İbn Arabi - Hakikat Yolcularına Rehber - Notlar

İbn Arabi - Hakikat Yolcularına Rehber - Notlar

Tuhfetü's-sefere, Mütercim: Hüseyin Şemsi Ergüneş, İz Yayınları, 2011

 (Bu kitap Tuhfe'tüs Sefere (Bir Hediye) adıyla da yayınlanmış)

Önsöz / Giriş

Allah’a giden yollar yaratılmışların nefesleri adedincedir.

Her sâlikin (yolun yolcusu) kabiliyeti, mizacı ve tuttuğu yol farklı olduğu için, hakikate varış tecrübesi de şahsidir.

 

Kitabın İbn Arabî'ye ait olup olmadığı tartışmalıdır.

Türkiye ve dünya kütüphanelerindeki pek çok yazma nüshada müellif olarak Ebu’l-Fazl Kıvâmuddîn Muhammed b. Abdülhamîd el-Bistâmî adı açıkça zikredilir.

 

Eserin XIII. yüzyıl tasavvuf klasikleri olan Ebû Hafs Sühreverdî’nin Avârifü’l-Maârif'i ile Necmeddîn Râzî’nin Mirsâdü’l-İbâd'ından yapılmış yetkin bir özet/derleme olduğu anlaşılmaktadır.

 

Sefere / Kelime kökeni olarak hem yazıcı/elçi melekleri hem de "örtülü bir şeyi açan, keşfeden" bilginleri anlatır. Yolculuk (sefer) anlamıyla birleştiğinde "sâlikler" demektir.

 

Müellif el-Bistâmî, sülûk mertebelerini anlatmaya tasavvuf klasiklerinin izinden giderek Tevbe ile başlar.

Sahih bir inanç (Ehl-i Sünnet çizgisi) müridliğin ilk şartıdır. Bu inanç ise ancak kul ile Allah arasında bir sır olan İhlas ve kulun benliğini sevgilide yok ettiği Muhabbet ile tamamlanır.

 

Aşkın kalbde tam bir hakimiyet kurabilmesi için şaşırtıcı bir şekilde Riyâzet devreye girer. Çünkü aşk, bedensel ve nefsi tortulardan arınmış saf bir zemin ister.

 

Tezkiye (Nefsin Arındırılması): Başlangıçta yerilmiş sıfatlara meyilli olan nefsi itidale (dengeye) kavuşturmak. Nefsin itidali, kalbin safasını doğurur.

Tasfiye (Kalbin Bulanıklıklardan Sıyrılması): Kalb, duyuların ve şuurun merkezidir. Sülûk süreci, kirlenmiş bir ayna olan kalbi parlatma eylemidir.

Tecliye (Ruhun Aydınlanması): Ruhun perdelerden kurtularak ilahi nura muhatap olması.

 

Müşâhede: Yaratılmış her şeyde Yaratan'ı görmek. Hadisteki ifadesiyle İhsan makamıdır (Allah'ı görüyormuş gibi ibadet etmek). Kalb aynasındaki nurların renkler ve ışıklar halinde izlenmesidir.

Mükâşefe: Perdelerin kalkması, hakikatin akıl ve duyuları aşan bir kesinlikle aşikâr olmasıdır. Kulun manevi derecesine göre (kalb, sır, ruh, hafâ) kapsayıcılık kazanır ve nihayetinde kulun bilincini Mi'rac gibi yüksek tecrübelere ulaştırır.

Tecellî: Hakk'ın bir sıfatı veya zatı ile sâlikin kalbinde açığa çıkmasıdır. Kulda mutlak bir itminan (huzur ve tatmin) bırakır. Tasavvuf doktrininin en tartışmalı ve en derin merkezidir.

Vuslat: Sülûkun sonu: Allah'a kavuşmak. Ancak bu mekânsal/fiziksel bir yakınlaşma değildir. İlahi sıfatların insanda inkişaf etmesi, Allah'ın insanı kendine çekmesi ve insanın O'nda meczûb (cezbeye tutulmuş, erimiş) olmasıdır.

 

Tuhfetü's-Sefere

Mukaddime

İlim cennetin anahtarıdır

 

Müellif eseri, ahiret yolculuğu iyice kapıya dayanmışken, geride bırakanlara bir "son vasiyet" ve "seyahat rehberi" olarak yazdığını ifade eder:

Bâğ-ı cinâna rıhlet ve vusûl hanîn ve iştiyâkı o nisbette arttığı için...

