İbn Arabi'de Miraç Fenomeni - Notlar

Sadık Acar - İbn Arabi'de Miraç Fenomeni - Notlar

Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2016

 

Giriş

Çalışma, miracın sadece tarihsel bir olay değil, insanın kendi yaşantısına ve kavrayışına göndermede bulunan bir "kendilik deneyimi" olduğunu vurgular.

 

Arabî'nin yaklaşımı, Hakk’ın tezahürlerinden (fenomenlerinden) hareketle O’nu bilmeye çalıştığı için fenomenolojik olarak nitelenir.

Miraç da onun düşüncesinde bir kendilik deneyimi olarak Hakk’ın kendini kendi sınırlılığında, kulluğunda bilmesinin yolculuğu olarak değerlendirilir.

 

Miraç Fenomeni

Miraç "yükseliş" demektir; ancak her yükseliş miraç değildir. Bir deneyimin miraç sayılması için yükselişin ölümden önce gerçekleşmesi ve dünyevi hayata bir mesajla geri dönülmesi şarttır.

 

Miracın temel amacı ilahi mesajın alınmasıdır. Bunun yanı sıra kralların kutsanması, tanrısal olanla özdeşleşme (Fenafillah) ve "tinsel bir yeniden doğuş yaşamak" gibi amaçlar da mevcuttur.

 

Miracın Araçları: Dağ, mabet, ağaç, merdiven, binekler (Burak) ve melekler (Cebrail) en yaygın araçlardır.

Mistik geleneklerde ise araçlar içseldir: "Beden ve nefes teknikleri, ritim ve müzik destekleri, zikr ayinleri ve Aşk" yükselişin hazırlayıcılarıdır.

 

Miraç edenler seçkin karakterli kişilerdir. Bu yolculukta Tanrı, melekler, peygamberler ve kişinin kendi "aşkın benliği" müşahede edilir.

 

Dönüş, toplumsal bir dönüşümün başlangıcıdır; alınan ilahi haber toplum düzenini yeniden inşa eder.

 

Farklı İnanışlarda Miraç Fenomeni

İlk İnanışlar

İlk kabile inanışlarından itibaren insanlıkta başka bir varoluş düzeyine inanç hep var olmuştur.

Üç katlı evren tasavvurunda (gök, yer, yeraltı) merkezi bir eksen bulunur ve bu eksendeki bir delik, şamanın tanrılar ve ölüler katmanına yolculuk yapmasına imkan tanır. Şaman, "Dünya Ağacı" veya "Dünya Direği" sembolizmini kullanarak ritüelistik olarak yeraltına iner veya göğe yükselir.

 

Mezopotamya

Mezopotamya'da kralların kutsallığı ve yetkilerini tanrılardan aldıkları inancı hakimdir. Krallık yetkisini alabilmek için tanrıların huzuruna yükselme veya gökten inme gibi mitsel anlatılar mevcuttur.

Tufan, kurtuluş, ölümsüzlük arayışı gibi mitsel sunumlar yükseliş fenomenine kaynaklık sağlayan unsurlar olmuştur.

Babil Kralı Hammurabi’nin kanunlarını tanrı Şamaş’tan alması, Sippar kralı Enmeduranki’nin krallık yetkisini alabilmek için tanrıların huzuruna yükselmesi aynı düşünce içerisinde aktarılır.

 

Hint

Vedalar döneminde kurban yoluyla elde edilen geçici "tanrısallaşma", Upanişadlar döneminde yerini kurbanın içselleştirilmesine ve içrek bilginin (irfan) ön plana çıkmasına bırakmıştır. İnsanı samsara (yeniden bedenlenme döngüsü) içinde tutan cehaletin (avidya) ortadan kaldırılması amaçlanır.

Budizm ise "Dört soylu gerçek" ve "orta yol" öğretisiyle uyanışı ve acıdan kurtulmayı (nirvana) hedefler. Budha yaratıcı bir tanrıyı kabul etmez; asıl olan "Evrensel boşluk" veya hiçliktir. Son olarak Bhagavat Gitâ'da, dünyadan elini eteğini çekerek inzivaya ayrılma zorunluluğuna karşı, dünyadaki eylemlere katılma ancak "davranışların meyvelerinden vazgeçme" fikri (eylem yogası) yeni bir yol olarak ortaya konmuştur.

 

İran

Avesta geleneğinde mistik aydınlanma öncesinde demonlarla (kötülük güçleriyle) mücadele öne çıkar. Zerdüşt'ün efsanevi hayatında pek çok erginlenme sınavı bulunur ve nihayetinde bir esrime deneyimiyle Ahura Mazda'nın huzuruna çıkıp ilahi emri alır.

