İbn Arabi'nin Epistemolojisinde Akıl ve Keşf - Notlar

Cumali Kösen - İbn Arabi'nin Epistemolojisinde Akıl ve Keşf - Notlar

Yüksek Lisans Tezi, Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2016

 

Kelamcılar ve filozoflar eşyayı kategoriler ve sınıflarına ayırabilmek için akla dayanırken, İbn Arabî keşfin akıldan daha üstün bir bilgi aracı olduğunu düşünmektedir; ama aynı zamanda o, aklın vazgeçilmez bir denetim ve denge sağladığını, eğer o olmazsa, keşfe dayalı bilginin ilahi ve şeytani etkileri arasında bir ayrım yapmanın imkânsız olacağı konusunda ısrar etmektedir.

 

Önsöz

İslam filozofları hakikatin bilgisini elde etmede aklı (teorik ve rasyonel düşünceyi) öncelerler.

Sufiler (Tasavvuf) duyu ve akla ek olarak keşfi bilgiyi hakikatin en temel ve mükemmel kaynağı olarak görürler.

Keşfi bilgi Allah’ın doğrudan sâlikin (manevi yolcu) kalbine attığı anlamlardır. Kitaplardan öğrenilemez; uzun bir fikri ve nefsi iç arınma (katharsis) neticesinde kişi bu bilgiyi kendinde bulur.

 

Sufinin yaşadığı bu deruni, batıni ve zevki tecrübe (mistik deneyim) rasyonel dile aktarılırken büyük bir zorluk yaşanır. Bu yüzden sufiler:

Nesir (düz yazı) yerine nazmı (şiiri) tercih etmişlerdir.

Açık bir dil yerine sembolleri ve paradoksal ifadeleri kullanmışlardır.

Bu durumu "Tasavvuf, kâl (söz) değil hâl ilmidir" diyerek özetlemişlerdir.

 

İbn Arabî’de "varlık" ile "bilgi" iç içedir. Vahdet-i Vücûd’un (Tek mutlak varlık olan Hakk'ın tecellilerinin) doğru anlaşılması, onun bilgi teorisinin anlaşılmasına bağlıdır.

 

Çalışmanın Temel Savı: İddia edilenin aksine İbn Arabî bir akıl karşıtı değildir; aksine hakikatin bilgisinin elde edilmesinde akla (kendi sınırları dahilinde) zannedilenden çok daha fazla önem verir.

 

BİRİNCİ BÖLÜM: İBN ARABİ’NİN HAYATI, ESERLERİ VE ONTOLOJİSİ

10’lu yaşlarında İbn Rüşd ile görüşmüş, bu görüşmede keşfi bilgi ile akli bilgi arasındaki ilişkiyi tartışmıştır.

Endülüs'ten başlayıp Şam'da sona eren hayatı boyunca Mekke, Bağdat, Konya ve Malatya gibi birçok şehri ziyaret etmiştir.

 

İbn Arabî, Allah’ın mahiyetinin bilinmesinde aklı yetersiz görür.

Filozof ve kelamcıların "metafizik meselelerde akıl yürütmede bulunarak Tanrı’nın bilgisini elde etmede başarısız olduklarını" savunur.

Eserlerinin başkalarından alıntı (kesbi) olmadığını, "kaynağının keşf yoluyla Hakk’tan kendisine ilka olunan bilgiler (vehbi)" olduğunu iddia eder.

 

İbn Arabî’nin sisteminde yaratma, yoktan var etme değil, varlık vermedir.

Vahdet-i Vücûd kavramını bizzat kullanmasa da varlığın tek bir hakikatten ibaret olduğunu savunur.

Ona göre âlem, Allah'ın gölgesidir.

 

Hakk, tecellilerinin kemaline insan-ı kâmil aracılığıyla ulaşır. Âlemin yaratılış amacı da ilahi isimlerin fonksiyonlarını icra edecek somut bir mazhar (yansıma alanı) bulma ihtiyacıdır.

