Ulrich Raulff - Atların Son Yüzyılı - Özet ve Notlar

Ulrich Raulff - Atların Son Yüzyılı - Notlar

Bir Ayrılık Hikayesi

Das letzte Jahrhundert der Pferde, Geschichte einer Trennung, Verlag C.H.Beck, Münih, 2015

 

Uzun Veda

20. yüzyılın ortalarında kırsal kesimde doğan herkes eski bir dünyada büyüdü. Yüz yıl önce orada olandan pek farklı değildi.

Tarımsal yapılar doğaları gereği yavaştır ve ülke yavaş ritimlerle dönüyordu, teknolojik moderniteye sıçramaktan neredeyse bir asır boyunca kaçınmıştı.

 

Atlar, ağır Belçika yük atları, güçlü Trakehners ve tıknaz Haflingerler, dar, dolambaçlı yolların yanı sıra tarlaların yamaçlarında ve orman vadilerinde hâlâ en yaygın kullanılan ve kullanılan taşıma ve çekme ekipmanıydı.

 

…çiftçilerin ahırlarında, at kulübeleri daha küçük ama daha asil kısmı işgal ediyordu. İnekler, sığırlar, buzağılar, domuzlar ve tavuklar daha da genişlediler, daha şiddetli koktular ve daha fazla söz sahibi oldular, tek kelimeyle ahırdaki pleblerdi; Atlar nadir, değerli ve hoş kokuluydu, daha kibar besleniyorlardı

Sandıklarında yaşayan heykeller gibi duruyorlardı, güzel başlarını sallıyorlardı ve kulaklarıyla güvensizlik ya da şüphe sinyali veriyorlardı.

 

Ancak insan ile atın, mekanik güç ile hayvan gücü arasındaki ayrım sanıldığı kadar basit ve pürüzsüz değildi.

Ayrışma, çeşitli mühendislerin buhar gücüyle çalışan araçlar ve pervaneler üzerinde deneyler yaptığı 19. yüzyılın başlarından, içten yanmalı motorlu otomobilin de atı geride bıraktığı 20. yüzyılın ortalarına kadar, bir buçuk yüzyıla yayılan çeşitli aşamalarda meydana geldi.

At tüketimi ancak dönemin sonuna doğru, İkinci Dünya Savaşı'ndan yıllar sonra azaldı

…at çağının son yüzyılı, yalnızca atın insanlık tarihinden çıkışını değil, aynı zamanda onun tanrılaştırılmasını da yaşadı

 

İleri sanayileşme ülkelerindeki geleneksel yaşam ve çalışma koşullarının radikal bir şekilde altüst olduğu bu perspektife, insanların analog dünyadan ayrılışında bir aşama olarak atlara vedayı da dahil etmek gerekir. 19. yüzyılda çağdaşlarının yaşadığı en rahatsız edici deneyimlerden biri - Nietzsche Tanrı'nın ölümüyle ilgili ifadeyi kullanmıştı - güvenli olduğuna inandıkları aşkın bir alanın kaybıydı: İnsanlar öbür dünyanın kendilerinden kayıp gittiğini hissettiler. 21. yüzyılın vatandaşları da benzer bir rahatsızlık yaşıyor: Bu dünyayı kaybetmek üzereler.

 

Atların vedası, kırsal dünyanın kaybının tarihi bir sembolü haline geliyor.

20. yüzyılın en önemli olayının proletaryanın yükselişi değil, köylülüğün yok oluşu olduğu anlaşılacaktır (Jean Clair).

 

Filozof ve antropolog Gehlen üç dünya çağı arasında ayrım yaptı: Çok uzun bir tarihöncesi dönemini, gerçek tarım tarihi aşaması izledi ve bu aşamanın yerini sanayileşme ve tarih sonrasına giriş aldı.

Atın başrol oynadığı çeşitli türden sayısız hikaye anlatılabilir

Tarih yazımına yönelik son zamanlardaki yaklaşımlar bile ses geçmişi, geçmiş dünyaların akustik rahatlamasının öyküsü, atı ayrıcalıklı bir konu olarak görecektir.

 

Hız, Kaçmayı başardığı yol, avcıların ve etoburların tehdidinden kaçmasını sağlayan şeydir. Ancak bu tam olarak başka bir memelinin, yani insanların ilgisini çektiği noktadır. At, ilk olarak protein tedarikçisi, hatta yük ve taşıma hayvanı olarak değil, kısa sürede insanlık tarihinin sıcak merkezine girmiştir.