İran geleneğinde yükseliş fenomeni tinsel bir kurban ritüeli ve ateş sembolizmasıyla bağdaştırılır; buradaki kurban teolojik bir meditasyon dayanağıdır ve kişinin kendisidir. Ritüeli gerçekleştiren rahip, tinsel özünü bedensel doğasından ayırarak ilk saflığına ulaşır. Geleneğin devamı niteliğindeki Mithracılıkta ise yükseliş unsurları kral inisiyasyonları, inziva mağaraları, zorlu erginlenme dereceleri (kızgın demirle dağlanma, ellerin bal ile kaplanması) ve farklı madenlerden yapılmış yedi basamaklı göksel bir merdiven sembolüyle sürdürülür.

 

Zerdüşt inisiyasyonun sonucunda Hezekyel’in rüyetine benzer imgeler arasında (boğa, aslan, Kartal, insan) bir taht üstüne Ormudz’u(Ahura Mazda’yı) görür ve ondan ilahi emri alır.

 

Çin

Eski Çin geleneğinde yükseliş olgusu, "cennet nostaljisi" olarak adlandırılabilecek esrime yoluyla başlangıçtaki birlik haline ve kaosa (hun-tun) yöneliş arzusudur. Lao Tzu ve Çuang-Tzû’nin ezoterik ve inisiyatik nitelikteki Taocu öğretilerinde işlenen bu yükseliş, insanın "kutsal insan" (şeng-jen) veya "gerçek insan" haline gelerek nitelendirilemez olan Tao ile eksiksiz bir birlik kurmasını hedefler.

 

Taocu yükseliş, her türlü eylemsellikten uzak durmayı gerektiren ve yaşamın akışına aykırı eylemlere karışmamak anlamına gelen eylemsizlik (wu-wei) düşüncesine dayanır. Dönüşüm yolundaki insanın dünyadaki varoluşların bir rüyadan ibaret olduğunu anlaması, zihnin kalabalığından uzaklaşarak "oturarak unutmak" (tso wang) yoluyla içsel dinginliği ve "semavi eşitlemeyi" sağlaması gerekir. Bu esrime yolculuğu, ruhu zamandan ve mekandan kurtararak ezeli-ebedi bir şimdiki zamana taşır.

 

Antik Mısır

Mısır pramitlerinin ve tapınaklarının, ilk sulardan yükselen ilk tümsek fikrine bağlı olarak "kozmik dağ" işlevi gördüğü ve firavunların buralarda Güneş-Tanrıyla buluşmak için kral inisiyasyonlarından geçtiği düşünülür. Bu inisiyasyonlarda kabir veya mezar, insanın ruhunun aşkın bir görünüme (sakh) kavuştuğu dönüşüm yeridir.

 

Firavun, ilk yaratılışın mükemmelliği ve hakikat olan Ma'at kavramının somutlaşmış halidir ve tanrılarla buluşup insan soyundan farklılaşmak için şahin, yaban kazı gibi formlarda göğe yükselir veya bir merdivene tırmanır. Mısır ezoterizminde Osiris miti "ölüp tinsel olarak yeniden doğma"yı simgeler ve zamanla ölümü yenmek isteyen herkes için bir rol modele dönüşür. Ayrıca dinsel öğretilerde büyük iz bırakan Hermes Thot (Enoch / İdris peygamber) karakteri, tanrısal özdeşliğe ulaşmış, göğe yükseliş ve yeraltı yolculuklarıyla insan-tanrı ilişkisine aracılık eden bilge bir figür olarak yer alır.

 

Antik Yunan

Prometheus: İnsanların tarafını tutup Zeus’u aldatarak tanrılarla insanlar arasındaki o "kesin ayrılığı" ve mesafe dönemini başlatan figürdür.

Apollon: İnsanın ülküsünün mükemmellik (arete) olduğuna duyulan inancın simgesidir. Python ejderhasını öldürdükten sonra ihtiyaç duyduğu arınma, Yunan dinsel düşüncesinde suçun "lanetli bir kirlenme" (miasma) olmaktan çıkarılıp insani bir niteliğe bürünmesini sağlamıştır.

Hermes: Ruhların ölüler alemine götürülüp getirilmesinde rehberlik eden bir psikopomp (ruh lideri) ve gizli ilimlerin (gnosis) taşıyıcısıdır.

 

Yunan düşüncesinde "yukarı çıkmak için önce aşağı inmek" (cennete giden yolun cehennemden geçmesi) temel bir kuraldır. Persephone, Orpheus, Dionysos ve Parmenides’in yolculukları bu izleği taşır.

Persephone’nin yer altına kaçırılması (simgesel ölümü), Olympos ile Hades arasındaki aşılmaz mesafeyi yok ederek iki dünya arasında bir arabuluculuğu mümkün kılmıştır.

