İbnü'l Arabî'nin Eserlerinde Akıl ve Kalp - Notlar

Büşra Demirci - İbnü'l Arabî'nin Eserlerinde Akıl ve Kalp - Notlar

Yüksek Lisans Tezi, Çankırı Karatekin Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2022

 

Tezin ana konusu, akıl ve kalp bağlamında İbnü’l Arabî’nin öne çıkan eserlerinin incelenmesidir.

 

Eserleri akıl ve kalp çerçevesinde okuduğunda aslında her şeyin akıl ve kalp arasındaki ilişkiye uygun vücud bulduğunu, tüm düzenin sonunun yine akıl ve kalpte biteceği görülmektedir.

 

(Birinci bölüm, giriş)

İkinci bölümde İbnü’l Arabî’nin felsefesinin çatısını oluşturan varlık düşüncesi, vahdet-i vücûd düşüncesi temel alınarak anlatılmıştır.

Üçüncü bölüm olan akıl bölümünde akıl kelimesinin etimolojik incelemesi yapılmıştır ve akıl kavramının bağlantılı olduğu kavramlar ele alınmıştır.

Dördüncü bölüm olan kalp bölümünde kalp kelimesi etimolojik olarak incelenmiştir.

 

İbnü’l Arabî’nin Hayatı ve Varlık Felsefesi

İnsanın en büyük görevi, edindiği tecrübeleri ve öğrendiği ilimleri kendilerine uyarlayarak tebliğ etmesidir.

 

Varlık Felsefesi

İbnü’l Arabî’nin düşüncesinin temelini varlık ve yokluk kavramları oluşturur.

 

Varlık-Yokluk Tanımı

Varlık, sürekli ve daima sırf varlık iken sürekli ve daimi olarak sırf imkândır.

 

Sırf varlık Allah, sırf imkân âlem, sırf yokluk ise imkânsız olandır.

 

Varlığın İsimlerinin Tezahürü

Allah ismi tüm ilahi isimleri kapsar.

Alem, Allah’a muhtaç olduğu için O’nun isimleriyle isimlenmeyi kabul etmiştir.

 

Varlığın Kelamı

Yaratılış, Allah’ın “Ol” (Kün) emriyle gerçekleşir. İbnü’l Arabî’ye göre, Hakkın ol sözünün vakti yaratılmış şeyin oluşma vaktinin aynıdır.

 

Varlığın Birliği (Vahdet-i Vücûd)

Bu teori; Cevher-Araz, Nâsut-Lâhût ve Bir-Çok nazariyeleri üzerinden açıklanır.

 

Varlık Bir’dir ve biri kabul eder; çokluk ise Bir’in basamaklarda yayılmasından ibarettir.

 

Tanrı-Alem İlişkisinde Vahdet-i Vücûd ve Şuhûd

Vahdet-i Şuhûd’u savunan İmâm Rabbânî ile İbnü’l Arabî’nin görüşleri karşılaştırılır. İbnü’l Arabî için alem vehim ve hayalden ibaretken, Rabbânî alemi Allah’tan farklı bir gerçeklik olarak görür.

 

İbnü’l Arabî’nin Eserlerinde Akıl

“Akıl” Kelimesinin Etimolojisi

Akıl, hayvanın bağlanması anlamına gelen ikal kelimesinden türetilmiştir.

Bu bağlamda akıl, insanı sınırlayan ve engelleyen bir bağ vazifesi görür.

 

Akla Araç Kavramlar

Tahmin, Hayal, Vehim, Heba, İdrak, Heva, Şuur ve Fikir.

Fikir, aklın hizmetinde olan bir güçtür ve malzemesini duyulardan alır.

 

Akıl ve İlk Akıl

Allah’ın ilk yarattığı şey kalem olan akıldır.

İlk akıl, tüm varlığın yaratılmasında bir araç ve ilke vazifesi görür.

 

Tümel-Tikel Nefs ile Aklın İrtibatı

Nefs; tümel (külli) ve tikel (cüz’i) olarak ayrılır. İnsan, düşünen bir canlıdır (nefs-i nâtıka).