 

Tevbe

Kalbin Allah'tan gayrı her şeyden yüz çevirmesi.

Dünyevi fikirlerden, hâtıralardan ve vesveselerden arınmak.

Sehv, gaflet ve nisyanla işlenen küçük günahlara tevbe.

 

Kalbimin üzerine gayn (ince bir bulut/perde) çöker de bu yüzden günde yetmiş kere istiğfâr ederim

Bir sâlik ulaştığı bir manevi makamdan lezzet alır ve orada çakılı kalırsa, o makam onun perdesi (gayn) olur. Üstteki makamın sırlarını göremez.

 

İtikad

Kendini katı bir şekilde tek bir mezhebe bağlamak, o mezhebin sınırlarında kalıp diğerlerine kulak tıkamak, bu avamın itikadıdır.

Bütün hak mezheplerin imamlarının sözlerini makbul ve muteber görmek, bu havasın itikadıdır.

 

İhlas

Hakikatte ihlas, Allah’tan gayrısının üzerinden nazarı munkatı’ olan (bakışı tamamen kesilen) amelden ibarettir.

 

Muhabbet

Asl-ı muhabbet, muhibbin (sevenin) sıfatlarına bedel, mahbûbun (sevilenin) sıfatlarının muhibbe duhûlünden ibârettir.

Seven kişi, kendi beşeri ve aciz sıfatlarından soyunur; Sevilen'in (Cenâb-ı Hakk'ın) ahlakıyla ahlaklanır. Muhabbet, doğası gereği yabancı olan her şeyi yakan kozmik bir ateştir.

 

Kul, Allah ile tam bir meşguliyete girdiğinde, dünyayı ve dindarlık iddialarını bile terk eder. Artık onun dinde de dünyada da tek muradı bizzat Zât-ı İlahî'dir.

 

Şevk

Şevk, muhabbetin kalbde yerleşmesiyle doğan derin bir özlemdir.

Şevk, sadece gaipte (uzakta) olan için duyulur.

Vuslata eren için şevk bitmiştir.

Kul, Allah'ın zikriyle her an yeni bir tecelliye muhatap olur. Tecelli bitimsiz olduğu için, kul her an daha büyük bir hayrete düşer. Bu yüzden sâlik için şevkin sonu ve inkızası (kesilmesi) yoktur.

 

Aşk

Aşkın merkezi, kalbin en derinindeki o siyah nokta, yani Süveydâ'dır.

Nefsin muhabbeti dünyevi hazları ilahi aşka tercih eder.

Aşk çoğaldıkça şehvet azalır, cisim zaafa uğrar

 

Riyâzet

Sülûkun (manevi yolculuğun) nihai amacı rûhun tecliyesidir.

Bu yolun öncelikli durakları, nefsin tezkiyesi ve kalbin tasfiyesidir.

Nefsin kötü sıfatlarını tek tek yok etmek, bu yol çok uzun ve zordur

Kalp bir kez nurlanınca, onun nuru nefsi otomatik olarak bastırır ve çok daha kısa sürede nefis tezkiyesi de tamamlanmış olur.

Kalp zikir, halvet ve müşahede ile saflaşır.

 

Nefis mutlak şer değildir

Nefsin şehvet gücü itidale kavuşursa muhabbet, şefkat ve sabra ulaşır.

Nefsin gazap kuvveti, kibir ve düşmanlıktan uzaklaşabilirse tevazu ve hilme yaklaşabilir.

Tasavvuftaki riyazet, bu iki gücü yok etmek değil, onları "itidale" (dengeye/orta yola) getirmektir.

 

Tasfiye

Kalbin saflığı beş bâtınî duyunun (Havâss-ı Kalb) çalışıp çalışmamasına bağlıdır:

Kalbî Kulak: Ehl-i gaybın (meleklerin, ilhamların) kelâmını işitir.

Kalbî Göz: Gayb âlemini, melekûtu ve hakikatleri müşâhede eder (Basîret).

Kalbî Burun: Gaybî râyihaları (ilahi esintileri, ünsiyet kokularını) koklar.

Kalbî Tat Alma: Îmânın, muhabbetin ve zikrullahın halâvetini (tatlılığını) tadar.

Kalbî Dokunma: Akılla kavranamayan yüce hakikatleri (ma'kūlât) doğrudan idrak eder ve hisseder.