 

Neredeyse altı bin yıl boyunca güçlü hızlanma ve yüksek hız deneyimiyle ilişkilendirildi.

At sayesinde geniş topraklar fethedilebiliyor, geniş imparatorluklar kurulabiliyordu

 

Bir hız makinesi olarak at, birinci dereceden bir savaş makinesi haline geldi; mesafe yok edici olarak katlanarak genişleyen iletişim alanları olasılığını yarattı.

 

At, son yükselişine ve düşüşüne paralel olarak 19. yüzyılda muazzam bir edebi ve ikonografik kariyere sahip oldu.

 

19. yüzyıl insanı, zihinsel olarak ne yapacağını bilemediğinde ya da duygusal olarak sıkışıp kaldığında, attan yardım ister: Fikirlerden kaçan hayvan ve acının taşıyıcısıdır.

 

Süblimasyon. Atların, arabaların ve süvarilerin eski, katı dünyası, makineleşen uygarlığın baskısı altında erimeye başladıkça, atlar hayali ve hayali bir varlık kazanırlar: modernliğin hayaletleri haline gelirler ve varlıklarını yitirdikçe daha sıradan hale gelirler. Onlardan yüz çevirmiş bir insanlığın zihnini rahatsız ediyor.

 

Eski zaman yeniyi mahvolmaktan kurtarır: Atlar sıkıntı içindeki bir arabayı yukarı çeker.

 

At Truva'da doğmamıştır ama İskenderiye'de doğmuştur, kütüphanenin bir hayaletidir…

 

İki ya da üç yüz yıllık at tarihi hakkında yazan herkes, atın farklı, son derece farklılaşmış kültürel bağlamlardaki rolüne ilişkin yoğun literatür katmanlarıyla karşı karşıya kalır.

 

Ve araştırma ve uzman edebiyatının söylemleri ne kadar geveze olursa, gerçek kahramanın sessizliği de o kadar belirgin hale gelir: At sessiz kalır.

 

Centaurian Paktı - Enerji

Artık atlıların, insandan öte varlıkların zamanıdır. Kentaur mükemmel bir enerjik adamdır, efsanevi hayvanat bahçesindeki canavardır, eğlenmeyi ve dövüşmeyi seven kaba bir adamdır

 

Centaur saldırganlığı olarak kendini gösteren şey, saf patlama enerjisidir.

İnsan alçaklığının ve zayıflığının çok iyi farkındadır. Bu yüzden hareketli varlığının hayvani kısmı olan atları evcilleştiriyor, yetiştiriyor, besliyor ve eğitiyor. İki ortak arasındaki bağlantı ne kadar yakın ve güçlü olursa, bağlantıları o kadar "sentorik" olur

 

At çağının yaklaşan alacakaranlığında yeni bir Kentaur kültürünün bir kez daha ortaya çıkması kaçınılmazdı: Moğollar, Kazaklar ve Memlüklerden sonra Kızılderililer ve kovboylar Batı Amerika için yaptıkları süvari savaşlarında eski birleşme fantezisini gerçeğe dönüştürdüler.

 

1815'te, Bali'nin doğusundaki bir yanardağ olan Tambora'nın patlaması, önce güney yarımkürede ve ertesi yıl kuzey yarımkürede de gökyüzünü o kadar kararttı ki, sıcaklığın düşmesine ve bir dizi mahsulün bozulmasına yol açtı. Bunun sonuçları kıtlık ve artan yulaf fiyatları oldu: Atlar kıt olan tahıl ve saman için yarıştı ve kesilip yenildiler ya da yem eksikliği nedeniyle öldüler (H.-E. Lessing, Karl Drais. Zwei Räder statt vier Hufe).

1817'de Karl Drais, kendisinin "atsız araba sürme makinesi" olarak tanımladığı ve başlangıçtan itibaren eski Centaur anlaşmasını tek taraflı olarak feshetmeyi amaçlayan "koşu makinesinin" ilk modelini sundu.

