Edward Relph - Yer ve Yersizlik - Notlar

Edward Relph - Yer ve Yersizlik - Notlar

Place and Placelessness, Pion Ltd,, 1983

 

E. Ralph, modern dünyada mekân ve yer kavramlarının nasıl değiştiğini fenomenolojik bir bakış açısıyla ele alıyor.

Yazar insan ile çevresi arasındaki bağı koparan, tekdüze ve kimliksiz ortamlar yaratan "mekânsızlık" olgusuna karşı, yaşanmış dünyanın doğrudan tecrübe edilmesini savunur.

…

 

Giriş

Bu kitapta temel amaçlarımdan biri, mekanların deneyimlenme biçimlerindeki çeşitliliği belirlemektir

…bu çalışmanın felsefi temeli, fenomenolojidir

 

Mekân ve Fenomenolojik Coğrafyanın Temeli

İnsan olmak, anlamlı yerlerle dolu bir dünyada yaşamak demektir

Heidegger / “Mekân, insanı varoluşunun dışsal bağlarını ve aynı zamanda özgürlüğünün ve gerçekliğinin derinliklerini ortaya koyacak şekilde konumlandırır” demiştir.

 

Coğrafya bilgisinin temeli, dünyayla olan doğrudan deneyimlerimizde yatar.

Coğrafyayı, insanların bir laboratuvardaki böcekler gibi gözleme tabi tutulduğu kapalı bir sistem olarak değil, insanın varoluşunu gerçekleştirdiği araç olarak anlamak gerekir.

 

Bizler, zengin ve derin bir şekilde mekanlara ayrılmış bir dünyada yaşıyor, hareket ediyor ve kendimizi yönlendiriyoruz.

…mekanlar gerçekten de insanın dünyadaki varoluşunun temel bir yönü ise, bireyler ve insan grupları için güvenlik ve kimlik kaynakları ise, o zaman anlamlı mekanları deneyimleme, yaratma ve sürdürme araçlarının kaybolmaması önemlidir.

…çünkü bu bilgi olmadan, yaşamlarımızın önemli bağlamlarını oluşturan yerleri yaratmak ve korumak mümkün olmayacaktır.

 

Uzay ve Yer (Space and Place)

…algısal mekân, mimarinin inşa edilmiş mekânları ve geometrinin soyut mekânı…

Özellikle önemli olan, ‘varoluşsal’ veya ‘yaşanmış’ mekândır

 

Pragmatik veya İlkel Alan: İçgüdüsel ve bilinçsiz eylemlerin alanıdır

Algısal Alan: Bireyin niyetleri ve ihtiyaçları etrafında merkezlenen eylem alanıdır.

Varoluşsal Alan: Kültürel bir grubun üyeleri olarak dünyayı deneyimleme biçimidir.

Kutsal Mekân: Dini deneyimin merkezidir

 

Mekânın Özü

Konum, yerin gerekli bir koşulu değildir.

…yer değiştiren bir gemi yine de kendi başına bağımsız bir yerdir

Bir yerin ruhu genellikle manzarasında yatar; ancak manzara sadece görsel bir sahne değil, insan değerlerinin yansımasıdır.

Manzara insan değerlerinin yansımasıdır.

Yerlerin kimliği zaman içindeki süreklilik ve ritüellerle korunur.

Yerleşim yeri, barındırdığı çeşitli ayrılıklara rağmen, ortak çabalarla varlığını sürdürür. Ve kabul edilen ortak kader ve kimlik, semboller ve diğer gösterimlerle kendi ifadesini bulur.

(Bütün bunlar) manzarada ifade bulur (kendilerini gösterir).

…bu anlamda manzara, tüm unsurlarının mesaj taşıyabileceği bir iletişim aracıdır

 

Ev, dünyayı sahiplendiğimiz ve kendimizi yönlendirdiğimiz başlangıç noktasıdır.

Ev, birey olarak ve bir topluluğun üyeleri olarak kimliğimizin temelidir, varoluşun meskenidir.

 

Mekânların Kimliği Üzerine

Mekân, kişi, zaman ve eylem bölünmez bir bütün oluşturur.

…bir yerin kimliği onu diğer yerlerden ayıran ve ayrı bir varlık olarak tanınmasının temelini oluşturan şeydir.

(Adres ve koordinatlar bir yerin anlamına dair hiçbir bilgi taşımaz)

Kimlik yerlerle ilgili deneyimlerimizin temel bir özelliğidir.

 

Norberg-Schulz mekân kavramının ardındaki temel amacın içeride olmak olduğunu yazdı.

İçeride olmak, nerede olduğunu bilmektir.

Mekana içeride baktığımızda onu bir deneyim alanı olarak buluruz/keşfederiz.

 

(İç ve dış) Eşik, yalnızca iç ve dış arasındaki sınırı değil, aynı zamanda birinden diğerine geçiş olasılığını da yoğunlaştırır.

Herhangi bir yerde kişi, içeride veya dışarıda hissedebilir. Sürekli olarak yaşadığı yerde anlam kaybı veya başka bir sebeple “yabancılaşma” diye tanımlanabilecek hislere kapılabilir. Bu itibarla “içsellik” diye tanımlanan mekânsal algı “dışsallık” halini alabilir.

Varoluşsal dışlanmışlık, bilinçli ve yansıtıcı bir ilgisizliği, insanlardan ve yerlerden yabancılaşmayı, evsizliği, dünyanın gerçek dışılığını ve ait olmama duygusunu içerir.

