesçiler ve Neo-klasikler), gelir bölüşümünün veya sermaye-üretim oranının değişebileceğini varsayarak sistemin dengelenebileceğini savunmuşlardır.

 

Soru 32: Kesimler arası planlar nasıl yapılmaktadır?

Girdi-çıktı tablolarının oldukça basit bir mantığı vardır. Temelinde, her üretim kolunun diğer üretim kollarından belli miktarlarda ham veya yarı işlenmiş madde aldığı... düşüncesi yatar.

 

Soru 33: Mal dengeleri yöntemi nedir?

Sovyet plancılığında kullanılan bu yöntem, her stratejik mal için üretim ve tüketim normlarına dayalı fiziksel tablolar hazırlamaktır.

 

Soru 34: Sermaye-üretim oranının kesim programlarında yeri nedir?

Bu katsayı (yatırımın üretime veya gelire oranı), kesimler arası yatırımların dağılımında belirleyici bir araç olarak kullanılır. Ancak geliri fetişleştirerek yatırımları sadece düşük katsayılı alanlara (tarım vb.) yöneltmek gerçek bir kalkınmadan vazgeçmek anlamına gelebilir.

 

Soru 35: Marx sermaye katsayısı konusunda ne der?

Marx'a göre, teknolojinin gelişmesi ve üretimin sosyalize olmasıyla birim üretim başına düşen sabit sermaye değeri düşme eğilimi gösterir. Bu, toplumsal iş bölümünün ve kolektif emeğin yarattığı bir tasarruftur.

 

Soru 36: Burjuva iktisatçıları sermaye katsayısı konusunda ne düşünürler?

Burjuva iktisatçıları katsayının sabit olduğunu, sürekli düştüğünü veya kalkınmanın belli aşamalarında yükselip sonra düştüğünü (U eğrisi) savunurlar.

 

Soru 37: Programlarda proje seçiminin temel sorunları nelerdir?

Burjuva plancılığında projeler arasında seçim yapmak zordur çünkü "karma ekonomi" gereği özel projeler denetlenemez ve kamu kesiminde yeterli nitelikte proje üretilemez.

 

Soru 38: Sermaye katsayısının proje seçiminde yeri nedir?

Sermayenin kıt olduğu ülkelerde sermaye başına en çok ürün veren projeleri seçmek mantıklı görünse de, bu durum sanayileşmek yerine sürekli tarım ve hafif sanayiye ağırlık verilmesi gibi kalkınma karşıtı sonuçlar doğurur.

 

Soru 39: Kârlılık oranının proje seçiminde kullanım yeri nedir?

Burjuva iktisadı, kârlılık yerine "sosyal marjinal verimlilik" ilkesini önerir; burada vergiler, işgücü maliyeti (gölge ücret) ve döviz kuru üzerinde düzeltmeler yapılır.

 

Soru 40: Kaynakların etken kullanımı bir amaç mıdır?

Burjuva iktisadının "etkenlik" (efficiency) mantığı, eldeki kaynaklarla bir an için en yüksek ürünü almayı hedeflerken, yarınki kaynakları artıracak olan işgücü verimliliğini ihmal eder.

 

Soru 41: Yeniden yatırım ölçütü ne getirmektedir?

Bu ölçüt, yaratılan artık değerin yeniden yatırıma giden payını ön plana çıkarır ve ileri teknoloji seçimini teşvik eder. Kalkınmanın motoru olan işgücü verimliliğini artırmayı hedefler.

 

Soru 42: Sovyet kalkınmasında nasıl bir ölçüt geliştirildi?

Sovyet plancılığında kullanılan temel ölçüt "ödeme süresi" (srok okupaemosti) kavramıdır. Bu ölçüt, ek yatırımın işletme sürecinde ne kadarlık bir yıllık tasarruf (işgücü tasarrufu) sağlayacağını hesaplar.

 

III SOVYET KALKINMA VE PLANLAMASI

Soru 43: Sovyet deneyinin anlamı nedir?

Sovyet kalkınması, sadece teknik bir başarı değil, bir sınıf sorunu olarak tanımlanmaktadır. Sovyet iktidarının korunması, kendi sanayisinin kurulmasına ve iş gücü verimliliğinin kapitalist düzeyin üzerine çıkarılmasına bağlanmıştır.

