İbn Arabî'de Yorum-Güç İlişkisi - Notlar

Feyza Özçelik - İbn Arabî'de Yorum-Güç İlişkisi - Notlar

Yüksek Lisans Tezi, Sakarya Üniversitesi, Ortadoğu Enstitüsü, 2019

 

Giriş

Çalışmanın temel sorunsalı bilgi ve iktidar arasındaki ilişkisi

Birinci Bölüm: İbn Arabî’nin, varlığı Allah’ın dinamik bir "tecelli"si olarak gören âlem tasavvuruna odaklanmıştır.

İkinci Bölüm: Şeyh'in en temel ontolojik aksiyomlarından biri olan "Tecellide tekrar yoktur" ilkesinden hareketle, âlemdeki sürekli akışın, değişimin ve tekrarlanamazlığın epistemolojik sonuçları ele alınmıştır.

Üçüncü Bölüm: Formel yorumların nasıl üretildiği, hangi dogmatik yorumun kurumsallaşarak "sabit bilgi" olarak topluma dikte edildiği sorusuna "güç ve iktidar ilişkileri" üzerinden yanıt aranmıştır.

 

Âlem

İbn Arabî metafiziğinde âlem, Allah’ın isimlerinin tecelli ettiği bir yerdir.

 

Âlem, mutlak varlık ile mutlak yokluk arasında bir “berzah” (ara bölge) olarak konumlandırılır.

 

İbn Arabî bu durumu şu şekilde ifade eder: “Âlem bir ‘vehim’den ibarettir; onun ‘gerçek’ bir varlığı yoktur. Bu ise ‘hayal’ ile kastedilen şeydir”.

 

 Ayrıca Tanrı’nın her şeyden müstağni olan Zat’ı ile âlemle ilişki kuran Ulûhiyet mertebesi arasında ayrım yapılır.

 

Bilginin konusu tümüyle Hakk’tır. Ancak Hakk’ın Zat’ı bilinemez; sadece tecellileri (âlem) bilinebilir.

 

İbn Arabî’ye göre: “Allah’ı bilmek O’nu bilmemektir”.

 

Bilgi, akıl yoluyla değil, kalpte gerçekleşen “keşf” ve ilahi bir “nur” ile elde edilir.

 

Kişinin Hakk’ı bilmesinin yolu kendi nefsine yönelmesidir; zira “Nefsini bilen Rabbini bilir”.

 

Tekrar ve Yorum

İbn Arabî’ye göre “Tecellide tekrar yoktur”.

 

Âlem her an yeniden yaratılmaktadır (halk-ı cedîd).

 

“Her tecelli yeni bir yaratmayı getirip başka bir yaratmayı götürür”.

Bu durum, varlıkta sabitliğin olmadığını ve deterministik bir zorunluluğun bulunmadığını gösterir.

 

Akıl, kelime kökeni itibariyle “bağlamak” (ikal) anlamına gelir ve sınırsız tecelliyi sabitlemek, sınırlandırmak ister.

Aklın sabitlediği bu sınırlı bilgi, “tekrarlanabilir” hale gelir; oysa ontolojik olarak tekrar imkansızdır.

Buna karşın kalp, sürekli değişen tecellileri olduğu gibi kabul eden, sınırlamayan bir mahiyettedir.

 

İbn Arabî’ye göre âlem bir “hayal” veya “rüya” olduğu için te’vil (yorum) edilmesi gerekir.

 

Ancak akıl kaynaklı te’vil, Hakk’ı tek bir sûrette sınırladığı için eleştirilir.

Kutsal metinlerin anlamı sonsuzdur ve “Kur’an’ı yorumlarken lafzın anlamının dışına çıkmayan herkes müfessirdir”.

 

Hakiki anlamda teolojik sistemler, ilahi genişliği tek tipleştirme çabasıdır.

 

Yorum ve Güç

Bilgi, bilinenin kuşatılması ve sahiplenilmesi (mülk) demektir.

 

İbn Arabî’ye göre: “Çünkü inancında var ettiği onun mülküdür”.

Rasyonel yorum, Hakk’ı kontrol edilebilir ve yönetilebilir hale getirir.

 

İbn Arabî, bilgisini doğrudan Allah’tan alan “ümmiler” ile akli muhakemeyi kullanan “kesbî” âlimleri ayırır.

 

Filozoflar ve kelamcılar (nazar ehli), akıllarına aşırı güvenerek Hakk’ı sınırladıkları ve kendi inşa ettikleri ilaha taptıkları için eleştirilir.

 

En ağır eleştiriler ise “şekilci âlimler” (ulemai’r-rüsum) dediği fakihlere yöneltilir. Onlar hakkında şöyle der: “Bir fakihin fetvası olmadan tek bir zulüm olmaz!”.

 

Siyasi otorite (imam/sultan) toplumsal düzen için gereklidir ve “Hükümdar yeryüzünde Allah’ın gölgesidir”.

Ancak sultanın gücü, âlimleri kendi yoluna zorlama riski taşır.

 

Âlimler makam ve güç hırsıyla sultanların arzularına uygun “zorlama te’villere” yönelirler.

 

“Ulema sultanların mertebelerine göz diktiğinde, apaçık yolu terk edip uzak ve zorlama te’vile yönelirler”.

Bu ilişki, yorumun iktidar tarafından sabitlenmesine yol açar.

İbn Arabî, Mehdî geldiğinde onun en büyük düşmanının, otoritelerini kaybedecek olan bu fakihler olacağını belirtir.

 

Sonuç

Âlemdeki tekrarlanamazlık ilkesi, anlamın çoğulluğunu gerektirir; ancak iktidar ilişkileri bu çoğulluğu sınırlayarak tek bir yorumu sabitlemektedir.

Gerçekliği tanımlamaya çalışan her formül sınırlı ve ‘izafi’ bir duruş noktasıyla mukayyet olacaktır.

 

İbn Arabî, âlemin 'berzahta' oluşundan yola çıkarak, her türlü 'mutlaklık' iddiasına karşı çıkar.

İbn Arabî, eşyanın (hakiki) bilgisine 'ya o ya da bu' şeklinde ikili karşıtlıklıklarla değil, 'hem o hem bu' yaklaşımıyla ulaşılabileceğini söyler.

 

Âlemde tekrar eden hiçbir şey yoksa, nasıl oluyor da eşyaya yönelik sabit ve tekrarlanabilir fikirlere sahip olabiliyoruz? İbn Arabî, burada 'tekrar'ın akılla olan ilişkisine dikkatimizi çeker. Yani, akıl; sınırlar, sabitler ve tekrarı üretir. Bu aynı zamanda rasyonel bilginin bir 'yorumlama' olduğunu gösterir.

 

İbn Arabî’ye göre, Hakk’ın sonsuzluğu ve tekrar edilemezliği anlamın da çoğulluğunu gerektirir.

 

Âlimleri şu ya da bu yoruma yönelten nedir? Herhangi bir yorum nasıl sabit bir hükme dönüşür? Bu soruların cevabı iktidar ilişkilerinde açığa çıkacaktır.

 

Güçlü (muktedir), yorumun üretilme sürecini yönlendirir; diğer taraftan kendi meşruiyetini de bu yorum/te’vil üzerinden kurar.

 

Eğer bilginin güçle olan ilişkisinden söz ediyorsak, söz konusu güç ilişkilerinin çözümlenmesi, içine düştüğümüz yanılsamalardan bir nebze de olsa (ama asla tam olarak değil) kurtulma imkanı sağlayabilir.

…