İbn Arabi'de Temsili Dil - Notlar

H. Mustafa Mutlu - İbn Arabi'de Temsili Dil - Notlar

Yüksek Lisans Tezi, Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2022

 

Giriş

Tezin amacı, İbn Arabî’nin tenzih ve teşbih denklemini aşarak hem Tanrı'nın mutlaklığını ve birliğini koruyan hem de O'nun âlem ve insanla olan ilişkisini canlı tutan "Temsilî Dil" imkanını din dili ekseninde vuzuha kavuşturmaktır.

 

Tanrı hakkında konuşmanın imkanları

A. Tenzihî Dil

B. Teşbihî Dil

C. Temsilî Dil

 

Temsili dil, Tanrı'yı tenzih ve teşbihin mutlaklık bağlamında üstünde, belirlenemeyen bir öz olarak konumlandırır.

 

Soyutlamacı Yaklaşım Olarak Tenzihî Dil

Tenzihî dil (apofatik teoloji / selbî dil), Tanrı’nın mümkün varlıklara benzemediğini, her türlü maddesel kayıttan, zamandan, mekandan ve eksiklikten münezzeh olduğunu savunan bir dil oyunudur. Bu yaklaşım, aklın Tanrı'yı bilme çabasındaki acziyetinden ve Tanrı-âlem arasındaki sonsuz ontolojik mesafeden beslenir.

İnsan aklı, girdilerini duyular âleminden alan, nesneleri sınıflandırarak ve kategorize ederek (cins, fasl) çalışan sınırlı bir araçtır. Tanrı ise zaman, mekan ve boyut üstü, saf/basit (ilahî basitlik) bir varlık olduğundan kategorize edilemez. Mahiyetinin bilinemeyişi, insanı zorunlu olarak "olumsuzlama (selbî) dili" kullanmaya sevk eder.

 

Bir şeyi sadece aşkın olarak tanımlamak, onu tanımsız bırakmaktır.

Tenzih dili, dili tek yönlü hareket etmeye zorlar. Bu durum zihni hareketsiz bırakır, yeni bilgilerin düşlenmesini engeller ve makul bir Tanrı algısının önüne set çeker.

 

Nazar ve mantık ehli akli çıkarımlarla sürekli ihtilafa düşerken; peygamberler ve keşf ehli Tanrı'yı en doğru şekilde bilir. Çünkü fikir ve nazar (teorik akıl) yerini keşf, vahiy ve ilhama bıraktığında sonsuz olanın bilgisi somut düzleme çarparak insan için doğrulanabilir (tahkik edilebilir) bir boyut kazanır.

 

Filozof ve kelam ekollerine göre tenzih dili, Tanrı’nın bir cisim gibi algılanmasının ve beşerî ölçülere indirgenmesinin (antropomorfizm) önüne geçer.

 

İbn Arabî, mutlak ve aşırı tenzihin nihai kertede insanı deizme ve bilinemezciliğe (agnostisizm) sürükleyeceğini belirtir. Hakikat hakkında sadece "ne olmadığını" söylemek, O'nu insana ve âleme tamamen yabancılaştırır. Kulun bilemediği, tanıyamadığı ve kendisinden uzaklaşan bir varlığa iman ve itaat etmesi felsefi ve dini açıdan imkansız hale gelir.

 

Tanrı "varlık olmak bakımından varlık" olduğundan, zat mertebesinde herhangi bir çoğalmayı (taaddüd), nitelemeyi, ismi veya sıfatı kabul etmez. O, bu makamda her türlü takyid (kayıtlanma) ve taayyünün (belirlenim) ötesindedir.

 

Somutlaştırıcı Yaklaşım Olarak Teşbîhî Dil

İnsan zihni ile dış gerçeklik (tabiat) arasında dil ve tecrübe üzerinden kurulan doğal bir bağ vardır.

Teşbihî dil; mekândan münezzeh olan Mutlak Varlık’ı, insanın dil kalıplarına ve duyusal-bilişsel dünyasına uyum sağlayarak anlaşılır kılan somutlaştırıcı bir yaklaşımdır.

 

İnsan aklı ve hayal gücü, duyu dünyasından gelen verilerle işlem yapar. Tanrı ise mahiyeti gereği hayale sığmayan bir sonsuzluktur. Dolayısıyla Tanrı ile beşerî imajlar arasında doğrudan bir bağ kurmak imkansızdır.

 

Zihinde sınırları belirlenmiş, öngörülebilir bir Tanrı tasavvuru gelişmedikçe kulun ibadet, itaat ve yönelişi belirsizlik girdabında kaybolur. Teşbih, kulun Hak ile kurbiyyet (yakınlık) kurmasını sağlar.