 

Eleusis Gizemleri: Temeli Demeter ve Persephone mitine dayanır. Hiyerarşik bir pedagojsi vardır. Adayın ulaştığı en yüce görüye epopteia denir; bu süreç kişiyi ölümün kaçınılmazlığı düşüncesiyle barıştırır.

 

Orfeizm (Orpheusçuluk): Dionysosçu esrime ile Apolloncu arınmayı (katharsis) sentezlemiştir. İnsandaki "Titan unsurunu" temizleyerek saf tanrısal özü (Bakhos) açığa çıkarmayı amaçlar.Pitagorasçılık: Bilgiyi ahlaki, metafizik ve bedensel tekniklerle bütünleştirmiştir. İnisiyasyon üç aşamadan oluşur: Novis (Giriş) / Akusmatik (Duygulardan Bağımsızlık) / Matematikoi (Evrensel Düzeni Kavrama).

 

Platon ve Plotinus: Platon'da bilmek, ruhun bedenlenmeden önce gördüğü ideaları hatırlamasıdır (anamnesis). Felsefe bir "ölüm hazırlığıdır". Plotinus ise ruhun arınarak "Bir" (Mutlak) ile vecd içinde birleşmesini (sudûr teorisinin tersine işleyişini) savunur.

 

Yahudilik

Yahudilikte yükseliş anlatıları Tanah (Eski Ahit) metinlerine dayanır.

 

Peygamberlerin Yükseliş Deneyimleri

Hz. Musa

Sina Dağı'nda bulutun içinde 40 gün 40 gece kalması.

 

Hanok (İdris)

"Tanrı ile yürüdü ve artık var olmadı."

Dünyadan canlı alınarak göksel rehber melek Metatron'a dönüşür.

 

Peygamber İlya

Kasırga içinde, ateşten araba ve atlarla göğe yükselmesi.

Geri dönmediği için bazı yorumcularca tam bir "miraç" sayılmaz, "göğe alınmadır".

 

Hz. Yakup

Harran yolunda gördüğü rüya.

Yeryüzünden göğe uzanan ve meleklerin inip çıktığı bir merdiven görüsü.

 

Kabala

Merkava Mistisizmi: Hezekiel peygamberin vizyonundaki "İlahi Taht Arabası" (Merkava) etrafında şekillenir. Çile, oruç ve zikirle ilahi tahta yükselen mistik, melekler hiyerarşisini aşarak Tanrısallığın mistik figürünü temaşa eder.

 

Sefer Yetsira ve Bahir: Sayı mistisizmi, kozmogoni ve gnostik ögelerin (Şehina, Ruhlar Ağacı) Yahudi düşüncesine entegre olduğu erken Kabalistik metinlerdir.

 

Sefer ha-Zohar: Tanrı'nın (En Sof) evrenle iletişime geçtiği 10 temel vasfı (Sefirot) açıklar. Sefirot, Adam Kadmon (Evrensel İnsan) veya mistik bir ağaç olarak düşünülür. Adem'in düşüşüyle bozulan ilahi birlik, kutsal birleşmeyle tamir edilmelidir.

 

Luria Kabalası (Yitshak Luria):

Tsimtsum: Tanrı'nın evrene yer açmak için kendi içine büzülmesi (ilahi sürgün).

Tikkun: Kırılan sefira vazolarının nur kaplarıyla yeniden onarılması, bütüne dönüş ve insanın içsel miracı.

 

Hasidilik: Bilgeliğin ve ritüelin ötesinde, manevi önderin (Zadik) kişiliğini ve içsel yenilenmeyi öne çıkarır. Kurucusu Baal Shem Tov'un vizyonunda Mesih, öğretinin "dünyanın en uzak uçlarına" yayılmasıyla geleceğini bildirerek evrensel bir vizyon sunmuştur.

 

Hıristiyanlık

Hıristiyanlıkta doğrudan İslam'daki gibi bir "miraç" kavramı olmasa da, Hz. İsa’nın çarmıhtan sonra dirilişi, göğe alınışı ve havarilerine görünüşü sonraki tüm mistik yükseliş tasavvurlarını etkilemiştir.

 

İncillerde (Matta, Markos, Luka) İsa'nın havarilerini Zeytin Dağı'na (Beytanya karşısı) çıkardığı ve onları mübarek kıldıktan sonra göğe alındığı aktarılır.

 

Katolik inancında (1950'de dogma haline gelmiştir) Meryem Ana'nın vefatından sonra bedenen göğe yükseltildiğine inanılır.

 

1945'te Mısır'da bulunan bu metne göre Aziz Pavlus, küçük çocuk suretindeki bir meleğin rehberliğinde semavi katları aşar.

Pavlus'un II. Korintoslular Mektubu: Pavlus kendi mektubunda da "üçüncü göğe, cennete kapılıp götürülen ve insana söylenmesi caiz olmayan sözler işiten" bir adamdan (muhtemelen kendisinden) bahseder.