 

Kalbin Makāmları

Sadr (Göğüs/Sîne): Kalbin en dış kabuğudur (cild-i kalb). İslâm'ın madenidir. Şeytanın vesvese üflediği, nefsin ilk temas ettiği yerdir. Ya İslâm nuruyla açılır ya da küfürle daralır.

 

Kalb (Yürek): İkinci katmandır. Îmânın ve aklın madenidir. Manevi rüyet (görme) burada başlar. Sol kaburganın altındaki et parçasına en yakın latifedir.

 

Şegaf (Yürek Zarı/Kılıfı): Üçüncü katmandır. Mahlukata (halka) yönelik muhabbet, aşk, şefkat ve merhametin madenidir. Sevginin kalbin zarlarını yırtarak içeri işlemesi buradan gelir.

 

Fuâd (Gönül): Dördüncü katmandır. İlahi müşâhedenin ve rü'yetin madenidir. Ayette geçen "Gözleriyle gördüğünü fuâd (gönül) yalanlamadı" sırrı burasıdır.

 

Habbe-i Kalb (Kalb Tohumu): Beşinci katmandır. Hazret-i İlahiyye'nin madenidir. Kulun doğrudan ilahi huzuru hissettiği çekirdektir.

 

Süveydâ-yı Kalb (Kalbdeki Siyah Nokta): Altıncı katmandır. Mükâşefe-i gaybiyye, ledünnî ilimler (ilâhi sırlar) ve gaybın gizli esrârının kaynağıdır.

 

Mühcet-i Kalbiyye (Yürek Kanı/Canı): Kalbin en derin, en içteki yedinci tavrıdır. Zât-ı İlahiyye'ye ait tecellî nûrlarının doğrudan zuhûr ettiği en mahrem merkezdir.

 

Tecliye

Ruhun zamansal ve mekânsal yolculuğu

1. Hâletü’l-Ademiyye (Yokluk Hâli) / Kendinin sonradan yaratıldığını (hâdis), Yaratıcısının ise zamansız (kadîm) olduğunu idrak etmek.

2. Âlem-i Ervâh (Ruhlar Âlemi) / Allah'ın Zâtî sıfatlarını (Hayat, İlim, Semî, Basar, İrade, Kudret, Kelâm) daha beden yokken doğrudan bilmek.

3. Hâlet-i Taalluk ve Nefh (Bedene Üflenme) / Dünyaya gelerek Allah'ın fiilî sıfatlarını (Rezzâk, Tevvâb, Gaffâr, Rahmân) muhtaçlık ilişkisi üzerinden tanımak.

4. Hâlet-i Müfârakat (Bedenden Ayrılış/Ölüm) / Bedenle yoldaşlıktan bulaşan kirlerden (habâis) arınmak ve Makâm-ı İndiyyet (Sadakat Meclisi) şerefine ermek.

5. Hâlet-i İâde (Yeniden Diriliş) / Uhrevi nimetlerin (cennet tecellilerinin) hakikatini bilfiil tecrübe etmek.

 

Ruh iki yönü olan bir aynadır. Bir yüzü Âlem-i Gayb’a (ilahi feyzlerin geldiği yöne), diğer yüzü Âlem-i Şehâdet’e (madde dünyasına) bakar.

 

İsyân

Kul nefsin arzusuna uyup isyan ettiğinde rûhta siyah bir nokta (nükte) peydâ olur. Günah arttıkça bu nokta büyür ve rûhun gayb âlemine bakan yüzünü tamamen kapatır.

 

Halvet

Dış dünyanın görsel uyaranlarından tamamen kopmak için loş, dar ve tek kişilik bir hücre seçilir.

Halvet süresince uyanık olunan her an abdestli bulunulur.

Dilde ve kalpte dâimî olarak "Lâ ilâhe illallah" zikri icra edilir.

Zihne gelen geçmiş, gelecek veya dünyevi tüm düşünceler (havâtır) zorla kovulur, zihin fâriğ kılınır.

Gündüzleri oruçla geçirmek, nefsin hayvani enerjisini kırmak için zorunludur.

Zikrullah dışında dil kesinlikle oynatılmaz, insan kelâmı tamamen terk edilir.

İçsel olarak yaşanan darlık (kabz), genişlik (bast), hastalık veya sıhhat durumlarında Allah'a mutlak teslimiyet gösterilir, sitem edilmez.

 

Zikir

Lâ ilâhe illallah

 

Mürîdin Sıfatları

Tevbe ve Zühd: Dünyanın azına da çoğuna da arkanızı dönmek.