 

Centaur Paktı'nın dağılmasına atların tamamen ortadan kaybolması eşlik etmiyor. Tam tersine, 1970 yılındaki tarihi düşük seviye olan 250.000 attan bu yana, Almanya'daki sayı yeniden arttı ve şu anda bir milyonun üzerinde olduğu tahmin ediliyor. Almanya'da bir milyondan fazla erkek ve kadın da düzenli olarak binicilik sporlarıyla ilgileniyor; bu durumda kadınlar ve kız çocukları lehine önemli bir asimetri var. Almanya'da at endüstrisinde 300.000 kişi çalışıyor. Paralarını at yetiştirerek, besleyerek, iyileştirerek, eğiterek ve onlara bakarak kazanıyorlar.

 

At Cehennemi

Biyozon, birden fazla türün tek bir bölgede, tek bir biyotopta birlikte yaşaması durumudur.

Çoğu zaman insanların ve hayvanların yaşamları yalnızca ince bir duvarla bölünmüştür; birbirinizin yemek yediğini ve konuştuğunu duyuyorsunuz, birbirinizin kokusunu alıyorsunuz ve aynı sinekleri kovalıyorsunuz. Biyoçeşitliliğin azalmasıyla şehir, insanlara ve atlara daha fazla mesafe kat etme olanağı sağlıyor gibi görünüyor. Aslında onları birbirine yakınlaştırıyor ve onlara ortak bir dünya dayatıyor.

 

Manhattan gibi bir şehirde 130.000 atın aynı anda çalışmasının yaşam için ne anlama geldiğini bir düşünün. Bir gün New York'taki Broadway'in ölü atlarla ve birbirine sıkışmış araçlarla tıkanmış olduğunu gören yoldan geçen biri ne hissedebilirdi? 1900'lerdeki New York gibi, atların 1.100 ton gübre beslediği bir şehrin kokusu nasıldı? Her gün? ve 270.000 litre idrar açığa çıktı ve her gün yirmi at karkası buradan taşınıyordu

 

(19. yüzyıl) At enerji makinesi, özellikle genişleyen şehirlerde modern ulaşım ve trafik sisteminin ihtiyaç duyduğu çekiş enerjisini sağlar.

 

Hızlı kentleşme ve at trafiği, kazalarda büyük artışa neden oldu; 1867'de New York'ta atlı trafik her hafta ortalama dört ölüm ve kırk yaya yaralanmasıyla sonuçlandı.

Fransa'da 1903 yılında kaydedilen kazaların yüzde 53'ü atlı araçlardan, üçte biri şehirlerde ve üçte ikisi de köy yollarında meydana geldi. Yüzyılın başında Amerika Birleşik Devletleri için yapılan hesaplamalar, ciddi ve hasarlı kazaların sayısının yıllık 750.000 olduğunu gösteriyor.

 

Atları, diğer bağlamlarda silah seslerine ve topların uğultusuna alıştırdığınız gibi, trafiğe ve şehre de alıştırmanız gerekti.

At trafiğinin hızını düzenleme çabaları Rönesans'a kadar uzanıyor: 1539'daki bir kararnamede, ilk kez Francis I, çok hızlı sürmenin, sollamanın ve şehirlerin sokaklarında ve yollarında ani dönüşler yapmanın yarattığı tehlikelerden bahsetti.

Güvenliği artırma çabaları arasında kaldırımlar (Latour'un nesneleri) ve hız düzenlemeleri yer aldı. Şehirler, binlerce atı barındırmak için iki hatta dört katlı ahırlar inşa etmek zorunda kaldı.

1867'de Boston için ortalama 7,8 at içeren 367 ahır sayıldı.

Londra'nın en büyük otobüs deposu olan Farm Lane'de 700 at, devasa bir kare avlunun etrafındaki iki katta duruyordu.

 

1820'lerin ortalarından beri Paris'te, 1830'lardan beri de Londra'da dolaşan atlı omnibüsler aynı zamanda Amerika'ya da girdi.

 

At tüketimindeki büyük artış ancak 1940'ların sonlarına doğru başladı; Yüzyılın başından bu yana, otomobil ve elektrikli tramvay gibi mekanik rakiplerin sayısı ve gücüyle birlikte çözülme işaretleri yeniden artıyor. Altın Çağ ancak yarım yüzyıl sürdü. 1903 yılında Paris'te otomobil üreten 70'ten fazla fabrika mevcuttu.

 

1688 / Paris'teki bilim adamları atın gücünü araştırdılar ve onu insan gücüyle karşılaştırdılar. Bilim adamlarının özel bir aparat yardımıyla buldukları bir at, 75 kg'lık ağırlığı bir saniyede bir metre yüksekliğe kaldırabiliyor; bu da yedi kişinin kaldırmasına eşdeğer bir başarı. Bir at yedi kişiye eşittir.

