İbn Arabî’nin Düşünce Sisteminde İrade Hürriyeti ve İnsanın Sorumluluğu - Notlar

Cumali Kösen - İbn Arabî’nin Düşünce Sisteminde İrade Hürriyeti ve İnsanın Sorumluluğu - Notlar

Doktora Tezi, Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2020

 

İnsanın irade hürriyeti ve hür iradenin tezahürü olan fiillerinden kaynaklanan sorumluluğu, İslam düşünce tarihi boyunca kazâ-kader ve kulların fiilleri başlıkları altında tartışılmıştır.

Cebrîler, insan iradesini tamamen âtıl bırakırken Mu‘tezile, insanın kendi fiillerinin faili ve yaratıcısı olduğunu iddia etmiştir. Ehlisünnet kelâmının ana omurgasını oluşturan Eş‘arîler ve Mâturîdîler ise bu iki yol arasında kendilerine orta bir yol tercih ederek “kesb” teorisini geliştirmişlerdir.

 

İbn Arabî sorunu “İlim ma‘lûma tâbidir.” ve “Ma‘lûm (a‘yân-ı sâbite) yaratılmamıştır.” diyerek aşmaya çalışır. O, insanın fiillerinin tamamının henüz bu âlemde zuhura gelmeden önce ezelî ilahî ilimde, a‘yân-ı sâbitesine bağlı olduğunu iddia eder.

 

İbn Arabî’nin düşünce sistemi varlığın tekliği esası üzerine bina edilmiştir. Tek olan bu mutlak varlık Tanrı’nın bizâtihi kendisidir. Eşyâ mutlak varlık olan Tanrı’nın ilminde bulunan ilmî hakikatlerin tecelli ve zuhurundan ibarettir.

 

Çalışmamızın ilk bölümünde öncelikle İslam düşünce tarihinde önemli konumu hâiz kelâm ekollerinin insanın irade hürriyeti ve sorumluluğuna dair düşüncelerini izah edeceğiz. Çalışmamızın ikinci bölümünde ise kelâm, felsefe ve tasavvuf ekollerinin varlık düşüncelerini izah ettikten sonra İbn Arabî’ye göre mutlak varlığın mertebelerini, yaratılış teorisini açıklamaya gayret edeceğiz.

Çalışmamızın son bölümünde ise İbn Arabî’nin hür iradeyle doğrudan ilintili, ödül ve cezanın tahakkuk edeceği cennet ve cehennem anlayışını izah etmeye gayret edeceğiz.

 

Giriş

İnsanın seçimlerini hür iradesiyle yapıp yapmadığı, fiillerinden sorumlu olup olmadığı sorunu etrafında cereyan eden tartışmalar insanlık tarihi kadar eskidir.

 

İbn Arabî kelâm ve felsefecileri Tanrı‟ya dair bilginin elde edilmesinde akla verdikleri önemden dolayı epistemolojik açıdan eleştirmiştir. Zira akıl her ne şekilde olursa olsun şüphenin bulunamayacağı yakini bilginin elde edilmesinde yetersizdir.

 

Bir filozof veya düşünürün fikirlerinin doğru anlaşılabilmesi onun Tanrı tasavvurunun doğru tahlil edilebilmesine bağlıdır.

 

Hür İrade Sorunu: Araştırmanın Tarihi Arka Planı

Cebriyye: İnsanın fiillerinde hiçbir dahli olmadığını, fiillerin insana nispetinin mecazi olduğunu savunur. Bu görüşe göre: “İnsanın fiilleri ağacın meyve vermesi, suyun akması, taşın yuvarlanması gibidir.”

 

Eş‘ariyye: Tanrı’nın mutlak yaratıcılığı ile insanın sorumluluğunu “kesb” teorisiyle birleştirmeye çalışır. Bu görüşe göre: “Allah’tan başka yaratıcı yoktur ve insanların fiilleri de O’nun tarafından yaratılır ve takdir edilir.”

 

Mu‘tezile: İlahi adaleti korumak adına insanın kendi fiillerinin yaratıcısı olduğunu savunur: “Küfrü de imanı da kul kendisi seçmektedir.”

 

Mâturîdiyye: Eş‘arî ve Mu‘tezile arasında orta bir yol tutar. Fiilin yaratma yönünden Allah’a, yapma (kesb) yönünden ise kula ait olduğunu belirtir.