 

Soru 44: «Savaş Komünizmi» zorunlu mu idi?

Savaş komünizmi, üretici güçlerin gelişim düzeyinden kaynaklanan bir zorunluluktan ziyade, iç savaş, dış saldırılar ve sabotajlar karşısında ortaya çıkan tarihsel bir gereklilik olarak açıklanmaktadır.

 

Soru 45: NEP bir gerileme midir?

Yeni Ekonomi Politikası (NEP), bazı çevrelerce sosyalizmden geri adım olarak görülse de yazar bunu, ekonominin yıkıntıdan kurtarılması ve ileri bir atılım için toplanma dönemi olarak nitelendirir.

 

Soru 46: GOELRO Planının yeri neresidir?

1920 yılında hazırlanan bu elektriklenme planı, aslında kapsamlı bir kalkınma planı niteliğindedir. Lenin'in büyük önem verdiği bu plan, Sovyet liderliği arasındaki ilk görüş ayrılıklarının da zeminini oluşturmuştur.

 

Soru 47: Makas Bunalımı neler getirmiştir?

Sanayi ürünleri fiyatlarının tarım ürünlerine göre çok daha hızlı artmasıyla oluşan bu kriz, "ilkel sosyalist birikim" tartışmalarını başlatmıştır. Tartışmalar sonunda sanayi malları fiyatlarının düşürülmesine ve verimliliğin artırılmasına karar verilmiştir.

 

Soru 48: Planlamada «Groman-Bazarov yıkıcılığı» nedir?

Groman ve Bazarov gibi uzmanlar, ekonominin 1913 düzeyine (dengeye) yaklaştıkça büyüme hızının zorunlu olarak düşeceğini savunmuşlardır. Bu görüş, tarımı planlamanın temeli olarak alan "jenetik" planlama anlayışını temsil eder.

 

Soru 49: Komisaryalar ne derler?

Tarım ve Maliye bakanlıkları (komisaryaları), ağır sanayiye öncelik verilmesine karşı çıkarak kaynakların tarıma ve hafif sanayiye aktarılmasını savunmuşlardır. Bu çatışma, planlama ilkelerinin tam egemenliği için bu kurumların "temizlenmesi" ile sonuçlanmıştır.

 

Soru 50: Plan taslakları bu açıdan nasıl gelişti?

Planlama sürecinde menşevik ve narodnik etkiler azaldıkça, hazırlanan taslaklardaki sanayi artış hızları yükselmiş ve azalan hız eğilimleri ortadan kalkmıştır. İlk beş yıllık plan dört yılda başarıyla tamamlanmıştır.

 

Soru 51: Planlamada işgücü sorunu nasıl ortaya çıktı?

Batılı gözlemcilerin "gizli işsizlik" iddialarının aksine, Sovyetler 1930'da işçi sıkıntısı ile karşılaşmıştır. Bu durum, üretimin hızla mekanize edilmesini zorunlu kılmıştır.

 

Soru 52: Endüstrileşme süreci ile birlikte işgücünün yapısında ne gibi değişiklikler olmuştur?

Mekanizasyonla birlikte kadın işgücü yaygınlaşmış ve köylü kökenli işçilerin oranı artmıştır. Bu dönemde işçilerin sık sık iş yeri değiştirmesi (seçme özgürlüğü) verimliliği zorlayan bir sorun olmuştur.

 

Soru 53: Dış ticaretin kalkınma süreci içinde yeri nedir?

Kalkınma süreci içindeki bir ülkede ve kalkınmanın başlangıcında, dış ticaretin rolü makine sağlamaktır.

Makine, makine üretmek için ithal ediliyorsa, anlamlıdır.

 

Soru 54: İhracatın rolü nedir?

İthalâtın temel işlevi makine getirmek olunca, ihracatın temel işlevi de ithalât kapasitesi yaratmak olarak ortaya çıkar.

 

Soru 55: Tarım cephesinde neler olmaktadır?

Toprak reformu sonrası toprakların tekrar parçalanması, "Kulak" denilen zengin köylülerin güçlenmesine yol açmış ve tarım, sanayileşmenin önünde bir dar boğaz haline gelmiştir.