Centaur'un bir yarısı, servetini diğerinin gücüyle yansıtır.

 

Atlar hassas hayvanlardır, şehir içi trafiğin yoğunluğuna ancak birkaç yıl dayanabilirler ve yıpranmış ya da arızalı parçaları değiştirilemez.

 

Ülkede Bir Kaza

1950'de Almanya'da otlayan atların sayısı 1,5 milyondan fazla iken, 1970'te bu sayı yalnızca 250.000 idi.

Atların ortadan kalkması, yulaf ekiminin de yok olmasına neden oldu. Fransa'da atlar var olduğu sürece serçeler ister kırda ister şehirde Tanrı gibi yaşadılar.

At dışkısında bulunan yulaflarla beslenen serçe popülasyonu da bu durumdan olumsuz etkilendi.

19. yüzyılda karayolu taşımacılığı zordu; Werner Sombart'ın ekonomik tarihi, "Vagonların sıkışıp kaldığı, hatta bazen bataklıkta boğulan postacılara dair raporlar" içeriyordu. Karl von Clausewitz'in askeri alandaki "sürtüşme" (friction) kavramı, kötü yollar, hava koşulları ve çamur gibi doğal engellerle mücadele eden yolculuk deneyimini tanımlar.

Köy doktoru tamamen atlı, centaury'li bir varoluştur. Süvari dışında hiç kimse atına onun kadar bağımlı değildir.

 

Lastiği 1980'lerde ikinci kez ve bu kez başarılı bir şekilde icat eden kişi, yıllardır İrlanda'da görev yapan İngiliz bir taşra doktoru, daha doğrusu bir taşra veterineriydi. John Boyd Dunlop

Ancak Dunlop'un icadı sayesinde taşra doktoru da hastalarına eskisinden daha hızlı ve daha güvenli ulaşabiliyor.

 

Koşan atların yol açtığı kaza, devrilmiş ve kırılmış fayton, Rönesans'taki başlangıcından bu yana seyahat edebiyatının en çok konuşulan konularından biri olmuştur.

Korkunç kazalar ve mucizevi kurtarmalarla ilgili haberler, 18. yüzyılın anekdot koleksiyonlarında ve takvimlerinde özellikle popülerdi.

 

Kiliselerin çanları ve vantilatörleri ile arabaların, teknelerin ve değirmenlerin ahşap enstrümanlarına ek olarak, kırsal dünyanın ses mekanının üçüncü bir bölümü vardır. Demirciler, ülkenin davulcuları ve kırsal büyük orkestranın ritim bölümü burada çalışıyor.

 

Batıya Doğru İlerleyin

İç Savaş'ı (1861-1865) takip eden Hint Savaşları, neredeyse tamamı at sırtında yapıldı. İç Savaş'ta, 600.000 insan ölümüne karşın bir buçuk milyon at ve katır yaşamını yitirmişti.

 

İç Savaş'ın sona ermesinin ardından 1860'larda Hint Savaşları son aşamalarına girdiğinde, kabilelerin çoğu zaten yok edilmiş ve atlarından mahrum bırakılmıştı.  Atların yok edilmesi, Büyük Ovalar'daki Hint atlı kabilelerine karşı verilen savaşın bir parçası haline gelmişti; At katliamları, Kızılderilileri varlık temelinden, dolayısıyla direnişlerinden mahrum etme amacına hizmet ediyordu. Ordu, İç Savaş'tan, en etkili savaş biçiminin, düşmanın tüm toplumuna saldıran ve ekonomisini yok etmeye çalışan topyekün savaş olduğunu öğrenmişti.

 

27 Kasım 1868 gecesi, yani Şükran Günü gecesi, George Armstrong Custer, dört yıl önce Colorado'daki Sand Creek Katliamı'ndan sağ kurtulan ve şu anda Oklahoma'daki Washita Nehri kıyısına yerleşmiş olan küçük Cheyenne topluluğuna sürpriz bir saldırı yaptı. Kabilenin neredeyse tamamen yok olmasını, midillilerinin neslinin tükenmesi izledi. Yakalanan iki Cheyenne kadınının yardımıyla kabilenin yaklaşık 900 hayvandan oluşan sürüsü toplandı. İlk başta atları kementlemek ve boğazlarını kesmek için girişimde bulunuldu, ancak yakalanan hayvanların şiddetli direnişiyle karşılaşan Custer'ın askerleri pes etti ve geri kalan hayvanları vurdu.

