İbn Arabi ve Paul Tillich'in Sevgi Anlayışlarının Karşılaştırılması - Notlar

Mustafa Turan - İbn Arabi ve Paul Tillich'in Sevgi Anlayışlarının Karşılaştırılması - Notlar

Doktora Tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, 2023

 

Bu tez temel olarak varoluş öncesi ve varoluş sonrası sevginin görünümlerinin iki düşünür özelinde nasıl ele alındığını analiz etmektedir.

 

Giriş

Araştırmanın öncelikli amacı, "sevgiyi bir felsefi sorunsal olarak; teoriyi ve pratiği, varoluş öncesi ve sonrasını birleştirdiğinden dolayı bütüncül diye adlandırdığımız bir şekilde ele almaktır." Bu doğrultuda yaratma öncesi dönem teorik (metafiziksel) boyutuyla ele alınırken, yaratma sonrası dönem pratik (ameli) boyutuyla işlevsel olarak incelenecektir.

 

Sevgi

İslam düşünce geleneğinde sevgi; Allah'ın yaratılmışlara yönelik sevgisi (muhabbet, vedud; irade, bilgi ve inayet ile ilişkili) ve yaratılmışların Allah'a duyduğu sevgi (ünsiyet, rıza) olarak kategorize edilmiştir. Sosyal boyutta ise sevgi ev içi düzen (tedbirü'l-menzil) ve toplumsal bütünleşmeyi sağlayan siyasi bir motif (temeddün) olarak yer bulur.

 

İbn Hazm / Sevginin içeriğini en kapsamlı şekilde ayıran düşünürdür. Sevgiyi genel olarak tabii, ruhani ve ilahi olarak üçe ayırır; alt başlıklarında ise dostluktan cinsel arzuya ve "ruhların (ervah) eşleşmesinden doğan sevgiye" kadar geniş bir yelpazede kategorize eder.

 

Mevlana Mesnevi'sinin büyük bölümünü bu konuya ayırdığı için "sevgi şairi" olarak anılmıştır.

 

Gazalî'ye göre "alemi ervah da denilen ruh alemi ontolojik bir bölgedir ve sevginin gerçek yurdu da burasıdır."

 

Sevgi hareketi sadece rasyonel kararlardan ya da indirgemeci bir heyecan boyutundan ibaret olmayıp, birçok öğenin bir araya gelmesiyle oluşan bütüncül bir yönelimdir.

Sosyal varlık olan bireyler, karşılıklı olarak birbirlerinin ihtiyaçlarını giderme sürecine muhtaçtır.

 

Heva bedenin, muhabbet kalbin, sevgi ise ruhun sıfatıdır.

 

Yokluk, sevgide fani olanların sevgisidir.

 

Batı dillerindeki religion/religare hem de Arapça’daki din kelimeleri etimolojik olarak sevgi ve saygı içerisinde bağlanmak anlamına gelir.

 

İbn Arabi’nin Sevgi Anlayışı

Soylu bir Arap kabilesi olan Tay kabisine mensubiyeti nedeniyle "el-Hatımi et-Tai el-Endülüsi" olarak da anılır.

 

Düşünceleri Sadreddin Konevi ve Davud-ı Kayseri gibi halefleri tarafından sistematik hale getirilmiştir. İbn Arabi felsefesinde Spinoza’nın "her şey Tanrı’dır" tezi yerine "Tanrı her şeydir" ilkesi esastır.

 

Hayal, soyut anlamlara suret giydiren veya somut nesneleri manaya tahvil eden çift yönlü bir berzahtır (geçiş alanıdır).

 

Harfleri manaların zarfı (kabı) olarak gören İbn Arabi, kelimelerin melekler yarattığını (iyi kelimelerin rahmet, kötü kelimelerin intikam meleği) savunur.

 

Sevgiyi tanımlarken vüdd (Vedud isminin evrene yansıması), aşk (sevginin aşırı uca ulaşması) ve heva (sevenin sevgiliye teslim olması) kavramlarını kullanır. Sevginin en kapsayıcı adına ise hub der.