 

“Nefsini bilen Rabb’ini bilir” hadisi uyarınca, nefsini bilen kişi Hakk’ı da bilmeye başlar.

 

Akıl ve Din

Akıl ve şeriat uyumlu iki dosttur.

İbnü’l Arabî, aklın tek başına Allah’ın zatını kavrayamayacağını, ancak şeriat ile birlikte hakikate ulaşabileceğini savunur.

 

İlim ve Bilginin Mahiyeti

İlimler; Ledünnî, Şeriat, Meşru ve Doğru Akıl ilmi olarak sınıflandırılır.

Alim ile arif arasında fark vardır; arif bilgiyi hayatına uyarlayarak hem Hakk’ı hem halkı görür.

 

İnsanda Akıl ve Konumu

İnsan, “düşünen canlı” olarak alemdeki tüm hakikatlerin bir nüshasıdır.

Akıl, duyuların yanıltmalarından kurtularak kalple birleştiğinde gerçek soyluluğa ulaşır.

 

İbnü’l Arabî’nin Eserlerinde Kalp

Kalp Kavramının Etimolojisi

Kalp, “bir şeyi özüne, başlangıcına yönelik evirip, çevirip, döndürmek” anlamına gelir.

 

Duygu ve düşüncelerin sürekli değiştiği merkezdir.

 

Kalple İlişkili Kavramlar

Kalbi daha iyi tanımlamak için Sadr, Fuad, Istılam, Vera, Heybet, Hatıra, İstidat ve Lüb (Öz) gibi kavramlar kullanılır.

 

Lüb, kalbin içinin Hakk’ın bilgisiyle dolu olmasıdır.

 

Yaratılışta Kalp

Kalp, Allah’ın tecellilerini sığdırabilen sınırsız bir merkezdir. Kalp her gün yeni bir kalp olma özüyle yaratılmıştır.

Bedenin hükümdarıdır ve tüm organlar ona hizmet eder.

 

Kalp Gözü ve Basiret

Kalp gözü, dış gözün göremediği gayb âlemini ve ilahi sırları müşahede eder.

 

Basiret üzere olan insan, yokuşun zirvesine çıkıp Hakk’ın davetini gören kişidir.

 

Kalp, İman ve Ahlak

İman kalbin içine yazılır ve asla yok olmaz.

Kalbin temizliği; gaflet, kibir ve haset gibi hastalıklardan arınmakla mümkündür.

 

Kalp ve Sevgi

Kalp, nazarî (teorik) değil, irfanî bilginin merkezidir.

Sevgi ise varlığın temelidir. Heva, Hub, Aşk ve Vüdd sevginin farklı dereceleridir.

 

Aşk Felsefesi

İbn Sînâ

Aşkı hem psikolojik hem de ontolojik (varlıksal) bir zemine taşır. Aşk sadece insana özgü değil, tüm kainatın özünde (bi'l-kuvve) mevcuttur ve Zorunlu Varlık'ın (Allah) delilidir.

İbn Sînâ aşkı üç nefs (nebati, hayvani, meleki) üzerinden katmanlandırır. Hayvani aşkı açıklarken verdiği "eşek ve kurt" örneğiyle ihtiyari aşkı (zararı görünce vazgeçebilmeyi) anlatır. En üst basamak ise kendini tamamen teslim etmeyi gerektiren meleki aşktır.

 

İbn Hazm

Aşkı, tedavisi yine kendisi (çekilen dert) olan "tedavisi imkansız bir hastalık (maraz)" olarak tanımlar.

 

Yunus Emre, Michelet Ende, Şeyh Sadi Şirazi ve Montaigne…

 

Aşk, zamansız bir eylemin adıdır.

 

İbnü'l Arabî'ye göre aşk; âşık, maşuk ve aşk üçlemesi olmadan tanımlanamaz.

 

Âşığın en büyük görevleri dürüstlük (maşuku arama çabası) ve sevgide derinleşmektir (meveddet ehli olmak).