 

Soru 56: Kollektifleştirme nasıl gelişti?

Stalin, tahıl krizini aşmak ve sanayiye kaynak/işgücü sağlamak için kollektifleştirme hamlesini başlatmıştır. Bu, bireysel köylü ekonomisinden büyük ölçekli mekanize işletmelere geçişi hedeflemiştir.

 

Soru 57: Sovyet planlı kalkınmasının başarı göstergeleri nelerdir?

1913 yılında Rusya'daki endüstriyel üretim, Birleşik Devletlerin endüstriyel üretiminin yüzde onüçü idi. 1913 yılında kişi başına demirli metal üretim, Birleşik Devletlerdekinin onda biri ile onikide biri arasında değişmekteydi. Kömür çıkarımı yirmibeşte bir, petrol altıda bir, elektrik ondokuzda bir idi. 1960'ların başında ise endüstri üretimi, Amerikan endüstri üretiminin yüzde altmış üçüne ulaşmıştır. Sanayi üretiminde şimdi Avrupa'da birinci, Amerika Birleşik Devletlerinden sonra dünyada ikincidir. Tek başına dünya sanayi üretiminin beşte birini sağlamaktadır, ve bu beşte bir, Birleşik Krallık, Fransa, İtalya, Kanada, Japonya, Belçika ve Hollanda'nın toplam sanayi üretiminden büyüktür.

 

Soru 58: Mekanizasyon cephesinde başarı düzeyi ne olmuştur?

İşgücü verimliliğini artırmanın olanağı makina kullanarak sağlanır. Genel olarak makina kullanımı ölçüsünü mekanizasyon düzeyi belirler. Bu bakımdan mekanizasyonda gösterilen başarıya bakmak, bir ülkede gösterilen kalkınma düzeyini anlamanın ilk koşuludur.

 

Soru 59: Mekanizasyon düzeyi tam bir gösterge midir?

Mekanizasyon sadece makina kullanımını göstermektedir. Mekanizasyon düzeyi artsa da yardımcı süreçlerdeki eksiklikler verimliliği Amerikan düzeyinin altında tutmuştur.

 

Soru 60: Makinanın dağılımı nasıl idi?

Başlangıçta mevcut kapasite ve ithal makinelerle yetinilirken, üçüncü plandan itibaren "en ileri makine" kullanımı hedeflenmiş ve uzmanlaşmış üretim artmıştır.

 

Soru 61: Sovyet plancılığında slogan atmanın önemi nedir?

Sloganlar, kitleleri belirli hedeflere yönlendiren etik araçlardır. "Teknoloji her şeyi çözer" sloganı zamanla yerini "Kadrolar her şeyi çözer" sloganına bırakmıştır.

 

Soru 62: Plancılıkta akçalı özendiricilerin yeri nedir?

Planların aşılması için parça başı ödeme ve sosyalist yarış gibi yöntemler kullanılmıştır. 1930'ların sonunda ortaya çıkan Stahanov hareketi, teknoloji ile emeği birleştirerek verimlilik normlarını altüst etmiştir.

 

Soru 63: Bölüşüm sorunu nasıl biçimlenmiştir?

Marx'ın "Gotha Programının Eleştirisi"ndeki ilkeler izlenmiştir. Komünizmin ilk aşamasında bölüşüm, herkesin topluma verdiği emek miktarına göre yapılmaktadır.

 

Soru 64: Sovyet plancılığında niteliksel amaçların yeri nedir?

Sovyet planlamasının niteliği ihmal ettiği iddiası reddedilmektedir; iş gücü verimliliği en önemli niteliksel gösterge olarak kabul edilmiştir.

 

Soru 65: Sermaye kullanımında başarı göstergesi nedir?

Sovyetler, vardiya sayısını artırarak sermaye araçlarını kapitalist ülkelere göre çok daha yoğun ve israfsız kullanmışlardır.

 

Soru 66: Planlamada fiyatların rolü nedir?

Fiyatlar planlamada sadece yardımcı ve kontrol edici bir araçtır.

 

Soru 67: Planlamada kararı kim verir?

