İbn Arabi - Marifet ve Hikmet - Notlar

İbn Arabi - Marifet ve Hikmet - Notlar

Mütercim: Mahmut Kanık, İz Yayınları

(el-Fütûhâtü'l-Mekkiyye, 1. 2. ve 3. cüzleriyle 20. 166. 177. 420. bâblarının ve

558. bâbın bir bölümünün tercümesidir.)

 

Önsöz

Gençlik yıllarının irfan hammadde toplama sahasıdır. Tunus’ta Şeyh Abdülaziz el-Mehdevî ile kurduğu 9 aylık ruhanî ülfet, Fütûhât’ın kalbe düşen ilk tohumudur.

Şeyh’in Anadolu’ya gelişi, bu toprakların irfanî mayasını değiştirmiştir. Sadreddin Konevî’yi yetiştirmesi, Ekberî felsefenin kurumsallaşmasını sağlamıştır.

 

İbn Arabî’nin Tunus’ta zikrettiği vizyoner dostluk betimlemesi, kozmolojideki "Dört Direk / Esas" (Ertâd) doktrininin yeryüzündeki insan tecellileridir. Şeyh, kendisi, el-Mehdevî, Ebû Abdullah el-Murâbıt ve özellikle Abdullah Bedr el-Habeşî’yi bu dört temel direk olarak görür.

 

Fütûhât 1201 – 1231 yılları arasında yazıldı.

Şeyh'in kendi eliyle yazıp vefatından 2 yıl önce (1238) tamamladığı nihai metin 37 cilttir.

Yazma nüsha Sadreddin Konevî Zaviyesi'nde asırlar boyu titizlikle muhafaza edildi.

 

Fütûhâtü’l-Mekkiyye, İslam dünyasının tematik olarak hazırlanmış ilk ve tek tasavvufi ilimler ansiklopedisidir.

Eser altı bölümde tasnif edilmiştir:

Marifetler (Maârif): Teorik altyapı, varlık görüşü, ontoloji ve Hakikat-ı Muhammediyye.

Muameleler (Muâmelât): Kulun ahlaki olgunlaşması için gereken ameli ve şer'î pratikler.

Hâller (Ahvâl): Yükseliş sırasında kalbe apansız gelen ve giden vecd tecellileri.

Menziller (Menâzil): Ruhun dikey yükselişte konaklamak ve hakkını vermek zorunda olduğu duraklar.

Münazeleler (Münâzelât): Kulun ruhanî boyutta Sevgili (Hak) ile yüz yüze gelişi ve batınî savaşları.

Makamlar (Makâmât): Kulda artık sabit hale gelen en yüksek mükemmellik aşamaları.

 

Marifet ve Hikmet bölümünün odağı yedi ilimdir. Şeyh’e göre bu yedi katmanı idrak eden kişi ancak "Ârif" sıfatını kazanır.

Bunları bilen kimseye hakikat ilminden hiçbir şey gizli kalmaz.

1-        Allah Teâlâ’nın isimlerinin bilinmesi;

2-        Tecellilerin bilinmesi;

3-        Hak Teâlâ’nın kullarına Şeriat diliyle hitabının bilinmesi;

4-        Varoluşun mükemmelliğinin ve noksanlığının bilinmesi;

5-        İçerdiği hakikatler bakımından insanın bilinmesi;

6-        Hayalî keşfin bilinmesi;

7-        illetlerin ve devaların bilinmesi.

…

 

Marifet ve Hikmet

Hamd, eşyayı (nesneleri ve varlıkları) yokluktan ve yokluğun yokluğundan vareden Allah içindir!

 

Allah’ın Evvel, Âhir, Zâhir ve Bâtın isimleri, ancak alem ve insan (cahil ve âlim) var olduğu için bizce görünür hale gelmiştir.

Her kul, Allah’ın esmâsından birinin tecelli mahallidir.

O isim onun Rabbi ve o kulun kalbidir.

 

Yaratılış

Allah’la birlikte hiçbir şey yokken, ilk olarak katı, beyaz ve dönen bir "Su Cevheri" yaratılmıştır.