 

Hakiki aşkta âşık, maşuğun susmasına, hatta onun gazabına bile razıdır; çünkü el-Vâsi ismi gereği gazabın ardındaki kuşatıcı rahmeti görür.

 

Akıl ve Kalp İlişkisi

Rahmet ve Varlık

Varlık, Nefes-i Rahmân (Rahman'ın nefesi) ile vücut bulmuştur. Allah bilinmek istemiş, âlem bu sevgi ve rahmetle var edilmiştir.

 

Akıllı Deliler (Behlüller)

Doğal nedenlerle değil, kalplerine gelen ani bir ilahi tecelli (şok) yüzünden akılları Allah katında hapsedilmiş, dışarıdan "deli" görünen ama aslında Hakikat'i müşahede eden kimselerdir.

 

Kalp Evi

Kalp, sürekli başkalaşan hallere uyum sağlayacak şekilde esnek yaratılmıştır. Temeli sağlam akıl yürütmeler olan, duvarları ise bilgi, irade, kelam ve kudretten oluşan bir eve benzetilir. Bu evin en yüce misafiri Allah'tır.

 

İnsan ve Zaman

İnsan geçmişi veya geleceği değiştiremeyeceği için "ibnü'l-vakt" (vaktin oğlu) yani şimdinin varlığıdır.

 

Âşık

Tecellide tekrar olmayacağını (her tecellinin benzersiz olduğunu) tam olarak idrak edemediği için, her namazda aynı tecellinin tekrarlanması ümidi ve özlemiyle yanar.

 

Arif

Allah'ın tecellilerinde asla tekrar olmayacağını, her an yeni bir alanın aydınlanacağını bilerek namaza durur.

 

Kemal Noktası

En şerefli makam, hem sevgiyi (aşkı) hem de bilgiyi (arifliği) birleştirerek tecelli edenden ve edilenden ötürü evrende hiçbir şeyin tekrar etmediğini kabul eden "bilgili âşık" mertebesidir. Kalbin ulaştığı son radde ise teorik incelemelerin ötesine geçip doğrudan Allah'tan beslenen "ümmî" seviyesidir.

 

Sonuç

İbnü’l Arabî’nin düşünceleri eserleri genel olarak sembolik dil ile okuyucuya aktarılmıştır. Bundan dolayı varlık, akıl ve kalp arasındaki ilişkiyi İbnü’l Arabî’nin metaforlarına uygun anlatım tercih edilmiştir.

 

Alemde bir nizam var ise bu nizamı sağlayan İlk varlığın da olduğu kaçınılmaz bir gerçektir.

 

Amâ, İbnü’l Arabî tarafından 'hem O hem de O olmayan, hem zahir hem batın, hem ezel hem ebed' olarak nitelenmektedir.

 

Akıl insana nefsi güdülerini bağlayan ip anlamında kullanılmıştır.

 

İnsanın kendine diktiği elbise ölçülerine uygun, itidalli bir elbise ise o zaman insan kendi bilen insan olarak kendi beninin ve ruhunun alimi olarak kendini bilen ilan edilecektir.

 

İbnü’l Arabi’ye göre aklın bilebileceği ilimlerin en faziletlisi İlahi İlim’dir.

 

Kalp ve akıl birlikte hareket etmez ise o bilgi Hakikat’i temsil etmek yönünden eksik bir bilgi olacaktır.

Kalp olmadan akıl, değerli eşyalara sahip bir kişinin eşyaları koyacak yer bulamaması, akıl olmadan kalp de içi boş oda misali asla anlam ifade edemeyecektir.

 

Sevgi tohumu tüm varlığın var oluşunun temelinde yatan bir kavramdır.

 

Sonuç olarak duyuların bilgisi orta incelikte bir elekten geçirildiğinde tutarlı ve mantıklı bilgiyi akıl kabul ederken aklın süzgecinden geçen en ince bilgiler de kalp tarafından kabul edilmektedir.

…