İbn Arabi'de Eskatolojik Kötülük Problemi - Notlar

Hüsniye Demirci - İbn Arabi'de Eskatolojik Kötülük Problemi - Notlar

Yüksek Lisans Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2024

 

İlk bölümde “adalet’’ ve “dinlerde ölümden sonra dirilme’’ ve’’ kötülük problemi, bunun bir sonucu olarak teodise, eskatoloji, eskatolojik doğrulama, ölüm, dirilme, dirilmenin mahiyeti konularını işledik.

İkinci bölümde ise İbn Arabi ve eskatolojik kötülük problemi konularını işledik.

 

Giriş

Kısıtlı ve sonlu bir dünya hayatındaki günahlara/seçimlere karşılık, ebedi bir cehennem azabının varlığı İlahi Adalet (Teodise) ilkesiyle nasıl bağdaşabilir?

 

İbnü'l-Arabî cehennemliklerin fıtraten bu durumu tercih ettiğini savunur.

 

Eskatoloji

İslam terminolojisinde eskatolojinin tam karşılığı Âhiret terimidir.

Eskatoloji bilinen dünyanın sonunu, ölüm sonrasını ve nihai kaderi kapsayan daha geniş bir mitsel/teolojik disiplindir.

 

Yahudilik ve Hristiyanlık’ta eskatolojik kırılmanın ve yıkımın sorumlusu insandır. Süreç, Mesih'in zaferi ve Tanrı'nın ebedi krallığını ilan etmesiyle (Son Yargı) neticelenir.

 

Hinduizm ve Budizm, ölümden sonra ruhun yok olmadığını, tenasüh (reenkarnasyon) ve karma döngüsüyle farklı bedenlerde varlığını ebediyen sürdürdüğünü savunarak ruhun ölümsüzlüğünü vurgular.

 

Post-apokaliptik sinema ve bilimkurgu edebiyatı; dini temaları doğrudan kullanmasa bile, "ak-kara" (melek-şeytan) karşıtlığı ve "kurtuluş/cennet" sahneleriyle eskatolojik korku ve umutları kolektif bilinçaltından çekip üretmeye devam eder.

 

İyi ve kötü eylemlerin nihai bir karşılığının olması, evrendeki ahlaki dengenin ve kozmik adaletin tecellisi için zorunludur.

İnsanın seçim yapabilme yetisi, bu seçimlerin sonuçlarına katlanma yükümlülüğünü doğurur.

 

Ölüm

Stoacılar ölüm korkusunu yenmek için ölümün sürekli düşünülmesi gerektiğini savunur

Spinoza tam tersine ölüm düşüncesinin zihinden tamamen çıkarılarak hayata odaklanılması gerektiğini öne sürer.

 

Adalet

Allah'ın adaleti ve bu adaletin insan iradesiyle olan ilişkisi, İslam düşüncesindeki Kelâm ekollerinin (Mu'tezile, Eş'arilik, Mâtürîdîlik ve Şia) doğuşunda ve ana karakterlerinin belirlenmesinde en dinamik rolü oynamıştır.

 

Mu’tezile, insanın fiillerinden sorumlu tutulabilmesi için mutlak bir hürriyete sahip olması gerektiğini savunur.

 

Eş’arîler, mutlak kudret ve iradeyi bütünüyle Allah’a atfederler. Allah’ın mutlak egemenliğine gölge düşürecek her türlü "kulun yaratması" fikrini reddederler.

 

Mâtürîdî düşüncesi, akla ve insan sorumluluğuna önem verme noktasında Mu’tezile’ye yaklaşsa da fiillerin yaratılması hususunda Ehli Sünnet çizgisindedir.

 

Kötülük Problemi

Hristiyan teolojisinde her insan Hz. Adem’in asli günahı ile doğar ve vaftizle temizlenir. İslam teolojisinde ise günahların şahsiliği esastır; dünya bir ceza yeri değil, insanın potansiyelini gerçekleştirdiği bir imtihan alanıdır.

 

Metafizik kötülüğün en önemli boyutu, insanın olayların bütünsel sonucunu ve hikmetini görememesidir.

Hızır’ın gemiyi delmesi, bir çocuğu öldürmesi dışarıdan bakıldığında birer "şer/kötülük" gibi görünür.

 

Spinoza’ya göre özgürlük, nedenlerden bağımsız (bağlamsız) olmak değil, eylemlerinin yönünü ve nedenini insanın kendi aklıyla belirleyebilmesidir.