 

Tanrı hem mutlak Celal (insandan tümüyle ayrılan, tenzih edilen aşkın yönü) hem de mutlak Cemal (insana şah damarından yakın olan, aleme yayılan içkin yönü) sahibidir.

İlahî güzelliğin (Cemal) mutlaklığı karşısında kul ezilir, kendinden geçer (fena) ve bir içe kapanma, daralma (kabz) yaşar.

İlahî celal ve azamet karşısında kul, aradaki aşılmaz mesafeyi fark ettiğinde, bu aşkınlığın getirdiği bir sığınma arzusuyla yakınlaşma (ünsiyet) ve ruhsal bir genişleme (bast) tecrübe eder.

Kul, celal tecellisiyle korkuyu (ayrılığı), cemal tecellisiyle ümidi (kavuşmayı) yaşayarak varoluşsal devinimini tamamlar. Arifler için bu iki kutbun birleştiği nihai makam ise Kemal’dir.

 

Ahadiyet / Hakk’ın sırf "Zât"ına aittir. Burası çokluğun, sıfatların, artma ve azalmanın olmadığı, hiçbir yaratılmışın nüfuz edemeyeceği "özel alan"dır. Tenzih makamıdır.

Uluhiyet / İlahî isim ve sıfatların aleme yöneldiği, dünya ve insanla sevgi ilişkisinin kurulduğu tecelli alanıdır. Kulun ibadet ve marifetle yöneleceği yer burasıdır.

 

İbnü'l-Arabî, alemin mutlak Birlik'ten değil, teklikten (üçlü yapıdan) doğduğunu söyler.

1 - Hakk'ın Zâtı,

2 - O'nun Kadir oluşu (Nispet),

3 - Var etmeyi irade etmesi (Meşiyet/Söz/Ol emri) bir araya gelerek alemi doğurur.

 

İbnü'l-Arabî sisteminde ibadet esnasında Tanrı'nın en özel belirişi, gecenin son üçte birinde kılınan teheccüd namazında gerçekleşir.

Tanrı’nın iki tip inişi vardır; genel inişi aleme ve hüküm vermeye yöneliktir. İkinci ve özel inişi ise, sevgililerine yönelik rahmet, sevgi ve ilgisinden dolayı geceleyin yakın göğe vuku bulur. Gündüz insanı meşguliyetler oyalarken, gece perdeler kalkar ve Tanrı kullarına tecelli eder.

Kalp aynası temizlendiğinde, Tanrı kulun kalbinde tecelli eder.

 

Ez-Zâhir ismiyle nefsin batınına gelen tecelliler idrak; soyut hakikatler alemine gelenler ise basiret (iç göz) ile yakalanır.

 

İnsan, kökü çatışma ve dallanma olan bir ağaç (şecer) gibidir. Dillerin ve renklerin farklılığı (Babil kulesi miti) çatışma doğurur. Ancak fıtrat, bu karanlıkları parçalayan nurdur. Kâmil insan, zıtlıklar arasındaki ilişkiyi bir simyacı titizliğiyle kurarak "hayat tevhidini" gerçekleştirir.

 

Paul Tillich’in Sevgi Anlayışı

I. Dünya Savaşı / Cephe papazlığı sırasında şahit olduğu kitlesel ölümler, Tillich’in eski felsefi ve dini geleneklerin yetersizliğini fark etmesini sağlamıştır.

Frankfurt’un liberal ortamında ilahiyat ve felsefeyi buluşturan Tillich; Heidegger, Buber, Jung ve Eliade gibi devlerle Eranos Çevresi çatısı altında buluşarak kolektif bilinçdışı ve mitoslar üzerine disiplinlerarası köprüler kurmuştur.

 

Tillich, aklın tek boyutlu rasyonalizme indirgenmesine (semantik akılcılık) karşı çıkar. Teknik akıl, ontolojik akla eşlik ettiği sürece yararlıdır; aksi halde insanı ve dini bütünlüğü parçalar.