 

Meister Eckhart

Mistik deneyimi demokratikleştirerek halkın içinde yaşarken de Tanrı ile ontolojik birliğe ulaşılabileceğini söyledi. Tanrı (Gott) ile Tanrısallık (Gottheit) ayrımı yaptı.

Ruhun Tanrı ile birleşmesini, okyanusa düşen ve onunla özdeşleşen su damlasına benzetir.

 

İslam’da Miraç Fenomeni

Kur’an ve Hadislerde Miraç

İsrâ suresinin ilk ayeti ve Necm suresindeki vizyonlar miracın temelidir.

Hadislerde Hz. Peygamber’in kalbinin yıkanması, Burak’a binmesi ve yedi semayı geçerek ilahi huzura varması anlatılır.

 

Tasavvuf, miracın her mümin için bir "seyr-i sülûk" modeli olduğunu savunur.

Gâzali ve Abdülkerim el-Cili gibi isimlerin görüşlerine yer verilir; miraç, beşeri unsurlardan sıyrılarak ruhsal mertebeleri kat etmektir.

 

İbn Arabi Düşüncesinde İki Kavs

İbn Arabî Ontolojisi ve Kavs-ı Nüzul

Hakk’ın kendi mutlaklığından aleme doğru inişidir. Bu süreçte Hakk, isim ve sıfatlarıyla alemi var eder.

 

Alem, Hakk’ın isimlerinin aynasıdır; insan ise bu aynanın cilasıdır.

İnsan Allah katında bakan bir gözde gözbebeği gibidir.

İnsan-ı Kamil, Hakk’ın tüm tecellilerini kendinde cem eden varlıktır.

 

İnsanın kendi nefsinden hareketle Hakk’a yükselişidir.

Bilginin İmkânı ve Yöntemi: Hakk’ın mahiyeti bilinemez ancak rububiyeti (isimleri) bilinebilir.

Bilginin yolu "Tenzih" (ayrıştırma) ve "Teşbih" (benzeştirme) birleştiren "Tevhid"dir.

 

Bilgi akıl değil, kalp ve keşf (manevi açılım) yoluyla elde edilir.

"Nefsini bilen Rabb’ini bilir" prensibi epistemolojinin merkezidir.

 

İbn Arabî’de Miraç Fenomeni

Miraç, Hakk’ın kuluna kendi ayetlerini isimleri vasıtasıyla göstermesidir.

İbn Arabî'ye göre peygamberler ruh ve bedenle, veliler ise sadece ruhla miraç eder.

 

İbn Arabî’nin Miraç Yolculuğu

Benim yolculuğum bende gerçekleşmişti, delaletim sadece kendimeyedi.

 

Yolculuğun Durakları

1. Sema (Âdem): Beşeriyetten sıyrılma.

2. Sema (İsa ve Yahya): Ruhun ve hayatın sırları.

3. Sema (Yusuf): Güzellik ve hayal (tevil) mertebesi.

4. Sema (İdris): Feleklerin kalbi ve hikmet.

5. Sema (Harun): Halifelik ve heybet.

6. Sema (Musa): Kelam ve adalet.

7. Sema (İbrahim): Gaye ve "Dostluk" (Haliliyet) makamı.

 

Sidretü’l-Münteha, Kürsi ve Kabe Kavseyn: Yolculuğun en üst noktalarıdır. Kabe Kavseyn (iki yay mesafesi), varlık dairesinin tamamlandığı, ayrımın vehimden ibaret olduğunun anlaşıldığı makamdır. İbn Arabî bu makamda "Muhammedi makam"ın varisi olduğunu idrak eder.

 

Sonuç

İbn Arabî miraç yaşantısı da ara ara örneklerle değinildiği üzere kendisine birçok hikmetin ve sırrın verildiğini bildirir.

Âlemdeki varlıkların bir kısmının bir kısmana musallat olmasına, isimlerin kendi aralarındaki kıskançlıkların sebebiyet verdiğini bu deneyimden öğrenir. Yine Hakkın yaratıkların suretiyle fiilde bulunmasının bilgisi, Kur’an’ın âlemdeki yeri, ilahi ikramın genişliği, dünya ve ahiretteki dercelenme arasındaki fark gibi birçok hakikat bilgisi bu deneyimden öğrenilir.

 

İbn Arabî’de Miraç deneyiminin, iki yayın, varlığın iki yüzü olarak kavs-ı nüzul ile kavs-ı uruc’un buluşması şeklinde düşünülmesi ve varlık dairesin tamamlandığı çizgide, insan faktörünün, varlığın şuuru olarak işaretlenmesi son derece kıymetlidir.

"Bilen kendini bildi”

…