 

Kimlik; bireysel, grup veya kitle iletişim araçlarıyla sunulan "kitlesel imgeler" aracılığıyla toplumsal olarak inşa edilir.

 

Mekân Duygusu ve Özgün Mekân Yaratımı

Samimiyet, özgünlük…

…otantik bir kişi / yaptığı her şeyde samimi olan kişidir.

Böyle bir kişi, varoluşunun temel gerçeklerini inkar eden veya bunları Kader, Tanrı'nın İradesi, tarihin, çevrenin, ekonominin, modanın veya her neyse emirleri olarak açıklayan bir kişiyle temelden zıttır. Gerçek kişi varoluşunun sorumluluğunu üstlenirken, sahte kişi sorumluluğu büyük, belirsiz, değişmez güçlere devreder; bu güçlerden sorumlu tutulamaz ve bunlar hakkında hiçbir şey yapamaz.

 

Mekânın bilinçli ve özgün algısı, hedef odaklı ve yenilikçi çözümler bulmayı içerebilen bir tasarım süreciyle ilişkilidir.

…mekânın bütünsel ve birleşik bir deneyimi vardır ve bu deneyim / bir kültürün, ihtiyaçlarının ve değerlerinin yanı sıra insanların arzularının, hayallerinin ve tutkularının doğrudan ve bilinçsizce fiziksel forma dönüştürülmesinden oluşan bir tasarım süreciyle kendini gösterir

 

Mekânsızlık (Placelessness)

Modern dünya / kasıtlı derinlikten yoksun ve yalnızca sıradan ve vasat deneyimler için olanaklar sağlayan düz bir manzara

…dünya son derece çeşitli yerlerinin... anlamsız, monoton ve kaotik bir bina düzeni altında hızla yok edildi

Evrensel bir çorak arazi

Mekânsızlık, standartlaştırılmış manzaraların yayılmasıdır.

 

Sahtelik: özgün olmama dünyaya ve insanın olanaklarına kapalı bir tutumdur.

…varoluş olanaklarının basitleştirilmesi / gerçek tepkilerin ve deneyimlerin moda olan kitle tutumları ve eylemlerinin benimsenmesiyle örtülmesini içerir.

…bu, sahteliğin yalnızca bir biçimidir; bireyin farkında olmadan, "anonim onlar" tarafından, bu konuda düşünmeden veya endişelenmeden yönetildiği, büyük ölçüde bilinçsiz ve öznel bir biçimdir. Daha bilinçli ve kasıtlı olan ikinci bir biçim de vardır: "kamu"nun nesnel ve yapay dünyasıyla bağlantılı sahtelik…

Burada nesneler kamu yararı için manipüle edilir ve kararlar varsayılan, homojen bir uzay ve zaman dünyasında alınır.

Profesyonellik sahteliğin bu çeşidinin örneğidir. İşini mükemmelen yapan kişi kendi iradesini değil işin gereklerini ortaya koymaktadır. Bu bakımdan eylemleri asla otantik/kendine ait olamaz.

Dikkat nesnelere yönelir ve meşguliyet ve şeylere özen gösterme, dar tanımlanmış amaçlara ulaşmanın en iyi yoluna odaklanır. Kaçınılmaz olarak, kamusal dünyayı manipüle eden teknisyen, "şeylere anlam veren genel kişisel yapıları" gözden kaçırır ve kendi varoluşunda anlam aramayı bırakır.

…endüstrileşmiş ve kitle toplumlarında sahtelik yaygın bir varoluş biçimidir ve kitle değerlerinin ve kişisel olmayan planlamanın tüm sosyal, ekonomik ve fiziksel biçimler, bu tür sahtekarlığın başlıca tezahürleridir.

 

Turizm: Bir yeri deneyimlemek yerine, rehber kitaplardaki "yıldızlı numaraları" işaretleme ve yapay deneyimler tüketme sürecidir.

Kitle iletişimi, kitle kültürü, büyük işletmeler ve merkezi otorite mekânsızlığı körükleyen sistemlerdir.

Disneyleşme: Tarih, mit ve fantezinin absürt ve sentetik bir kombinasyonudur.

Müzeleştirme: Geçmişin "mumyalanarak" romantik imgelere göre yeniden inşa edilmesidir.

Subtopyalar: Herhangi bir amaç veya ilişki olmaksızın nesnelerin düşüncesizce karıştırılmasıdır.

 

Günümüz Manzarasına Dair Deneyimler

Özetle, insan ile manzara ve doğa arasında bir kopuş yaşanmıştır.

…karaya, denize, rüzgara ve dağlara yakın değiliz, insan yapımı manzaraların şekillenmesinde de aynı derecede yer almıyoruz

Modern dünyada çevre rasyonellik, absürtlük ve karmaşayla doludur.

 

Absürt Manzara: İnsana kayıtsız kalan, devasa ölçekli ve anlamsız görünen ortamlardır.

 

Arabulucu Makine: Otomobil gibi makineler insanı manzaradan yalıtır.

 

Yer Bulma Olasılıkları ve Sonuç

Yer, anlamlı bir merkezdir; mekânsızlık ise bu merkezin kaybıdır.

Mekânsızlığın aşılması ve insanın mekân duygusunun yeniden canlandırılmasıyla mümkün olabilmeli…

 

Özgün bir yer, derin kökleri olan bir ağaç gibidir; mekânsızlık ise her yere kolayca taşınabilen ama hiçbir toprağa ait olmayan plastik bir saksı bitkisine benzer.

…