 

15. yüzyılın sonunda İspanyol istilacılar atları evcil hayvan olarak geri getirdiğinde, Amerika atların olmadığı bir kıtaydı; bu, modern tarihin hem zoolojik hem de antropolojik açıdan en şaşırtıcı dinamiklerinden bazılarını harekete geçirdi.

 

18. yüzyılın ortalarına gelindiğinde Komançiler, "Ovalar'ın en yetenekli ve korkulan süvari savaşçıları olarak efsanevi statülerinin temellerini çoktan atmışlardı...

 

Kızılderili, at ve silah mükemmel bir birlik oluşturuyordu.

 

Webb ve Colt'un 1847'den beri üretimde olan revize edilmiş tabancası, hareket halindeyken art arda birçok kez ateş etmek için mükemmel bir ateşli silahtı.

…insanların yalnızca silah ve hız ile yaşadığı bir ortamda bu teknolojik sıçrama çok önemliydi.

 

İyi bilindiği gibi, Arap veya Mağribi kültürünün İber Yarımadası'nın Hıristiyan sakinlerine aktarılması büyük ölçüde bilgili ve yetenekli Yahudilerin işiydi. ​​Daha az bilinen şey, Yahudilerin aynı zamanda İspanyol at bilgisinin yerli halkın teknolojik kültürüne aktarılmasına da yardımcı olduğudur.

Onlar sadece Yeni Dünya'daki ilk sığır yetiştiricileri değil, aynı zamanda Amerika'daki ilk kovboylardı.

 

1519'da Cortés'in yanında, başlarında Hernando Alonso olmak üzere Meksika'ya gelen Yahudi istilacılar, okyanusun diğer tarafında Engizisyondan kaçan göçmenlerdi.

 

Roosevelt, sağ elinde süvari tabancasıyla. Roosevelt daha sonra bu imajın kendisine (1901'de kazandığı) başkanlığı getirdiğini itiraf etti.

Remington'ın resimleri ve Roosevelt'in "sert binicileri" arasında zafer pozu verdiği çok sayıda fotoğraf, binici ve savaşçının imajını mühürledi ve geleceğin kovboy başkanının imajını şekillendirdi.

 

Western, görünüşte göründüğünün aksine kostüm ya da macera filmi gibi önemsiz bir tür değildir. Özellikle şüpheyle kuşatıldığı zamanlarda, ülkenin siyasi kaderini güvenilir bir şekilde yansıtan nihai Amerikan destanıdır.

 

Bilge bir adam, dünyanın eyer ve yelkenle fethedildiğini söyledi. Kovboy başkanı Roosevelt'in yönetimi altında, Amerika'nın kara gücü eyerden indi ve yeniden yelken açtı.

 

Şok

At büyük, savunmasız bir hayvandır, saklanamaz, bombalar düştüğünde hareketsiz durur ve ölümü bekler.

 

İkinci Dünya Savaşı / bu savaşın ilk günleri de atların hakimiyetindeydi.

…bir efsaneye göre, eski atlı ulus Polonya, süvari savaşlarında yok olmuştur.

Tarihsel hayal gücü umutsuz savaşları sever.

Efsaneye göre, Almanya'nın Polonya'yı işgalinin ilk günü olan 1 Eylül 1939 akşamı, Polonyalı bir süvari müfrezesi çaresizliğin cesaretiyle ve öngörülebilir ölümcül sonuçlarla bir Alman tank birimine saldırdı.

Efsane, gösterişli bir şekilde dörtnala giden, kılıçları uzatılmış süvarileri, kakmalı mızraklı mızraklı askerlere dönüştürmeyi sever, çünkü bu ayrıntı, atavizm veya tarihsel eşzamanlılık olmadığı izlenimini artırır: sanki tarih öncesi zamanlar ile geç kültür, mitingin ilk akşamında beklenmedik bir buluşma gerçekleştirmiş gibi.

Polonyalı binicinin Alman tankıyla umutsuz bir düellosu, at çağının sonunun ne güzel bir resmi.