Temel kararlar (hız, yön, verim) siyasal örgüt (Parti) tarafından verilir; plancıların görevi bu kararları teknik dengelerle hayata geçirmektir.

 

IV TÜRKİYE'DE PLANLI KALKINMA

Soru 68: Cumhuriyetin ekonomik yapısını anlamada birinci yanlış nedir?

Cumhuriyetin ekonomik yapısını kavramadaki temel hata, devletin niteliğini ve tarihsel sürekliliğini göz ardı etmektir. Türkiye'de devletin geçmişten kopuk, benzersiz bir yapısı olduğu iddiası yanlıştır; çünkü "Cumhuriyet düzeni... kendi geçmişinden kopuk olarak düşünülemez."

 

Soru 69: Türkiye ekonomisini anlamada ikinci önemli yanlış nedir?

İkinci büyük hata, Türkiye düzenini teknolojiden soyutlamaktır. Teknoloji, üretim güçlerinin bir parçası olarak üretim ilişkilerini belirler ve ekonominin sorunlarını şekillendirir. Özellikle kalkınmada geç kalmış ülkeler için ileri teknoloji kullanımı, hızlı kalkınma zorunluluğunu da beraberinde getirir. Bu bağlamda devletçilik, "belirli bir sınıfsal yapının ileriye atılış aracıdır."

 

Soru 70: Tarihi kimler metalaştırdı?

Sınıflı toplumlarda tarih, tıpkı işgücü gibi metalaşır ve burjuvazi tarafından kendi çıkarları doğrultusunda çarpıtılır. Türkiye'de bu işlev "Kadro" dergisi çevresindekilerce üstlenilmiş; devletin "sınıflar üstü" olduğu ve bir "sınıf harmonisi" bulunduğu iddia edilmiştir. Oysa bu dönemde, "Türkiye'nin ilk büyük kapitalistleri, kuşkusuz, devletçilik döneminin birincil ürünleridir."

 

Soru 71: Cumhuriyetin ekonomik yapısı hangi dönemlerde incelenebilir?

Türkiye'nin ekonomik gelişimi dört ana döneme ayrılır: 1932'ye kadar olan liberal dönem, 1946'ya kadar süren yoğun devlet müdahalesi dönemi, 1960'a kadar olan dışa açılma dönemi ve 1960 sonrası planlı dönem. 1960 sonrası dönem, "yüzeyde daha önceki politikaya tepki; temelde devam" olarak nitelenir.

 

Soru 72: 1923-1932 döneminin ana çizgileri nelerdir?

Bu dönem, devlet desteğiyle kapitalistleşme sürecini hızlandırma çabasıyla karakterize edilir. 1927 Sanayii Teşvik Kanunu ile özel girişimlere geniş vergi muafiyetleri, ücretsiz arazi ve kâr garantileri sağlanmıştır. Hükümetin temel politikası, yatırımlarını altyapı ile sınırlayıp "özel girişimleri canlandırmak olmuştur."

 

Soru 73: Devletçiliğe geçiş nasıl oldu ve nasıl gelişti?

1929 Dünya Ekonomik Bunalımı'nın etkileri, yabancı sermayenin gelmemesi ve Sanayii Teşvik Kanunu'nun yetersiz kalması devletçiliğe geçişi zorunlu kılmıştır. 1940'ta çıkarılan Milli Korunma Kanunu, hükümete özel üretime müdahale etme ve çalışma saatlerini artırma gibi geniş yetkiler vermiştir. Bu kanun, "özelci ekonomik düzenin tek egemeni" olmuştur.

 

Soru 74: İlk planların amacı ne idi?

1930'lardaki sanayi planları, bugünkü anlamda bütüncül planlar olmayıp bölge dengesini ve yerli hammadde kullanımını amaçlayan fabrika listeleridir. İkinci planın birinci plandan en önemli farkı, Sovyet işbirliğinin yerini İngiliz teknik yardımının almasıdır. Bu değişim, Türkiye'nin dış politikasındaki dönüşün ilk habercisidir.

 

Soru 75: Devletçilik ne getirmiştir?