 

İnsan sorudur, cevap değil…

 

Tillich, Spinoza’dan mülhem bir yaklaşımla sevgiyi, gücü ve adaleti ahlaki/duygusal kategoriler olmaktan çıkarıp ontolojik temele (divine substance) yükseltir. Bu üç kavram, varlığın derinliğinde birbiriyle ayrılmaz bir üçleme (trinity) oluşturur.

 

Sevgi Türleri

Varlığın derinliğiyle doğrudan ilişkili olan en yüksek sevgi Agape (ilahi sevgi), en alt basamak ise natüralist dürtüleri içeren Epithymia (arzu/libido) ve Philiadır (dostluk/katılım).

Tillich’e göre ilahi sevgi (agape) ile dünyevi/yaratıcı sevgi (eros) varoluşta birleşmek zorundadır. Eros’tan mahrum bir agape soğuk, formel ve mekanik bir ahlakçılığa dönüşür; agape’den yoksun bir eros ise ötekini nesneleştiren kaotik bir fanatizme ve arzu nesnesine evrilir.

 

Modernite, sevgiyi ve imanı parçalayarak indirgemeci tahriflere yol açmıştır.

 

Tillich için yabancılaşma, insanın Tanrı’dan tamamen kopması değil, varlığının temelinden (Ground of Being) trajik bir şekilde uzaklaşması ve bu temelden bihaber hale gelmesi durumudur.

Tillich, günahı ahlaki bir hatadan ziyade bir ayrılma durumu olarak okur.

 

Adem'in düşüş öncesi durumu, kader ve özgürlüğün henüz bilkuvve (potansiyel) olduğu bir masumiyet rüyasıdır. İnsanın özgürlüğünü bilgi, güç ve suçluluk üzerinden gerçekleştirme arzusu bu rüyayı bozar.

 

Tillich, sevgi türlerinin sınırlandırmalarını aşmak için onları Agape çatısı altında toplar:

Libido, insanı diğerlerini yok saymaya ittiğinde yabancılaştırır.

Eros, mistisizm ve kültürel yaratıcılığı birleştirir ancak estetik bir kopuş yaşarsa sorumluluk bilincini yitirir.

Philia, sosyal gruplar (aile/arkadaşlık) içinde kalıp dışlayıcı olduğunda Erich Fromm'un deyimiyle "ortak yaşam ilişkisi" doğurarak mazoşist bağımlılıklara ya da sadist zorlamalara yol açar.

Agape çözümü: Seven ve sevilmeyen ikiliğini eritir, insanı kölelikten kurtararak "ikinci kişisellik" kazandırır. Odağı genişleterek yabancılaşmayı kırar.

 

Tillich’e göre insanın yabancılaşmasına (düşüşüne) izin verilmesi trajik bir felaket değil; insanda yaratıcılığı ortaya çıkaran, zorunlu yıkım ve elemin ruhi birleşmeyle yok olduğu gerçek derinliğe (Tanrısal temele) ulaşmamızı sağlayan ilahi bir imkandır.

 

İbn Arabi İle Paul Tillich’ın Sevgi Anlayışlarının Karşılaştırılması

Her iki düşünür de nihai gerçekliği ve varoluşu bütüncül bir kozmoloji içinde açıklamaya çalışmış, bu devingen ve paradoksal dilleri sebebiyle dönem dönem "ateizm" veya "panteizm" gibi indirgemeci ithamlarla karşı karşıya kalmışlardır.

 

İbn Arabî: Tanrı'nın hiçbir değişime uğramadığı mutlaklık makamı Ahadiyyettir (Zat). Sıfatların ve potansiyellerin (âyân-ı sâbite) bilkuvve bulunduğu yer ise Uhadiyyettir. İlahi sevginin yansımasıyla bu gizli hazine dışarı taşar ve şuhud alemi (gölgeler alemi) var olur. Varlıklar donuk (cemad) görünse de ilahi sevgiyle korundukları için canlıdırlar.