İnsanı sorumlu kılanın, Allah tarafından yaratılmamış olan “cüz’i irade” olduğunu iddia eder.

 

İslam Düşüncesinde Varlık (Kelâm, Felsefe, Tasavvuf)

Varlığın Kavramsal Boyutu, Tanımı ve Bedaheti

Varlık kavramı bedihidir (apaçık) ve tanımlanamaz: “Varlık kavramından daha bedihi bir kavram olmadığından tanımının yapılması mümkün değildir.”

 

Varlığın Kısımları (Mutlak ve Mukayyed Varlık)

Varlık; zihinde, mutlak ve dış dünyada olmak üzere kısımlara ayrılır.

 

Sûfîlere Göre Mutlak Varlık

Sûfîler için mutlak varlık akli bir kavram değil, bizâtihi Hakk’ın kendisidir.

 “Hakk, mutlak varlığın kendisidir.”

 

Vücûdun İki Kategorisi: Zorunlu ve Mümkün Varlık

Varlığı kendinden olan "Zorunlu Varlık" (Tanrı)

Varlığını O’ndan alan "Mümkün Varlık" (Âlem)

 

Varlık-Mâhiyet Tartışmaları

Filozoflar zorunlu varlıkta varlık ve mâhiyetin bir olduğunu, mümkünlerde ise varlığın mâhiyete dışarıdan eklendiğini savunur.

 

İbn Arabî’nin Varlık Düşüncesi İle İlgili Kavramlar

Adem (Yokluk): Mutlak yokluk yoktur; “izafi yokluk” ise henüz varlık sahasına çıkmamış hakikatlerdir.

 

Sübût: Şeylerin ilahî ilimde bir çeşit varlık sahibi olmasını ifade eder.

 

Tecelli: Hakk’ın isim ve sıfatlarıyla mertebeler üzerinden açığa çıkmasıdır.

 

İbn Arabî’ye Göre Tanrı-Âlem İlişkisi

Mutlak Varlığın Mertebeleri ve Yaratma

Yaratılış, yoktan var etme değil, bir “zuhur” ve “izhar” (açığa çıkma) eylemidir.

 

Âlem, Hakk’ın isimlerinin yansımasıdır: “Âlem Mutlak Varlık olan Hakk’ın esmâ ve sıfatlarının yansımasından ibarettir.”

 

Hakk’ın Bir Taayyünü Olarak Allah

"Allah" lafzı, Hakk’ın isim ve sıfatlarıyla belirlendiği ulûhiyet mertebesini ifade eder.

 

Varlık Mertebeleri

Hakk: Tüm esmâ (isimler) ve sıfatlardan münezzeh olan, zât düzeyindeki mutlak varlıktır.

 

Allah: Hakk’ın isim ve sıfatlarıyla taayyün etmesi (belirmesi) yani "ulûhiyet mertebesidir".

 

İlahlık mertebesi, ancak tecelli edeceği bir "merbûb" (terbiye edilen/kul) alanı olduğunda bir anlam kazanır.

 

Varlığın soyuttan somuta (letaferten kesafete) iniş süreci, ontolojik bir hiyerarşiyle açıklanır.

 

Lâ-taayyün (Ehadiyet),

Vâhidiyyet (Esmâ âlemi),

Âlem-i Ervâh (Mücerret ve basit cevherler),

Âlem-i Misâl (Ruhani olan ile cismani olan arasındaki geçiş alanı), İnsandaki "hayal kuvveti" bu âlemin cüzüdür.

Âlem-i Şehâdet (Cismani, gözle görülür, değişen arazların dünyası)

 

İbn Arabî’de İnsanın İrade Hürriyeti ve Sorumluluğu

Tanrı Açısından Özgürlük

Hakk’ın zâtı (Ehadiyet) mutlak hürdür ancak isimleri cihetinden âlemle irtibatlıdır: Rablik ve ilahlık ise göreliliktir.

Hakk ile yaratıkları arasında ilişki yok ise, görelilik de yoktur.

 

A‘yân-ı Sâbite ve İnsan İradesiyle İrtibatı

İnsanın bu dünyadaki eylemleri, ezelî ilimdeki değişmez hakikati olan a‘yân-ı sâbitesine bağlıdır.

