İbn Arabî'de İnsanın Özgürlüğü Sorunu - Notlar

Lütfi Bozkale - İbn Arabî'de İnsanın Özgürlüğü Sorunu - Notlar

Yüksek Lisans Tezi, Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Van, 2009

 

Önsöz

Tez, özgürlüğü insanın özüne tekabül eden bir fenomen olarak ele alır ve bu arayışı "Ayn-ul Hakikat’e (gerçeğin özü) ulaşma arzusu" olarak nitelendirir.

 

Birinci Bölüm: İbn Arabî’nin varlık anlayışı olan Vahdet-i Vücud ve varlığın zuhurunu ifade eden tecelli kavramı incelenir.

İkinci Bölüm: İnsanın kemalata ulaşma dereceleri ve manevi durakları (mevatın) ele alınır. Burada "Vaktin oğlu" olmak kavramı; "geçmiş ve geleceğin yokluğu ve sadece yaşanılan anın varlığı" şeklinde tanımlanır.

Üçüncü Bölüm: İnsanın irade, sorumluluk ve ahlaki yükümlülükleri çerçevesinde özgürlüğü temellendirilir.

 

Giriş

Katı Determinizm ve Fatalizm

Evrenin ilahi veya doğal yasalarla kesin olarak bağlandığını savunan görüştür. 16. yüzyıl teologu John Calvin’e göre alınyazısı (predestination), insanın nihai yazgısının Tanrı’nın mutlak iradesiyle önceden belirlenmiş ve insan için ebediyen esrarengiz kalacak bir karara bağlanmasıdır.

 

Özgür İrade (Hürriyetçi Teizm)

İnsanın seçme özgürlüğünü Aden Cenneti ve ilk günah (bilgi ağacının meyvesini yeme) metaforu üzerinden temellendirir. Hayvanlar içgüdüleriyle yaşarken, yalnızca insan "Ben kimim?" diye sorar. Tanrı, mutlak kudretini paylaşarak insana özgür irade vermiştir; aksi takdirde ahlak, sevgi ve sorumluluk anlamsız kalırdı.

 

Geist (Ruh) ve Antropoloji

İnsanın özgürlüğünü sadece akılla değil, zeka, benlik bilinci ve iradenin toplamı olan Geist (Esprit/Ruh) kavramıyla açıklayan görüştür (M. Scheler, E. Husserl, L. Klages). İnsanı insan kılan bu ilke, onun dünya realitesinden sıyrılarak özgürleşmesini sağlar.

 

Kant ve Ahlaksal Otonomi

Kant, özgürlüğü mantıksal ve etik bir zemine oturtur. Doğasa yasası "olanı" incelerken, ahlak yasası "olması gerekeni" (verilenmiş olanı) esas alır. Kant’ın otonomi (kendi yasasını koyma) ilkesine göre; insan iradesini harekete geçirerek kendine ahlaki bir yasa koyar. "Yapmalısın, o halde yapabilirsin" formülü gereği, ahlaki yükümlülük doğrudan özgür iradenin varlığını zorunlu kılar.

 

Descartes’a göre Tanrı sonsuz, bağımsız ve her şeye kadirdir. İnsanın hürriyeti, Tanrı'nın ona bahşettiği irade gücünde saklıdır.

İnsanın yanlış yapabilme ve günah işleyebilme potansiyeli, Tanrı’nın insanı serbest bıraktığının ve ona hürriyet lütfettiğinin en büyük kanıtıdır.

 

Panteist (kamutanrıcı) bir sistem kuran Spinoza’da Tanrı ve doğa/evren (Deus sive Natura) birdir. Tek hür sebep, içkin bir töz olan Tanrı’dır.

Spinoza’ya göre hürriyet hür bir kararda değil, tabiatın zorunluluğundadır.

İnsan için özgürlük, evrendeki bu mutlak ve kaçınılmaz zorunluluğun bilincine varmaktır. Hür insan, yalnız aklın emirlerine ve dolayısıyla tabiata uygun yaşayan insandır. Bu külli determinizme sevinçle boyun eğme halidir.

 

İbn Arabî Düşüncesinin Kavramsal Çerçevesi

İbn Arabî’nin sisteminin merkezinde Vahdet-i Vücud (Varlığın Birliği) yer alır. O, monist bir düşünürdür ancak bu materyalist veya Spinoza tarzı bir panteizm değildir.

Varlık, "Zaruri varlık (vacibü’l-vücud)" ve "mümkün varlık" olarak ikiye ayrılır.

 

İbn Arabî’de Tanrı, zatı itibariyle aşkın (müteal), sıfat ve isimleri itibariyle alemde içkindir. Bu ilişkide "Ayan-ı Sabite" (eşyanın Allah’ın ilmindeki ezeli suretleri) anahtar rol oynar.

Tanrı'nın Zat’ı yönüyle aşkın (müteâli), esma ve sıfatları yönüyle içkin (mündemiç) olduğu vurgusu, Vahdet-i Vücud'un doğru anlaşılması için kritik bir nirengi noktasıdır.

 

Yüce ve eşsiz Allah, sayıya sığmayan güzel isimlerin ‘âyani sabite ’ (mahlûkların ezeli Tanrı bilgisindeki suretleridir. Ama bunlar asla vücud kokusu almamışlardır.) âlemindeki suretlerini görmek diledi.