 

Vücûd'un Beş Mertebesi (Hazerât-ı Hamse)

1. Hazret: Gayb-ı Mutlak (Ehadiyyet)

Lâ-Taayyün

Hakk’ın bilinmeyen, tarif edilemeyen "Gizli Hazine" veya Âmâ (dipsiz karanlık) halidir. Sıfat ve isimlerden münezzehtir; peygamberler dahil kimsenin bilgisine açık değildir. "Allah vardı, O’nunla beraber hiçbir şey yoktu."

 

2. Hazret: Vahidiyyet (Ulûhiyet)

Feyz-i Akdes

Hakk'ın bilinmeyi arzulamasıyla "kendinden kendine" ilk tecellisidir. İlahi isim ve sıfatlar bu mertebede belirir (Hakk, Allah ismini alır). Henüz dış dünyada var olmayan mümkün varlıkların ilahi bilinçteki ilmi suretleri yani Ayân-ı Sâbite (kısmen tikel olan akledilir mahiyetler) burada ortaya çıkar.

 

3. Hazret: Âlem-i Ervah

Feyz-i Mukaddes

Ayân-ı sâbitelerin Zâhir dünyasına yaklaştığı, ruhların verildiği, zaman ve mekandan münezzeh basit cevherler mertebesidir. Kur'an'daki "Ol" (Kün) emri ve şuhudî yaratılış bu tecelli ile başlar. Hakk bu katmanda Rabb olarak tecelli eder.

 

4. Hazret: Âlem-i Misal

Mürekkep Berzah

Şeylerin maddi dünyaya bir adım daha yaklaşarak yarı manevi, yarı maddi hale geldiği, cisimler alemindeki suretlerin birer örneklerinin (misalinin) bulunduğu latif mertebedir.

 

5. Hazret: Âlem-i Şehadet (Mülk)

Hissî Alem

Duyularla ve hislerle idrak edilen görünür, fiziksel evrendir. Bu mertebenin en kâmil meyvesi ve son halkası ise İnsan mertebesidir.

 

Vahdet-i Vücûd sistemi, Hakk’ın yukarıdan aşağıya doğru bir zuhur ve nüzul (iniş) sürecidir. Epistemolojik bir bilgi kaynağı olan Keşf ise, sufinin seyr-i sülûk (manevi yolculuk) ile bu varlık mertebelerini aşağıdan yukarıya doğru yeniden kat ederek Hakikat'e ulaşması sürecidir.

 

İKİNCİ BÖLÜM: IBN ARABİ’NİN EPITEMOLOJISINDE AKIL VE KEŞF

Bilgi, bir şeyi olduğu hal üzere bilmektir.

İbn Arabî’ye göre gerçek bilgi, taklidi değil tahkiki (hakikatine erilmiş) bilgidir. O da nihai olarak Hakk’ın bilgisidir.

 

Bir şeyi olduğu hâl üzere bilmek, o şeyin Allah’ın zihnindeki ezeli hakikati olan ayân-ı sâbitesini bilmek demektir.

 

Eğer nesnenin idraki mümkünse, onu bizatihi nasıl ise öyle bilmek bilgidir.

Eğer nesnenin idraki (Hakk'ın Zât'ı / Ehadiyyet gibi) mümkün değilse, onu idrak edemeyeceğini (aczini) bilmek de bilgidir.

 

Bilginin Üç Kısmı

Akıl bilgisi (teorik düşünce), haller bilgisi (tadanın bildiği tecrübeler) ve sırlar bilgisi (akıl üstü, peygamber ve velilere mahsus bilgi). "Sırlar bilgisi, en üstün bilgi olup bize mutlak anlamda gerçeğin bilgisini veren tek bilgidir."

 

Altı İdrak Vasıtası: Dokunma, duyma, görme, koklama, tatma ve düşünme.

Duyular dış dünyadaki fiziksel veriyi zihne olduğu gibi, kusursuzca aktarır. Hata, o verileri yanlış yorumlayarak hatalı hüküm veren akıldadır.