Su, potansiyel olarak tüm cisimleri ve arazları içinde taşır.

Allah bu cevhere Celâl gözüyle bakınca, cevher haya ederek erir ve dalgalanan kozmik su haline gelir.

Suyun dalgalanmasından ve geride bıraktığı öz köpükten Yeryüzü inşa edilir. Sürtünmeden doğan ateş ve dumandan ise Yedi Kat Gök (Semavat) yarılır.

 

Bitiş, başlangıcın aynısıdır.

…

 

Kâbe’yi tavaf ederken insanlığın babası Hz. Âdem’i ve ruhanî bir topluluğu görür. Âdem (a.s.), en zayıf ve halsiz yürüyüşle yürümektedir. Bunun sebebi, insanlık soyunun tüm yükünü, yeryüzü sorumluluğunu ve hilafet emanetini üzerinde taşıyor olmasıdır.

 

Melekler insanın sol tarafını (kötülüğe meylini) gördü ama sağ avucundaki (ilahî isimlerin tecelligâhı olan) beyaz nuru göremedi.

 

Ben övgüde bulunduğum zaman, yalnızca kendime sena ederim

Demek ki ben sena ettiğim Zâtın varlığının aynısıyım.

 

İbn Arabî; kendisi, Ebu Abdullah el-Murabıt, Habeşistanlı sadık dostu Abdullah Bedr ve ev sahibiyle birlikte, alemin üzerinde yükseldiği "dört temel esas" (rükün) olduklarını belirtir.

 

Akıl İlmi

Haller İlmi

Sırlar İlmi

 

Sırlar ilmi aklın ötesinde olduğu için, avam ve zahir uleması tarafından her devirde inkâr edilmiştir.

 

Bir filozofun dininin olmaması, söylediği her şeyin batıl olduğu anlamına gelmez.

Önemli olan sözü söyleyenin kimliği değil, sözün Hakikate ve Şeriatın ruhuna uygun olup olmadığıdır.

 

Makam, kulda iyice yerleşen, kökleşen (resûh) ve ondan bir daha ayrılmayan niteliklerdir

Hâl, zamana, vakte ve şartlara bağlı olarak gelip geçici olan, kulun kalbini istila eden ruhanî durumlardır

 

Marifet, kulun amel, takva ve süluk yoluyla doğrudan keşif sonucu elde ettiği şeksiz şüphesiz ilimdir.

Akıl yürütme (fikir) ve felsefi nazarla elde edilen her türlü bilgi, doğası gereği bünyesinde şüphe, şaşkınlık (hayret) ve yanılgı riski taşır. Marifetin içine ise asla şüphe giremez; çünkü o bir akıl yürütme değil, doğrudan bir "görme" (şuhûd) işidir.

 

Kim kendini tanırsa, Rabbini de tanır

 

Birinci İlim - Hakikatler İlmi

İlâhî İsimlerin Tasnifi

Zât İsimleri

Ne övgü ne yergi ifade eden, sadece Zât-ı İlâhî'yi gösteren özel isimdir.

 

Sıfat İsimleri

Zâta eklenen manalara delâlet eder. İkiye ayrılır: Akılla bilinen aynî sıfatlar ve izafî sıfatlar. Hayy (Diri), Alîm (Bilen), Kâdir (Gücü yeten).

 

Fiil İsimleri

İlâhî iradenin alemdeki eylemlerini gösterir. Sarih (açık) ve mazmun (kapalı) olarak ikiye ayrılır. El-Musavvir (Şekil veren) [Sarih]; Tuzak kurana karşı tuzak kurma [Mazmun].

 

Ortak İsimler

Hem bir fiile hem de bir tenzih/kudsiyet sıfatına aynı anda delâlet eden isimlerdir.

El-Mümin (Tasdik eden / Eman veren); Er-Rab (Malik / Terbiye eden).

 

Gayretullah / İsimlerin havasını fâş etmek, varlığın perdelerini yırtmak ve perdelerin arkasındaki sırları açığa çıkarmak… Allah’ın gayreti bu sırların avamın elinde oyuncak olmasına direnir.