 

…piyadelerin ateş gücünün artmasıyla süvarilerin savaşın sonucunu belirleme yeteneği azaldı. Birinci Dünya Savaşı, atlar için kitlesel bir yıkımdı; tahmini 16 milyon at kullanıldı ve yaklaşık 8 milyonu öldü.

Ağustos 1918'de Batı Cephesi'ndeki bir topçu atının ortalama ömrü tam on gündü. Birinci Dünya Savaşı'nda makineli tüfeklerin yanı sıra, süvarilerin aleyhine çalışan hain bir unsur da vardı: basit, uzun bir demir parçası olan tel örgü, yani ekolojik modernite.

 

İkinci Dünya Savaşı'nda, özellikle Doğu Cephesi'nde, yolların ve lojistik sorunların kötü olması nedeniyle atlara olan ihtiyaç arttı: Birinci Dünya Savaşı'nda Alman tarafında 1,8 milyon at kullanılmışken, İkinci Dünya Savaşı'nda neredeyse bir milyon, yani 2,7 milyon daha fazla at kullanılmıştı.

 

Dünyadaki son büyük süvari birimleri, Kızıl Ordu'nunkiler, II. Dünya Savaşı'nın sonunda tam on yıl boyunca hayatta kaldı; Alaylar ancak 1950'lerin ortalarında dağıtıldı.

 

Yahudi Binici

Rembrandt'ın Polonyalı Süvarisi ve R. B. Kitaj'ın 1984 tarihli Yahudi binici tablosu

Kitaj’ın soluk, hayaletvari atı, Rembrandt’ın atının "deri ve kemiklerden" oluşan bir iskeleti anımsatan yapısıyla, Holokost’un kurbanlarını ziyaret eden bir gezginin yolculuğuna uygundur.

 

ahudilerin ne kadar erkeksi veya "şövalye" (Nietzsche) olduğu veya geçmişte olduğu hakkındaki tartışma, her zaman ne kadar iyi veya kötü ata binebilecekleri sorusuna dayanıyordu. Tarihçi John Hoberman bu tartışmaların izini sürdü ve Yahudilerin ata binme deneyiminden dışlanmasını, doğa deneyiminden dışlanmalarıyla eşitledi.

 

Gogol ile Dostoyevski arasında Yahudi'nin tanınabileceği ve anlatılabileceği bir tip geliştirildi. Bu tür ayıklanmış tavuk: solgun, zayıf, kıpır kıpır, tüy bırakmayan saçları ve sakalıyla işte böyle görünüyor, Yahudi anti-kahramanı. 19. yüzyılın vitalizmi, eski "Yahudi domuzu"nun yerine, gücün ve cesaretsizliğin simgesi olan solgun, uçucu küçük bir kuşu yerleştirir.

 

Ingold, 19. yüzyılın sonuna kadar Rusya'daki asimile olmayan Yahudilerin "maymunlar ve köpekler arasında orta bir konumda" olduğunu yazıyor

Turgenev nihayet hayvan karşılaştırmasını mantıksal sonucuna şu şekilde getiriyor: Bir Avcının Notları Malek-Adel adında safkan, asil ve zeki bir at - "sıradan bir at değil, bir mucize" - sıska, sefil ve histerik Yahudi'nin sefilliğiyle…

 

Babel, Ağustos 1920'de, Rusların kaderi değişmeden kısa bir süre önce, Kazak ve süvari için atın ne anlama geldiğini anladım diye yazmıştı. Atlarını kaybetmiş ve artık kavurucu, tozlu yollarda piyade olarak dolaşan binicileri, "kollarında eyerleri, başkalarının arabalarında ölü gibi uyuyanları, her yerde çürüyen atları, sadece atlardan bahsedenleri" görmüştür... Atlar şehittir, atlar acı çeker. (...) At her şeydir. İsimler: Stepan, Misa, küçük erkek kardeş, yaşlı kadın. At kurtarıcıdır, onu insanlık dışı bir şekilde dövseniz bile bunu her an hissedersiniz.”

 

Kütüphanenin Hayaleti - Bilgi

19. yüzyıl, hayvancılık ve yetiştirme, binicilik ve terbiyeye ilişkin pratik bilgi gelenekleri üzerine kuruludur

 

Edgar Degas'nın Yaralı jokey (1896-1898) tablosu, bir yarış kazasının sessiz, neredeyse soyut anını yakalar.