 

Alvin Plantinga Tanrı’nın mutlaklığı ile kötülüğün bir arada bulunmasının çelişki yaratmadığını savunur. Özgür varlıkların olduğu bir dünyada kötülük, Tanrı’nın iradesi dışında, yaratıkların hatalı seçimlerinden kaynaklanır.

 

Kötülük problemine rasyonel, sistematik ve ilahi adaleti aklayacak çözümler sunma çabasına teodise denir.

Leibniz’e göre yaratma eylemi, yoktan rastgele bir var etme değil, Tanrı’nın zihninde imkân halinde bulunan sonsuz sayıdaki özün (monad) en uyumlularının seçilerek aktüelleştirilmesidir.

Leibniz teodisesinde kötülük, bütünsel hayrın ve düzenin anlaşılması için rasyonel bir gerekliliktir. Kötülük olmadan iyilik kendini gösteremez.

 

İbn Arabi ve Ölüm Düşüncesi ve Eskatolojik Kötülük Problemi

İbn Arabi filozofların aksine aklı kısıtlı görür; akıl fiziki alemin ötesine geçemediği için hakikati kavrayamaz. Allah'ı en iyi tanıyabilenler tenzih yoluyla O'nu anlayan "keşif sahipleri" (sufiler)dir.

 

Panteizm "Tanrı alemdir" derken, Vahdet-i Vücud "Tanrı alemdedir (hem içindedir hem dışındadır)" der. Bu ilme kitapla değil, müşahede ile ulaşılır.

 

Ayna, tek hakikat olan Tanrı'yı (vücûd); aynadaki suretler ise mümkün varlıkları temsil eder. Varlıklar dış dünyada var olmadan önce ilahi akılda (Tanrı'nın zihninde) bulunurlar ki buna âyân-ı sabite denir. Yaratılma, varlıkların kendi potansiyelleri (istidadı) gereği kendilerini zahir etmeleridir; Allah şeylere var olmayı empoze etmez, var olmak onların istidadıdır.

 

Her kelime (varlık) Rahmân'ın nefesinden südur etmiştir. Südur eden ilk şey, mahlukat yaratılmadan önce Tanrı'da var olan "amâ"dır (mutlak belirsizlik/körlük). Alemin boşlukta genişlemesi, nefesin kalpten ağıza doğru genişlemesine benzetilir.

Mümkün varlıklar Allah'ın tükenmeyen sözleridir ve O'nun "Ol!" (Kün) emriyle ruh ve suret kazanarak ortaya çıkarlar.

 

İbn Arabi’ye göre Tanrı mutlak iyidir ve varoluşsal kötülük aslında iyiliğin yokluğudur.

Alem, hem Cemal (güzellik) hem de Celal (haşmet/öfke) isimleriyle tamamlanır. Eğer Kahhâr (kahreden) ve Müntekim (intikam alan) gibi isimler işlevsiz kalsaydı, bu durum eksik bir ilah düşüncesi doğururdu.

Şeylerde öznel değil nesnel bir ahlaki hüküm vardır; bizim "kötü" dediğimiz şeyler, o şeydeki gizli/batıni iyiliği ve Yaratan'ın gayesini bilmeyişimizden kaynaklanır.

 

Cehennem; kâfir, münafık ve büyük günah işleyenlerin kalacağı, Allah’ın yarattığı en büyük yapılardan biridir. İsmini "çok derin olmasından" alır; içinde hem sıcağın hem de soğuğun en ileri dereceleri mevcuttur. Yedi açık kapısı ve yüz derecesi (basamağı) vardır; her basamakta farklı bir azap türü ve görevli melekler bulunur.

 

Cehennemlikler oraya girmeden önce cehennemde fiili bir acı yoktur.

Çekilen azap cehennemin kendisinden değil, kişilerin kendi amellerindendir; cehennem sadece bir mekandır.

 

Sonuç

Her varlık (ve kamil olmayan insan) Allah'ı kendi inanç kalıbına, zihinsel kapasitesine göre sınırlar (ilah-ı mü'tekad).

 

Tanrı mutlak iyidir. Eksiklikler alemin tamamlanması için şarttır; zira eksiklik yaratılmasaydı alemin kendisi eksik kalırdı. Kötülük tözsel değil, izafi ve arızidir.

…