Spinoza ve İbnü'l-Arabî'de Özgürlük Sorunu - Notlar

Sefa Arıcı - Spinoza ve İbnü'l-Arabî'de Özgürlük Sorunu - Notlar

Yüksek Lisans Tezi, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2023

 

Bu çalışmamızda ilk bölümde panteizmin özgürlükle ilişkisi, sonrasında ise her iki yazarın panteistliği üzerine yapılan değerlendirmeleri aktaracağız.

İkinci bölümde her iki düşünürün varlık anlayışlarını karşılaştıracağız. Son bölümde ise Spinoza ve İbnü’l-Arabî’nin karşılaştırmalı olarak özgürlükle ilgili birçok farklı alanda değerlendirmesi yapılacaktır.

Sonuç olarak temel sorun belirlenimci bir dizgeye sahip olan her iki düşünürün, buradan hareketle özgürlüğe ne türden bir imkân tanıdıklarıdır.

 

Önsöz

İbnü'l-Arabî'yi kendisi gibi belirlenimci bir sisteme sahip olan Batı filozofu Spinoza ile mukayese etmiş

İbnü’l-Arabî’nin düşüncelerinin belirlenimci görüşe sahip bir filozofla karşılaştırıldığında görüşlerinin daha net ortaya çıkacağı kanaatinde

 

Giriş

Hem Spinoza hem de İbnü’l-Arabî, klasik Tanrı anlayışına eleştirel yaklaşan paralel sorular sormuşlardır.

Tezin ana iddiası, her iki düşünürün de "içkinci" (Tanrı'yı evrenin ve varlığın özünde gören) bir yaklaşıma sahip olduğudur. Bu içkinci yapıda kötülüğün ya da insanın konumunun ne olduğu temel problemdir.

 

Âdemi şeytan kandırdı ise şeytanı kim kandırdı?

İçkinci bir Tanrı anlayışının savunulduğu bir sistemde bu sorunun cevabı kesin olarak Tanrı’dır. Öyleyse insanı burada suçlu yapan nedir? Çalışmamızın ele aldığı sorun da esas itibari ile budur, yani belirlenim açısından insanın özgürlüğü sorunudur.

 

Spinoza ve İbnü’l-Arabi’nin Panteizmi

Panteizm ve Özgürlük

Panteizm, Tanrı ve evreni özdeşleştiren, Tanrı'nın dünyaya içkin olduğunu savunan monist bir öğretidir.

Bu sistemde her şey Tanrı’da bulunur ve Tanrı tek gerçek varlıktır.

Bu anlayış, evrende her şeyin bir nedensellik zinciriyle bağlı olduğu "zorunluluk" düşüncesini beraberinde getirir.

Panteizm, Tanrı-evren ikiliğini kaldırarak, Tanrı ve evreni özdeşleştiren, ikisini bir ve aynı gören bir felsefi öğretidir.

 

Spinoza ve İbnü’l-Arabi’nin Panteistliği Sorunu

Spinoza genel olarak "katı özdeşlikçi" bir panteist olarak kabul edilirken, İbnü’l-Arabî’nin panteist olup olmadığı tartışmalıdır.

Bazı araştırmacılar vahdet-i vücûd ile panteizm arasında farklar görse de, her iki sistemin de monist olduğu ve zorunluluk düşüncesine dayandığı belirtilir.

 

Spinoza ve İbnü’l-Arabi’nin Varlık Düşüncesi

İbnü’l-Arabi’nin Varlık Düşüncesi

Varlık anlayışı "vahdet-i vücûd" (varlığın birliği) terimiyle ifade edilir.

 

Varlık; zorunlu (vacip), olanaklı (mümkün) ve olanaksız olarak üçe ayrılır

 

Varlık mertebeleri (Hazerât-ı Hamse veya yedili tasnif)

La-Taayyün Mertebesi: Tanrı'nın bilinemez zatını ifade eden, her türlü sınırlamanın üzerindeki "Mutlak Gayb" mertebesidir.

Taayyün-i Evvel Mertebesi: Tanrı'nın isim ve sıfatlarının toplu halde bulunduğu, "Allah" ismiyle anılan mertebedir.

Taayyün-i Sani Mertebesi: Şeylerin Tanrı'nın ilmindeki formları olan ayan-ı sabitelerin bulunduğu mertebedir.