 

Harfler bir araya gelip bir kelime oluşturduğunda, tek tek harflerin sahip olmadığı yepyeni bir "havas" (etki) doğar. Tıpkı mürekkebi oluşturan maddelerin tek tek siyah olmamasına rağmen, birleştiklerinde mutlak siyahlığı doğurması gibi.

Varlık sahnesini var eden yaratıcı "Kün!" emri, harflerin değil, o kelimenin bütünsel terkibinin bir fiilidir.

 

O, Ben, Sen, Biz gibi zamirler, delâlet ettikleri Zât'ı nitelerken hiçbir sıfata ihtiyaç duymadıkları için, belirli özel isimlerden (a'lâm) çok daha kuvvetlidirler.

 

"Hüve" (O) hiçbir türevi (iştikâkı) olmayan, Zât’ın doğrudan kendi Hüviyyetine (Zâtî mahiyetine) çıkan Mutlak Gayb zamiridir.

 

Gerçek Esmâü'l-Hüsnâ, felsefi türetmelerle veya keyfi keşiflerle topluma dikte edilemez; sadece Kur'an nassından ve Hz. Peygamber'den sahih olarak gelen haberlerden (hadislerden) alınabilir. Arif kendi keşfettiği isimlerle tek başına dua edebilir ama dinî bir fitneye sebep olmamak için bunu topluma yeni bir nakil gibi sunamaz.

 

İkinci İlim - Tecelliler ilmi

Yokluk / Adem Perdesi

Alem henüz yokken (madum iken), Allah’ın ilminde sabitti ve Hakk’ın kelamını (Kün! / Ol!) işitti.

Varlık emri gelince mümkün varlıklar süratle varlığa koştu ve adem (yokluk) zail oldu. Alem varlık nuruyla boyanıp gözünü açtığında, karşısında "mahza hayır" (saf güzellik ve katıksız iyilik) gördü; fakat kendisini var edenin o olduğunu henüz idrak edemedi. İşte tam bu sırada tecelli, ona gördüğü şeyin ne olduğunu fısıldadı.

 

Her yaratık ile Allah arasında, aklın asla kavrayamayacağı, kelimelerle anlatılamayacak özel bir yüz (vech-i has) ve ilâhî bir sır vardır.

 

Allah’ın isimleri ve izafetleri (Yaratıcı vb.) alemdeki doğuşları, değişimleri ve sebepleri meydana getirir. Bu sebepler ve perdeler olmasaydı hakikat apaçık (kef) ortaya çıkar, imtihan biterdi. Alem bu perdeler yüzünden fiilleri Allah'a değil, sebeplere nisbet eder.

Allah bir an bile tecellisini durdurmaz. Evrende, duyularda, düşüncelerde, dünyada ve ahirette her an gördüğümüz değişimler, bu kesintisiz tecellinin sonucudur.

 

Üçüncü İlim - Hak Teâlâ’nın Mükellef Kullarına Şeriatların Diliyle Hitap Etmesi İlmi

İnsan ve cin dışındaki tüm varlıklar (güneş, ay, ağaçlar, taşlar) doğrudan fıtrî bir vahiyle yaratıldı.

Bu yüzden hepsi doğuştan "saîd" (mutlu ve kurtulmuştur).

 

Allah insanı Nur (ilâhî alem) ile Tabiat (karanlık alem) arasında bir köprü olan nefs-i nâtıka (konuşan/düşünen ruh) ile yaratmış ve onu yeryüzünde ihtiyarî (seçime dayalı) bir vekil kılmıştır.

 

Suret, göz, el, ayak, kızma, tereddüt etme, sevinme, gülme, tuzak kurma, inme, istiva etme gibi şeriatta Hakk'a nisbet edilen insani vasıfların hepsi Hakk'ın mümkün varlıklara tecelli etmesinin zorunlu sonuçlarıdır.

Allah aleme tecelli ederken, alemin istidadına göre bu sıfatlara bürünür.