Tecrîd: Dünyevi tüm bağlardan fiilen ve kalben soyunmak.

Akîde-i Hâlise: Selef-i sâlihîn çizgisi üzere; Cebriye, Mutezile (i'tizal) ve Taassubdan uzak durmak.

Takvâ: Şüphelilerden perhiz etmek, lokma ve giyside en sıkı dini hükümleri (azâim) uygulamak.

Sabır: Nefsin arzularının tam zıddına hareket ederek mücahit olmak.

Şecâat (Cesaret): Şeytanın, insanların ve cinlerin hilelerine karşı korkusuz ve dirençli olmak.

Bezl ve Sehâ: Cömert olmak, malı esirgememek ve asla başa kakmamak (gayr-ı mennân).

Fütüvvet: Kerem sahibi olmak, başkasının hakkını kendi hakkından önce korumak.

Sıdk: Her şeyden koparak bilkülliye Allah'a yönelmekte dürüst olmak.

İlim: Farz, nafîle ve şeriatın usul/füru ilimlerinde amele yetecek bilgiye sahip olmak.

Havf ve Recâ: Allah korkusu ile ümidi kalpte daima dengede tutmak.

Âlî Himmetlilik: Mücahedeyi asla bırakmamak, düşük manevi makamlarla yetinmemek.

Tasadduk-ı Himmet: Sürekli yüksek manevi hallere ermek için himmet talebinde bulunmak.

Tevekkül: Nefis gemisini cihat denizine korkusuzca fırlatabilmek.

Melâmet (Kınanmaya Aldırmamak): İnsanların övgüsüne de yergisine de kör olmak; onlara karşı ne nefret ne de özel bir sevgi beslemek.

Kâmil Akıl / Hilm: Allah'a karşı mutlak acziyet ve tevazu içinde, sakin ve ağırbaşlı olmak.

Edep: Şeyhin yanında sesini yükseltmemek, ona itiraz etmemek, sır sızdırmamak ve sadece Allah'ı murat etmek.

Ahlâk-ı Hasene: Makam ve mevki (câh u rif'at) talebinden beri, temiz bir tabiata sahip olmak.

Teslim: Allah'tan gelen şer, hayır, mihnet ve nimetlerin hepsine kaza ve rıza ile boyun eğmek.

Tefvîz: İşini Allah’a ısmarlamak; bu kulluğu cennet arzusu veya cehennem korkusu gibi bir illetle (çıkarla) lekelememek.

 

Vâkıât

Vâkıa; uyku ile uyanıklık arasında (nevm ile yakaza beyninde) sâlike görünen vizyonlara denir.

Vâkıalar sâlikin kendi manevi derecesini görmesini sağlar.

 

Sâlikin halvetteyken rüyasında veya yakaza halinde gördüğü hayvanlar ve bunların neye işaret ettiği:

Karınca ve Fare: Hırs, bitmek bilmeyen dünya arzusu.

Köpek (Kelb) ve Maymun : Cimrilik (buhl), dünya malına yapışma.

Yılanlar ve Akrepler: Kin (hıkd), içten içe düşmanlık besleme.

Kaplan (Nemir): Kibir, büyüklük taslama, insanları küçük görme.

Merkeb (Hamîr): Şehvet, hayvani içgüdülerin esiri olma.

Koyun/Keçi (Ağnâm): Behîmî sıfatlar (sadece yeme, içme, çiftleşme arzusu).

Yırtıcı Hayvanlar (Sibâ'): Sebü'î sıfatlar (parçalama, ezme, hükmetme gazabı).

Tilki ve Tavşan: Mekr, hile, aldatma, kurnazlık.

Şeytan, İblis, Gulyabani: Şeytani sıfatlar (kötülüğe rehberlik etme, fitne).

 

Müşâhedeler

Zikrullah ile kalbin pası silindikçe, gayb âleminin nurları kalbe yansımaya başlar.

Kalp tamamen saflaştığında Hak nûru ruh aynasına vurur ve sâlik tarifi imkansız bir lezzet duyar.

 

Cemâl Nurları (İşrâk Edici)

Celâl Nurları (Yakıcı)

 

Mükâşefeler

Perdelerin kalkması

Keşf-i Nazarî (Aklî): Akledilebilir hakikatlerin perdeleri kalkar; sâlike varoluşun sırları (esrâr-ı mümkinât) açılır.

Keşf-i Şühûdî (Kalbî): Farklı renklerdeki gayb nurları kalbe apaçık görünür.