Mertebe-i Ervah, Misal, Şehadet ve İnsan: Ruhların, imgelerin ve fiziksel dünyanın oluştuğu aşamalardır.

"İnsan-ı kâmil" ise tüm bu mertebeleri kendinde toplayan en üstün varlıktır.

 

Spinoza’nın Varlık Düşüncesi

Spinoza varlığı Töz (Tanrı/Doğa), Sıfatlar ve Moduslar (tavırlar) olarak kurgular.

 

Tanrı tek tözdür ve her şeyin içkin nedenidir.

 

Spinoza ve İbnü’l-Arabi’nin Varlık Anlayışlarının Karşılaştırılması

Her iki düşünür de varlığı zorunlu ve olanaklı olarak ayırır.

İbnü’l-Arabî’nin tecelli kuramı ile Spinoza’nın moduslar anlayışı arasında büyük benzerlikler vardır; her ikisi de içkin bir Tanrı anlayışına sahiptir.

 

Spinoza ve İbnü’l-Arabi’de Özgürlük Sorunu

Tanrısal Belirlenim ve Ahlak: Tanrısal Belirlenim Karşısında Özgürlük

Her iki düşünürde de katı bir belirlenimcilik (determinizm) hâkimdir.

Tanrı her şeyi kendi doğasının zorunluluğuyla yapar; "irade hürlüğü" ile yaratmaz.

İbnü’l-Arabî'ye göre: Âlemde bilinen bütün ihtiyarî (eylemler), cebirden kaynaklanır. Dolayısıyla herkes ihtiyar ve seçiminde mecburdur.

 

Kötülük Sorunu

Kötülük nesnel bir gerçeklik değil, insan algısına dayalı görece bir kavramdır.

 

Doğa veya Tanrı açısından her şey tam da olması gerektiği gibi, yani yetkindir.

Bir şeyin, ayrı olarak ele alındığında değil, yalnız bir başka şeye göre iyi veya kötü olduğu söylenebilir.

 

Ruh-Beden İlişkisi

Her iki düşünürde de zihin/ruh ile beden arasında bir "paralelizm" (koşutçuluk) vardır.

Ruh bedenden ayrı, hür bir iradeye sahip değildir; tüm istekleri bedenin iştahlarına bağlıdır.

 

Özgürlük Sorunu

Özgürlük, seçim yapabilme gücü (liberum arbitrium) değil, kendi doğasının zorunluluğuna göre eyleme halidir.

Gerçek anlamda özgür olan tek varlık Tanrı'dır.

İnsan için özgürlük, dış nedenlerin kölesi olmaktan kurtulup Tanrısal zorunluluğu kavramaktır.

 

İnsanın Özgürleşme Süreci

Bilgi Türleri ve Özgürleşme: Spinoza üç (imgelem, akıl, sezgi), İbnü’l-Arabî de üç (akli, hal, sır) bilgi türünden bahseder.

Özgürleşme, en üst bilgi türüne ulaşarak Tanrı ile bütünleşmekle (fenâ/yeniden doğuş) mümkündür.

 

Yetkin İnsanın Toplumsal Durumu

Spinoza yetkin insanın toplumsal yaşamda, akıl rehberliğinde özgürleşeceğini savunurken; İbnü’l-Arabî’nin kâmil insanı daha bireysel ve mistiktir, bazen toplumsal kuralların ötesine geçebilir.

 

Sonuç

Rastlantısallığı reddeden panteist sistemde, Tanrı’nın bile istenç özgürlüğünün olmaması insan sorumluluğunu tartışmaya açar.

 

Her iki düşünür de insanı sorumluluktan azat etmez; aksine, doğa/Tanrı ile bütünleşerek özgürleşmeyi bir erdem ve yükümlülük olarak görür. İfade farkları ise kavramların özünü maskelemektedir.

 

Spinoza rasyonalist çizgide akla dayanırken ve "çileci yaşam tarzını yadsımakta" iken; İbnü'l-Arabî mistik bir cezbe ve aklı aşan bir hayal gücü öngörür.

 

Her iki düşünür de monist ve belirlenimci bir sistemde özgürlüğü "zorunluluğun kavranması" olarak tanımlar.

Spinoza'nın aklı, İbnü’l-Arabî’nin ise mistik sezgiyi önceler.

…