 

Kulun Yaratıcısına benzeme teşebbüsü, yani ilahî isimlerle ahlaklanması ancak teşbihî dille aktarılan müşterek sıfatlar sayesinde mümkündür.

 

Müşterek sıfatların tam bir "aynılık" olarak algılanması, Tanrı’yı insan şemaline sokarak tevhid inancını zedeler

 

Sûfilere göre âlemdeki her şey Cenâb-ı Hakk’ın meclâsı (tecelli yeri/aynası) ve O’na işaret eden birer semboldür. Sonlu âlem, sonsuz olanın forma dönüşmüş biçimidir. Ekberî perspektifte eşyanın sırrı çözüldüğünde, geriye idrak edilen öz olarak yalnızca Hak kalır.

 

İbn Arabî’de Uzlaşmacı Yaklaşım Olarak Temsîlî Dilin İmkânı

Temsîlî dil, tenzih ve teşbih kutupları arasındaki gerilim hattında bulunan insanın; Tanrı’yı en doğru şekilde algılaması, en layıkıyla anlaması ve ifade etmesi yönündeki arayışın bir tezahürüdür.

 

Akıl, bilgiye konu olan şeyi yakından uzağa, bilinenden bilinmeyene doğru değillemelerle (tenzihle) ayırır ve çerçeveler. Hayal ise uzağı yakın kılma ve bilinmeyeni bilinene benzetme kapasitesiyle salt soyutlamaya derinlik, genişlik ve esneklik kazandırır.

 

Tanrı ile olan muhataplığımız Zat üzerinden değil, isimler ve sıfatlar aracılığıyla gerçekleşir.

 

Cenâb-ı Hakk'ın isimleri İslam düşünürleri tarafından üç temel kategoride ele alınmıştır:

Selahat/Tenzih İsimleri: O’nun ne olmadığını söyleyen ve noksanlıklardan arındıran isimler.

Sübûtî İsimler: O’nun ne olduğunu (kemâlâtını) ifade eden isimler.

Fiilî İsimler: Allah’ın âlemle nasıl bir bağ ve ilişki içerisinde olduğunu anlatan isimler.

 

Cenabı Hak ehâdiyyet makamında idrak edilmekten uzak, vâhidiyyet makamında ise idrake (bilinmeye) açılandır.

 

Sonuç

İnsan, içine doğduğu dilsel evren vasıtasıyla varlığı anlamlandırmakta, kavradığı anlamlar üzerinden ise zihninde yeni ontolojik boyutlar inşa etmektedir.

Kavramsal düşünce, insanın somut dünyayı soyut bir düzleme taşıyarak onun üzerinde tefekkür etmesini kolaylaştırır.

 

Hakk, Kendi zatını dil ve varlık katmanları üzerinden insana açarak, kulun sahih bir uluhiyet tasavvuru edinmesini arzulamıştır. Bu hitap, insanın yalnızca rasyonel-zihni yapısını değil; duygu, sezgi ve hayal dünyasını da kuşatan bütüncül bir karakter taşır.

 

Felsefe ve kelam okulları, metodolojik farklılıklarına rağmen Tanrı’yı anlama ve ifade etme noktasında benzer bir refleks göstererek soyutlayıcı bir çizgide buluşmuşlardır. Her iki gelenek de beşerî dilin ve mantıksal kategorilerin Mutlak Zat’ı hakkıyla ihata edemeyeceği gerçeğinden hareket eder.

Bu saikle felsefeciler ve kelamcılar, aşkınlık ve yücelik ekseninde şekillenen bir tenzih koridoru inşa etmiş ve uluhiyetin safiyetini korumayı amaçlamışlardır.

 

Tanrı hakkında konuşmanın ve O'na yönelmenin kaçınılmaz diğer yüzü ise teşbih içerikli dildir. Teşbih, insan zihninin bilmediği veya doğrudan deneyimleyemediği aşkın bir gerçeği, bildiği somut varlıkların niteliklerinden hareketle analojik olarak anlamlandırma çabasıdır.

Teşbihin ölçüsüz kullanımı, aşkın olan hakikati maddileştirerek insanı antropomorfik bir Tanrı tasavvuruna ve nihayetinde şirk batağına sürükleme riski taşır.

 

İbn Arabî’nin uzlaşmacı sentezinin temel ilkeleri şu şekilde özetlenebilir:

Akıl ve Hayal Dengesi: İnsanın kemalata ulaşabilmesi için hem rasyonel akıl (tenzih) hem de sembolik-keşfî algı mertebesi olan hayal (teşbih) yönünü eşzamanlı işletmesi gerekir.

…