 

Dördüncü İlim - Varoluş İçindeki Mükemmellik ve Noksanlıkla İlgili İlim

Varoluş içinde noksanlığın bulunması, varoluşun mükemmelliğindendir.

Eğer alemde hiçbir noksanlık olmasaydı, alem "noksanlığı barındıramadığı için" eksik kalırdı.

 

Sadece akla güvenilseydi, Allah’tan sürekli sıfatları soyutlayarak (tenzih) O’nu bilinemez, donmuş bir Tanrı haline getirecekti.

Hayal gücü Tanrı'yı şekillendirmek isterken, şeriatın mutlak soyutlama (tenzih) hitabını duyunca şaşırıp kalır.

Gerçek ilâhî kemal, Tanrı'nın hem münezzeh (kıyaslanamaz) hem de müşebbeh (tecelli eden) bir İlâh olarak kabul edilmesiyle idrak edilir. Akıl bu iki zıt kutup arasında hayrete (taayyüre) düşer. Hayret, marifetin en üst makamıdır.

 

Veliler peygamberlere "nebilik" veya "resullük" yönüyle asla eklemlenemezler. Onlar peygamberlere sadece "halifelik" (hükmü yürütme, adaleti ikame etme) yönüyle mirasçı olurlar.

 

İlâhî kemal; aklın sınırlı tenzihi ile hayalin sınırlı teşbihi arasındaki şaşkınlıkta (hayrette) gizlidir.

 

Beşinci İlim - İçerdiği Hakikatler Bakımından insanın Kendini Tanıması

Hükmetmek bir üstünlük madalyası değil, ağır bir imtihandır (ibtilâ).

İktidar makamındaki insan, her an gurura kapılma ve ayaklarının kayması riskiyle yüz yüzedir. Bu yüzden kıyamette en çok pişmanlık duyacak olanlar, bu gücü elinde tutanlardır.

 

İnsanın kendini tanıması, kendi nefsindeki iddialardan arınmasıyla başlar.

 

Evrendeki her şey fıtraten ne yapacağını bilir (arı bal yapar, güneş doğar); ancak insan, yaratılış gayesi olan kulluğu doğru ifa edebilmek için iradesini eğitecek, kendisini irşad edecek bir rehbere (mürşide) ihtiyaç duyar.

 

Altıncı İlim - Hayal ilmi ve Hayalin Bitişik ve Ayrı Alemi

Aynî Varoluş (Vücûd-ı Aynî): Dış dünyada kendi başına var olan hakikatlerdir.

Zihinsel Varoluş (Vücûd-ı Zihnî): Hakikatlerin insan zihninde ve nefsinde tam mutabakatla tasavvur edilmesidir.

Lafzî Varoluş (Vücûd-ı Lafzî): Kelimeler ve dildeki varoluştur.

Yazısal Varoluş (Vücûd-ı Hattî): Yazı, çizgi ve rakamlarla kayıt altına alınan varoluştur.

 

Allah "gizli bir hazine" iken, bilinmeyi sevmiş ve bu sevginin doğurduğu aşk/şevk hareketiyle bir "Nefes" (teneffüs) koymuştur. İşte bu ilâhî nefesten Amâ (Mutlak Hayal) meydana gelmiştir. Amâ, Allah’a en yakın mevcuttur ve kâinatın içindeki tüm boşluğu (el-halâ) dolduran kozmik bir uzaydır.

 

Hayal âlemi (berzah), rasyonel aklın "imkansız" (muhal) dediği şeylerin fiilen ve hakikaten gerçekleştiği tek yerdir.

Aynada görünen suret gerçektir ama yeri hayal makamıdır.

 

Yedinci İlim - İlâçlar ve Hastalar ilmi

Beden Hastalıkları: Tabiblerin (tıp doktorlarının) alanıdır.

Akıl / İtikat Hastalıkları: Çözümü, rasyonel dünyadan felsefi bir mesafe ile uzaklaşmak, "halvet" (yalnızlık) hayatı yaşamak ve zihni yoran spekülasyonları bırakıp Allah’ı zikretmektir.