Devletçilik dönemi üretim, gelir ve kapitalistleşme açısından bir ilerleme dönemidir. Sanayi üretimi 1938'de 1929'a göre %80 artmıştır. Ancak bu dönemde bile tüketim mallarında tam kendi kendine yeterlilik sağlanamamıştır.

 

Soru 76: Kapitalist dünyaya açılış ne zaman başladı ve nasıl gelişti?

1946 sonrası, özel inisiyatifin desteklendiği ve dış yardıma (Marshall yardımı vb.) dayalı bir döneme girilmiştir. Dünya Bankası raporları doğrultusunda sanayi yerine tarıma ağırlık verilmiştir. 1956-1964 döneminde dış ticaret hadlerinin aleyhe dönmesi sonucu Türkiye yaklaşık "1 milyara yakın doları kaybetmiş, zengin kapitalist ülkelere hediye etmiştir."

 

Soru 77: İç ticaret hadlerinin gelişimi nasıl olmuştur?

İç ticaret hadleri, özellikle 1929 bunalımından sonra tarımcılar lehine bir eğilim göstermiştir.

 

Soru 78: Tarımdaki fiyat artışlarından kim yararlanır?

Yüksek buğday fiyatı politikasından küçük köylü değil, piyasaya ürün sunabilen "toprak ağaları" yararlanmaktadır. Bu durum sanayileşme ile çelişmektedir çünkü yüksek buğday fiyatı ücretleri artırarak kâr oranlarını düşürür ve birikimi tarım dışı alandan "gösteriş tüketimi eğilimleri yüksek toprak ağalarına" aktarır.

 

Soru 79: Vergi yapısı nasıldır?

Türkiye'de vergi oranları düşük, adaletsiz ve dolaylı vergilere dayalıdır. Tarım gelirleri neredeyse hiç vergilendirilmemekte; gelir vergisinde ise yük ücretli ve maaşlılar üzerindedir. Vergi reform komisyonları ise "büyük vergi yükümlülerine yeni tavizler sağlamak arzusu ile" hareket etmektedir.

 

Soru 80: Planlama nasıl doğdu ve hangi teknik düzeyde hazırlandı?

1960 sonrası, önceki dönemin başarısızlığını "bilim ve hesap" eksikliğine bağlayan bir anlayışla planlama kaçınılmaz olmuştur. J. Tinbergen'in "aşamalı planlama metodolojisi" uygulanarak Birinci Beş Yıllık Plan hazırlanmıştır.

 

Soru 81: Planın amaç ve araçları nelerdi?

Temel amaç ulusal geliri artırmaktır; istihdam ve sosyal adalet ise bu amaca bağlı ikincil unsurlar olarak görülmüştür. Birikim artışını sağlama görevi esas olarak kamu kesimine verilmiştir.

 

Soru 82: Makro ölçekte uygulama neler getirmiştir?

Uygulamada kamu kesimi hedeflerin gerisinde kalırken, özel kesim daha başarılı olmuştur. İlk plancıların başarısızlığı, "salt hesaplamanın hiçbir işe yaramadığını gösteren çok değerli bir örnektir."

 

Soru 83: Sektörel çalışmalar nasıl gelişti?

Sektör programları; Input-Output tablosu, uzman raporları ve özel ihtisas komisyonlarının çalışmalarıyla hazırlanmıştır. Ancak bu çalışmalar arasında yeterli eşgüdüm sağlanamamıştır.

 

Soru 84: Kesim programlarının genel yapısı nasıldır?

Sektörel yatırımlar teknik hesaplardan ziyade, planlama teşkilatı ile kuruluşlar arasındaki "çetin pazarlık" sonucu belirlenmiştir.

 

Soru 85: Birinci planın sektör programı tutarlı mıdır?

Plancılar teknik modeller yerine kendi sezgilerine güvenmişlerdir. Bu durum, sanayi ve tarım artış hızları arasında tutarsızlıklara yol açmıştır.

 

Soru 86: Sektör programları ne getirmiştir?

Türkiye'de planlama adı altında aslında bir "ekonomi politikası kuramı uygulamasına" girişilmiştir. Ancak planlı dönemdeki büyüme, Türkiye ekonomisinin normal eğiliminin (yaklaşık %5) üzerine ciddi bir katkı sağlamamıştır.