 

Varlık nurdur, yokluk ise karanlıktır. Bilgi elde etme süreci rasyonel araştırmadan ziyade tecelli ve keşf (ilhami bilgi) üzerinedir.

 

İbn Arabî’ye göre insan, alemin hulasası (özeti) ve ilahi isimlerin tam bir yansımasıdır.

İnsan, alemi koruyan bir "mühür" ve Tanrı’nın alemi seyrettiği bir "göz bebeği" gibidir.

 

Âlem kendi başına gerçek varlığı olmayan bir "hayal" veya "gölge"dir; ancak Hakk’a aracısız bir bağla bağlıdır.

Evrenin yaratılışı "üçlü bir yapı" (Zat, İrade, Emir) üzerine bina edilmiştir.

Âlem varlığı itibariyle yaratıcıyla beraber değildir, aralarında ölçülebilir bir aralık da yoktur. Bilakis burada mümkün nitelikli varlığın zorunlu varlıkla, yaratılmışın Yaratanla irtibatı söz konusudur.

 

İbn Arabî evrenin yaratılışını, ilahi nurun boşluğu (el-hala) ve ilk maddeyi (heba/heyula) boyaması esası üzerine kurar. Evren (Makrokozmos) büyük bir insanken, insan (Mikrokozmos) evrenin bir özetidir.

Tanrı, ez-Zahir ismiyle evreni kuşatmıştır (el-Muhit).

 

Feyz-i Akdes (Zati/Potansiyel Tecelli): Hakk'ın bilincindeki çokluk potansiyelidir, Mutlak Birlik bozulmaz.

Feyz-i Mukaddes (Şühudi/Fiili Tecelli): Varlıkların somut dünyada fiilen kesret (çokluk) kazanmasıdır.

 

İnsanın Hakikati

İnsanın düşünen nefsi, saf nur ile karanlık doğa arasında bir "berzah" (geçit) konumundadır.

 

İnsanın manevi yetkinliği, ne bütünüyle maddi hayatı terk etmekle (aşırı beyazlık/ruhbanlık) ne de tamamen şehvete gömülmekle (aşırı siyahlık) mümkündür; asıl olan her hak sahibine hakkını veren itidal halidir.

 

Hakkı bilmek, tenzih ile teşbih arasını birleştiren ve onu iki vasıfla (Zahir ile Batın) vasıflandıran kimsenin yaptığıdır. ‘Nefsini bilen muhakkak Rabbini de bildi.’

 

İbn Arabî’ye göre insan, yokluktan varlığa çıkarıldığı andan itibaren zorunlu bir yolcudur. Fikrî yolculuk akılla delil aramakla başlar, imtiyazların ve peygamberlik kurumunun idrakiyle keşfe dönüşür. Nihayetinde akıl asasını bırakan arif için durağan bir son yoktur.

 

İbn Arabî’de İnsanın Özgürlüğü Sorunu

Özgürlük, insanın hakikate ulaşma yolundaki engelleri (perdeleri) aşmasıdır.

Gerçek özgürlük, insanın "vaktin oğlu" (ibn-ül vakt) olarak o anın gerektirdiği hakikati yaşamasıdır.

 

"Seyahat" makamı, insanın yaratılmışlarla olan ünsiyetten (bağımlılıktan) kurtulup Allah ile ünsiyet kurmasıdır. Dağlar ve denizler gibi tabii ortamlar, ilahi isimlerin tecellilerini saf bir şekilde müşahede etme imkanı sunar.

 

İnsanın özgürlük yürüyüşü altı ana vatandan (mevatın) geçer:

Elest bezmi (ruhlar âlemi),

2. Dünya,

3. Berzah,

4. Diriliş (Haşr),

5. Cennet-Cehennem,

6. Allah’ı görme makamı (el-Kesib)

 

Sonuç

Allah Zat olarak tek ve gerçek varlık olur. Diğer varlıklar ise bu anlam bağlamında, Hakk’ı müşahede makamında, yok hükmündedir. Çünkü müşahede masiva (Allahtan başka ne varsa)yı kalben yok saymaktır.

 

İnsanın ruh ve nefisten oluşan yapısı, nur ile karanlık arasında kurulmuş bir denge köprüsüdür.

İnsanda ki bu itidalsizlik nefsi bilmemeye delalet eder ki, buradan Peygamberin (S.A.V.) şu hadisinin anlamıyla bağlantı kurarak; ‘Nefsini bilen Rabbini de bilmiştir.’

 

Bil ki Allah Teâlâ insanları yarattığından, onları teklifle mükellef kıldığından ve onları âdemden vücuda, yani yokluktan varoluşa çıkardığından beri, insanlar yolcu olma özelliklerini hiç bırakmamışlardır. Onlar bu yolculuklarını ancak Cennet ve Cehenneme vardıklarında bırakabilirler.

 

Allah’ı ulaşmanın yolu, hem batinî, hem de zahirî veçhelerin her ikisinden geçmektedir. Bu yollardan sadece birisine yani sadece batına veya zahire tutunmak, marifetullaha ulaşma açısından eksik kalacaktır.

…