Nefis Hastalıkları: Mürşidlerin ve ahlâkın asıl ilgilendiği alan burasıdır. Bunlar da kendi içinde üçe ayrılır: Söz, Fiil ve Hâl hastalıkları.

Kamusal alanda yapılan nasihat, muhatabı utandırır

Dostundan bin kez sakın! Çünkü dostluğunuz bozulursa, sana nasıl zarar vereceğini çok iyi bilir.

 

Kul, elindeki malın kendisinin değil, Allah'ın elindeki bir emaneti olduğunu bilmelidir. Malı birine verdiğinde, aslında emaneti gerçek sahibine teslim etmiş olur.

 

Konuşman gerektiğinde susuyorsan, ya da susman gerektiğinde konuşuyorsan hastasın demektir. Tek istisna, hakkı korumak için yapılacak şahitliklerdir.

 

Sufi alim Rûzbihân el-Baklî, şarkıcı bir kadına âşık olmuş, Kâbe’de vecd halini görenler ondaki Allah aşkını övmüş, kendisine yönelen hüsnü zannı fark eden Rûzbihân; görünen hâlimde yalancı olmak istemiyorum diyerek hırkasını çıkarıp atar. Allah Teâlâ bu sadakatin karşılığı olarak Rûzbihân'ın kalbinden o sevgiyi siler.

 

Suyun rengi kabının rengidir

 

Ârif, dünyadan elini eteğini çekmiş, pasif bir izole yaşam sürmez. O, kozmik düzenin idarecisi (Hakk’ın halifesi) ve toplumun yükünü sırtlayandır.

 

Ârif, tüm şer'î ilimleri kitaplardan veya kulaktan dolma değil, doğrudan kaynağından (ilm-i ledün) toplar.

 

Ârif olan zat bütün makamlara ilmen maliktir, fakat bu makamlar üzerinde tahakküm (zorla tasarruf) etmek onun şartı değildir.

 

Kâmil insan, manevi "makam"da ne kadar yükselirse, bu dünya vatanındaki "hâl"inde (yani dışarıdan görünen tasarruf ve iddialarında) o kadar gizlenir ve "noksanlaşır" (Melâmîleşir). Çünkü katı, durağan ve görünür olmak zevale tabidir; mutlak sabitleşme (sübut) ise iddiayı yok etmeyi gerektirir.

 

Allah aklı, tabii şehvetler nefse hükmettiğinde ona karşı koysun (dengelesin) diye yaratmıştır. Akıl; tasvir, hayal ve tefekkür güçlerini kullanarak eşya üzerinde tasarruf edebilir.

 

Hikmet, eşyayı kadim ilme göre tertip etme, düzenleme ve her şeye hakkını ve en güzel yaratılışını verme ilmidir.

 

Hikmet, mümkün varlıklar henüz yoklukta (sübut halindeyken) onları en uygun nizamda düzenleyen ve varlığa çıkarken o nizamı uygulayan kuvvettir.

 

Nefes

Hava, kalbin derinliklerinden çıkıp ağza doğru gelirken duraklama yerlerinde (mahreçlerde) kesintiye uğrar. Bu kesintiler harfleri oluşturur. Harflerin birleşmesi ise manalara hissî hayat verir.

 

"Kün" (Ol) emri

K, Vav ve N harflerinden oluşan "Kün"

Bu üç harfin isimleri de kendi içinde üçer harflidir (Kâf-Elif-Fâ gibi)

Böylece 3 x 3 = 9 sayısı ortaya çıkar.

Varlık, ikilikten veya salt birlikten değil, bir "teklik/ferdiyet" (üçlü terkip) sırrından doğmuştur. Bu dokuz sayısal hakikat, evreni kuşatan dokuz feleğe ve kozmik hareketlere kaynaklık eder.

 

Fütuhat-ı Mekkiyye’nin içeriği

Marifetler / 1-73

 

Muameleler / 74-210

 

Haller / 211-269

 

Menziller / 270-383

 

Münazeleler / 384-461

 

Makamlar / 462-560

…