 

Paul Tillich: Zaman öncesi mutlak Tanrı'yı (Berdyaev'e benzer şekilde) bir "karanlık" veya kelimelerin yetersizliğinden ötürü "Şartsız olan", "Kendinde Varlık" veya "tırnak içinde Tanrı" olarak anar. O, hem yaratıcı kutup olan Temel (Ground) hem de yutucu/yok edici kutup olan Uçurumdur (Abyss). Tanrı varoluş düzleminde ise Logos olarak tezahür eder; dünyaya sevgi, güç ve adalet hareketiyle yayılır.

 

İbn Arabî’nin Sevgi Tasnifi

Sevgi kavramını en geniş manada hubb ve muhabbet (insanda kalbi rahatlık sağlayan öz) olarak ele alır:

Doğal Sevgi: Biyolojik sürekliliği sağlayan, sonu cinsel birleşmeye varan ve özünde "kendi için sevmek" barındıran alt düzey sevgi (avama ve günahkar insana mahsustur).

Ruhani (Nefsi) Sevgi: Sevgiliye benzeme çabasıdır. Arzu amaca ulaşınca biter ama özlem asla bitmez.

İlahi Sevgi: Tanrı’nın insanı, insanın Tanrı’yı sevdiği çift yönlü varoluşsal bağdır.

Heva mutlak teslimiyeti ve ibadetle yakınlaşmayı, Aşk ise sevginin aşırı ve tutkulu halini simgeler.

 

Paul Tillich’in Sevgi Tasnifi

Spinoza’nın "ilahi karışımından" hareketle sevgi, güç ve adaleti varlığın derinliğinde birleştirir:

Niteliksiz Sevgi: Temeli ve nihai ilgiyi kaybetmiş, sadece dünyevi veya duygusal kalmış kısır sevgi türüdür; hiçbir şey yaratamaz.

Dörtlü Sevgi Matrisi: Sevgiyi Libido (doğal dürtü), Philia (dostluk/sosyal bağ), Eros (kültürel yaratıcılık, mistisizm ve Platonik arayış) ve Agape (Yeni Ahit tabanlı semavi/ilahi sevgi) olarak yapılandırır.

Agape’nin Mutlak Rolü: Tıpkı Arabî’nin ilahi sevgisi gibi agape, tüm diğer sevgi türlerini (eros, libido, philia) kendi şemsiyesi altında toplamak zorundadır. Agape belirsizlikleri giderir; seven-sevilmeyen dualitesini yıkarak insana kölelikten uzak "ikinci kişisellik" kazandırır.

 

İbn Arabi sembolizmi ve paradoksal bakış açısını merkeze alan Tanrı merkezli bir sistem sunarken; Tillich, korelasyon metodunu ve zıtlıkları barındıran diyalektik bir tarzı benimser.

 

İbn Arabi'de bütünlük esastır; parçalanmışlık ise putperestliği ve günahı (uzaklaşmayı) ifade eder. İnsanın merkezi kalptir ve kalp, Allah'ın yansıdığı bir aynadır.

 

Sonuç

Varoluş öncesi süreç, insan müdahalesine kapalı, ancak bütüncül insana vizyon olarak açılan bir alandır. İbn Arabi bu alanda ahadiyet (ulaşılamayan Tanrı) ve vahdaniyet (kulun yükseldiği seven Tanrı) kavramsal ayrımına gider. Yaratılışın ve sevgi ilişkisinin sürebilmesi için Celal (içe kapanma) sıfatının yanında mutlaka Cemal (dışa yönelen sevgi) sıfatı da işlev görmelidir.

 

Tillich’te ise varoluş öncesi alan İbn Arabi kadar ayrıntılı olmayıp, dilin sonluluğundan ötürü daha nötr ve karanlık ifadelerle tanımlanır. Tillich, bu kavranamazlığı aşmak için "temel" (ground of being) kavramını kullanır; varlıklar bu temelden sevgi, güç ve adalet senteziyle doğarlar.

…