 

Soru 87: Birinci ve ikinci plan arasındaki en önemli ayrılık nedir?

Birinci plan düzeni iyileştirmeye çalışırken, ikinci plan statükoyu koruyan bir sarı plandır. İkinci plan, gerekli reformları (toprak, vergi vb.) yapmadan %7 büyüme vaat ederek rakamlarla oynamaktadır.

 

Soru 88: Planda zengin nasıl yaratılır?

İkinci planla birlikte "planlı zengin yaratma düzeni" yasalarla (933 sayılı yasa) kurulmuştur. Kamu kaynakları, teşvikler ve muafiyetler aracılığıyla özel girişimcilere aktarılmaktadır.

 

Soru 89: İkinci planın kalkınma için gördüğü engeller nelerdir?

Plan; tasarruf, dış ticaret ve kurumsal yapıdaki güçlükleri engel olarak sunar. Ancak bunlar teknik değil, "iktidara sahip egemen güçlerin çelişkisinden" kaynaklanan siyasal sorunlardır.

Soru 90: Kalkınma için dış ticaret bir engel midir?

Dış ticaret gerçek bir engel değildir; asıl çözüm sanayileşmedir.

 

Soru 91: İkinci planda amaçlar ve önerilen araçlar nelerdir?

Plan, gerçekçi olmayan özel birikim ve vergi tahminlerine dayanmaktadır. Birikim açığının en az 20 milyar TL olacağı öngörülmektedir.

 

Soru 92: Plansız düzen, akılcı düzene kalkınma «rezervi» bırakır mı?

Türk ekonomisinde ulaşım ve imalat gibi sektörlerde önemli bir "atıl kapasite" (kalkınma rezervi) bulunmaktadır.

 

Soru 93: İkinci planda kesimler nasıl programlanmıştır?

İkinci planda sanayi ve tarım hedefleri arasında çelişkiler vardır; sanayiye ayrılan yatırım yetersiz, tarıma ayrılan ise fazladır.

 

Soru 94: 1970'lerin başında Türkiye ekonomisinin durumu nasıl görünmektedir?

Sanayi, üretim araçları üretimine geçmek zorundadır ve bir "satış bunalımı" ile karşı karşıyadır. Tahvil çıkarımı gibi sermaye piyasası hareketleri hızlanmıştır.

 

Soru 95: Tarım cephesinde paralel gelişmeler var mıdır?

Tarım, kredi ve fiyat desteği bakımından eski önemini (has evlat özelliğini) yitirmektedir. Tarımda teknoloji kullanımı bir "yaşama çabası" olarak artmaktadır.

 

Soru 96: Kapitalist ekonomilerin bunalımları Türkiye ekonomisini etkilemekte midir?

Türkiye, dış ticaret yoluyla kapitalist dünyadaki bunalımları ithal etmektedir. 1930, 1950 ve 1960'taki büyük siyasal değişimlerin hepsinin birer ekonomik bunalım dönemine rastlaması tesadüf değildir.

 

Soru 97: 1970lerin başında ultra-emperyalizmden söz edilebilir mi?

Kautsky'nin "ültra-emperyalizm" tezi yanlıştır; kapitalizmin "eşit olmayan gelişme kanunu" uyarınca emperyalist güçler arası çelişkiler devam etmektedir.

 

Soru 98: Ortak Pazar nereye oturmaktadır?

Ortak Pazar, Avrupa'nın Amerika'ya karşı bir tepkisi ve bölge ölçeğinde bir koruyuculuk denemesidir.

 

Soru 99: Ortak Pazar Türkiye'ye ne getirir?

Ortak Pazara giriş, Türkiye'nin sanayileşmeden ve planlamadan veda etmesi demektir. Türkiye sanayisi daha sığ bir montaj sanayiine dönüşecektir.

 

Soru 100: Gelişen teknoloji karşısında kalkınma ve planlama hangi özellikleri gösterir?

Hızlı kalkınma için dış ticaretin kamulaştırılması ve sanayileşmenin toplumsal yolla (kamu eliyle) yürütülmesi kaçınılmazdır. Gerçek planlama, "makina yapımı sanayiini temel alan planlamadır."

…