 

İlmin Ma‘lûma Tâbi Olması ve Cebir

Allah, bir şeyi o şey nasılsa öyle bilir. Dolayısıyla bilgi nesnesini zorlamaz: Allah’ın kulları Hakk’ında kesin delil sahibi olması, bilginin (ilim) bilinene (ma’lûm) tâbi olmasından başka bir şey değildir.

 

Kulların Fiilleri

İbn Arabî’ye göre gerçek fail Allah’tır; insan fiilin mahalli veya vasıtasıdır: Kul Allah karşısında marangoz için testere, terzi için iğne mesabesindedir.

 

Kazâ-Kader

Kazâ, Allah’ın ezelî ilmine göre verdiği hüküm; kader ise bu hükmün zamanı gelince gerçekleşmesidir.

Kazânın eşya üzerine hükmü yine eşya iledir.

 

Dua ve Kader İlişkisi

Dua üçe ayrılır; Sözle (lisanen), Hâlle (hâlen) ve İstidatla (potansiyelle). Sözlü ve hâl ile yapılan tüm dualar, aslında en temeldeki "istidat duasının" birer dışavurumudur.

Kul dua ederek neticeyi değiştirmese bile kulluğunu (ubûdiyyet) ve acziyetini izhar eder, ibadet sevabı kazanır.

 

Kul sözlü duayı yaptığında, ezelî istidadın kilidini açmış olur.

 

Kader sırrı tam bir içsel açılım, yani velâyet makamına ait bir keşf bilgisidir.

 

Tekvînî ve Teklîfî Emir

Tekvînî Emir: "Ol" emridir ve buna karşı gelmek imkânsızdır.

Teklîfî Emir: Peygamberler aracılığıyla gelen şer’i emirlerdir; isyan veya itaat burada söz konusudur.

 

Teodise (Kötülük Problemi)

Varlık mutlak hayırdır, kötülük ise yokluktan kaynaklanan izafi bir durumdur: “İyilik varlıkta kötülük yokluktadır.”

 

Hidâyet ve Dalâlet

Kişinin mümin veya kâfir olması, kendi a‘yân-ı sâbitesinin istidadına bağlıdır.

Peygamberler insanda ezelde var olmayan bir imanı sıfırdan var etmezler. Onların daveti, karanlık bir odadaki nesnelere tutulan ışık gibidir; odada ne varsa (Ebû Bekir istidadı mı, Ebû Cehil istidadı mı) onu görünür kılar.

 

Tabip doğayı/anatomiyi sıfırdan yaratmaz, var olan mizaç ve biyolojik ahvale hizmet eder. Peygamberler de insanların tekvînî (varoluşsal) kaderini değiştiremezler; sadece teklîfî (şer'î) emir vasıtasıyla o mizaçların potansiyellerini (kemâlâtını) nihayete erdirirler.

 

İbn Arabî’nin Cennet-Cehennem Algısı

Cehennem azabı ebedî değildir; bir süre sonra mizaçlar oraya uyum sağlar ve acı lezzete dönüşür.

İbn Arabî, cehennem ehlinin orada ebedî kalacağını kabul eder (nassın zahirine sadıktır) ancak azabın şeklinin değişeceğini söyler.

 

Sonuç

İnsanın irade hürriyeti ve sorumluluğu, dini ve felsefî düşünce tarihinin en girift düğümlerinden biridir.

Cebriyye hariç tutulursa, Ehl-i Sünnet’in (Eş‘arî ve Mâturîdî) "kesb" teorisi ile Mu‘tezile’nin "hâlık-ı ef‘âl" anlayışının temel motivasyonu, insanı ahlaken sorumlu ve imtihana tabi bir varlık olarak temellendirme gayretidir.

 

Vahdet-i vücûd perspektifinde insan hürriyetinden bahsetmek oldukça zordur.

Kul, kendi a‘yân-ı sâbitesinin (ezelî hakikatinin) hükmü altındadır. Bu durum bir zorunluluk gibi görünse de a‘yân-ı sâbite kulun bizâtihi kendi özü olduğundan, dışarıdan dayatılan harici bir cebir söz konusu değildir.

Kul fiilin yaratıcısı (faili) olmasa bile zuhur mahallidir (mazharıdır). Fiilin açığa çıkış keyfiyetini kulun ezelî istidadı belirlediği için sorumluluk kula aittir.

Kulun kendisi hakkındaki ilahî takdiri ezelde bilmemesi, onu pratik hayatta seçimlerinde hür kılar.

…