Keşf-i İlhamî (Sırrî): Eşyanın ve mahlukatın yaratılışındaki ilahi hikmetler sâlike ilham edilir.

Keşf-i Rûhânî (Rûhî): Zaman, mekân ve yön hicapları çöker. Sâlik cennet ve cehennemi görür; geçmiş ve gelecekteki gizli şeyleri bilir (ihbârât-ı mâziye, ahvâl-i istikbâl), su ve ateş üzerinde yürür (tayy-ı arz).

Keşf-i Sıfâtî (Hafî): Doğrudan Allah'ın esma ve sıfatlarının kulda açığa çıkmasıdır. Allah abde hangi sıfatıyla inkişaf ederse kul o sıfatın tecellisiyle dolar (Örn: Âlimiyyet ile inkişaf ederse ledünnî ilimler doğar, Basariyyet ile inkişaf ederse müşahede başlar).

 

Tecellî

Varlıkta Allah'tan başkası yok!

 

Vusûl

Meczûb-ı Mutlak: Hiçbir riyazet, halvet veya ağır mücahede zahmeti çekmeksizin, ilahi bir inayet ve doğrudan bir cezbe ile bir anda en yüce makamlara ulaştırılan "seçilmiş" sâlikler.

Meczûb-ı Sâlik: Kendi iradesiyle halvete giren, mücahede eden ancak kısa süre sonra ilahi bir rahmet ve kolaylıkla makamları hızla aşan dengeli sâlikler.

Sâlik-i Mutlak: Yolun tüm çilesini, şedid mücahedelerini, sayısız kırk günlük halvetlerini (erbaînât-ı adîde) tek tek ve büyük emeklerle aşarak nihayete ulaşan irade sahibi sâlikler.

 

Mârifet, Hâl ve Makām

İlme’l-Yakîn: Akıl ve delil yoluyla (istidlâl) elde edilen bilgidir. Eğer bu bilgi yakîn vasfından koparsa şüpheli hale gelir; yakîn ile birleşirse şüphesiz ilim olur.

 

Ayne’l-Yakîn: Kulun kalbi temizlendiğinde perdelerin kalkmasıyla gayb nurlarına şahit olmasıdır. "İşaret edilebilen her şey ayne'l-yakîndir."

 

Hakka’l-Yakîn: Kulun bizzat o hakikatin kendisiyle tahakkuk etmesidir. Hakka'l-yakîn sahipleri, göz önündeki maddi şeyleri nasıl net görüyorlarsa, gayb âlemini de öyle müşahede ederler; gayba hükmedip ondan doğru haberler verirler.

 

İsim ve Resm: Avam içindir (sadece kelimeler ve şekillerle ilgilenirler).

İlim ve Ayn: Evliya içindir (bilgi ve müşahedeye sahiptirler).

Hak: Enbiya (peygamberler) içindir.

Hakîkatü’l-Hak (Hakikatlerin Hakikati): Sadece Hz. Muhammed (s.a.v.) Efendimiz’e mahsustur.

 

Hâl: İstikrarı yoktur, geçicidir. Yıldırım çakması gibi kalbe gelir ve gider. Kulun içine bir denetleme isteği gelir, nefsin galebesiyle kaybolur, sonra yine gelir.

Makâm: İstikrarlıdır, kulun üzerinde sabitlenmiş huydur. Geçici olan bir "hâl", kalbe yerleşip sabitlendiğinde artık "makam" adını alır.

 

Zeyl

Gaflet, enaniyet (ben, ben hep ben), her şeyi bilme iddiası, dünya sevgisi, kötü niyet…

Bu beş zehrin ilacı; uyanıklık (âgâh olmak), tevazu, aşk, mutlak teslimiyet ve inkıyaddır (boyun eğme).

 

Her bâtın ki zâhire muhâlif düşer, o bâtıldır.

 

Şeriat-ı Mutahhara’daki sekiz hüküm (Farz, Vâcip, Sünnet, Müstehap, Mendup, Mübah / Mekruh, Haram) Allah'ın rızasını gösteren turnusol kağıtlarıdır. İlk altısı rızaya, son ikisi rızasızlığa delalet eder.

 

Aşkın bir ölçüsü (endâzesi) yoktur. Sevgili (Mahbub) hangi taraftan tecellî ederse (gerek Celâl ile gerek Cemâl ile), aşık (muhib) çaresizce o tarafa meyleder.

…