Duyuların bu zorunlu ve hatasız işleyişi sadece fiziksel âlem (âlem-i şehadet) için geçerlidir. Allah hakkında duyular vasıtasıyla bilgi edinmeye çalışmak ontolojik olarak imkansızdır.

 

Akıl, fiziksel alemde zorunlu bir araçtır ancak metafizik konularda sınırlıdır.

İbn Arabî, "aklın Allah’ın bilinmesi meselesinde mahiyeti itibariyle sınırlı olduğunu" ancak Allah’tan gelen hakikatleri kabul edici (kâbil) bir özelliğe sahip olduğunu belirtir.

 

Hayal yetisi, soyut manaları suretlere büründürerek anlaşılır kılar.

İbn Arabî'ye göre hayal her ne olursa olsun, her şeyi idrak edebilme kuvvetine haizdir.

 

Akıl Allah’ı sadece tenzih (ne olmadığı) yoluyla bilebilirken, hayal teşbih (benzerlik) kurar.

Kâmil bilgi, her iki yetinin dengeli kullanımından doğar; zira Hakk’ı bilmek, Hakk’ı hem tenzih hem teşbih, bir başka ifadeyle O’nu zâhir ve bâtın veçhesiyle bilmektir.

 

Keşf, akıl ve duyu aracılığı olmaksızın Allah’ın doğrudan kalbe attığı nurdur.

İbn Arabî’ye göre Keşfi olmayanın bilgisi yoktur.

Bu bilgi, teorik değil amelidir; riyazet ve tasfiye neticesinde elde edilir.

 

Keşfi bilginin mahalli kalptir.

Kalp, sürekli değişen (tekallub) yapısıyla ilahi tecellileri sınırlandırmadan kabul edebilir.

Mâsivadan arındırılmış kalp, sonsuz ve sürekli değişmekte olan ilahi tecellileri her an yeni bilgi üzere bilir.

 

Sonuç

Rasyonalist Felsefe: Bilgiyi dış dünyadan veya mantıksal çıkarımlarla kazanılan (kesbî) bir meta olarak görür. Süje ve obje ayrılığı kuraldır.

 

İbn Arabî ve Sûfiler: Bilgiyi insanda zaten potansiyel olarak mevcut, tasfiye ve tezkiye ile açığa çıkarılan (vehbî) bir lütuf olarak kabul eder.

 

Keşf: Süje (bilen) ile obje (bilinen) arasındaki ikiliğin kalkması, dini tecrübe vasıtasıyla birliğin (tevhit) hasıl olmasıdır.

 

Hakk’ın Mutlak Zât'ı her türlü isim, sıfat ve zuhurdan münezzehtir. Görünür âlemle bağı yoktur; bu yüzden idrak edilmesi imkânsızdır. İbn Arabî bu mertebede tam bir agnostik (bilinemezci) tavır takınır. (Gizli Hazine Mertebesi).

 

Ulûhiyet Mertebesi (Bilginin Konusu)

Hakk'ın isim ve sıfatlarıyla tecelli ederek "Allah" diye isimlendirildiği, kesretin (çekirdek halindeki çokluğun) kaynağı olan mertebedir (Hakikat-i Muhammediyye). Bilgi/marifet ancak burada başlar.

 

Akıl, kıyas yapabilmek için "benzerlik" ve "karşıtlık" arar. Oysa Allah’ın ne bir benzeri (misl) ne de zıddı vardır. Aklın selbi/tenzihi yolla (O'nun ne olmadığını söyleyerek) ulaştığı Tanrı tasavvuru ise soğuk, uzak ve ulaşılamaz bir ilah üretir.

 

İbn Arabî, aklı tamamen reddetmez ancak ona sınırlar çizer; keşfi ise aklın ötesinde, denetleyici ve hakikate ulaştırıcı en üstün bilgi aracı olarak konumlandırır.

…