 

İngiliz at yarışlarının tarihi, Stuart'larla başlar ve Arap aygırlarının (Byerley Turk, Darley Arabian, Godolphin Arabian) ithal edilmesiyle Safkan (Thoroughbred) ırkının yükselişine yol açar.

At yarışı, hızın arandığı bir spor haline geldi.

18. yüzyıl boyunca İngiltere'de, bahis işi de dahil olmak üzere, bu sporun ekonomisi gelişti.

Atların soy ağacını kaydeden ve üç kurucu Arap aygırına kadar izlenebilmesini şart koşan General Stud Book'un (1791) oluşturulması, at aristokrasisinin bir kaydıydı.

James Weatherby'nin ilk kez 1791'de sunduğu (başlangıçta bir Genel Soy Kitabına Giriş) defalarca İngiliz safkanlarının aristokratik takvimi olarak anılmıştır

 

Anatomi Dersi

George Stubbs, Atın Anatomisi (1766)

 

Uzman ve aldatıcı

İngiliz kültürü, at yarışları ve tilki avı üzerine kurulu organik bir sanat eseridir. Bu yapının merkezindeki "tilki", İngiliz soylularının kurnazlık ve sağduyu öğretmenidir.

İngiltere Fox [Tilki] tarafından büyütüldü ve akıllı Britanyalılar bildikleri ve yapabildikleri hemen hemen her şeyi bu kurnaz doktordan öğrendiler.

 

Paul Mellon İngiliz resim sanatını ve at edebiyatını içeren devasa bir koleksiyon kurmuş.

Uzmanlığın kökü tutkudur.

 

18. yüzyılın sonlarında, atlar hakkındaki pratik bilgilerin "bilim" kimliği kazanmaya başlaması ele alınır. Sanayileşme ve savaşlar öncesinde at, stratejik ve bilimsel bir araştırma nesnesine dönüşmüştür.

"Stallmaster" (ahır ustası) döneminden veteriner okullarının açılışına kadar olan süreçte, at bilgisi anekdotlardan akademik bir disipline evrilmiştir. Bu bilimin özü, mükemmel atı seçebilme yetisidir.

'Atların güzelliği ve kusurları' doktrini hipolojik bilginin en derindeki çekirdeğini oluşturur.

 

Claude Bourgelat modern veterinerlik eğitiminin temelini Lyon ve Alfort'ta atmıştır. Ancak bu okullar uzun süre bilimsel tıptan ziyade, ordu ve damızlık çiftlikleri için "becerikli uygulayıcılar" (nalbant kökenliler) yetiştirmeye odaklanmıştır.

 

Uzmanlık, atın dış görünüşünden (simetri ve oranlar) içsel gücünü okuma sanatıdır. Satın alma anı, bilginin teste tabi tutulduğu bir "kriz" anıdır çünkü satıcılar kusurları gizlemek için her türlü hileye (biber kullanımı, boyama vb.) başvurur.

Uzmanın eğitimli gözü bile zekasıyla alt edilebilir. Bir atın güzel ve hoş ya da hantal ve donuk görünmesini sağlayan şey sadece vücudunun oranları, kürkünün parlaklığı ve pürüzsüzlüğü değildir. Performansın gerilimi ve hareketin tonu daha az önemli değildir. Uyuşuk bir atın uyanık ve canlı görünmesini sağlamak için, hem havuç hem de sopa olmak üzere hemen hemen her türlü araca izin verilir. Ancak her şeyden önce bir şey tavsiye edilir: Biber: “Çünkü biber, at ticaretinin gerçek ruhu, gerçek yaşamıdır; Yaşlıları gence, halsizleri ateşli atlara, aptalları utangaç atlara, beceriksizleri de hafif atlara dönüştürür..."

 

Biberin etkilerini bilmeyen, atlar hakkındaki tüm bilgisine rağmen at ticaretinde tecrübesiz kalır ve birçok ifadeyi doğal özellikler olarak görür, bunlar sadece biberin yarattığı yeteneklerdir.

 

Nikolai Przewalski emperyalist amaçlarla çıktığı keşif gezilerinde, bozkırın antik kalıntısı olan toz renkli vahşi atı keşfetmiştir (Takhi). Bu keşif, atın evrimsel tarihine ışık tutan zoolojik bir dönüm noktasıdır.

 

At, tarih boyunca edebiyatta ve dilde binlerce farklı isim ve deyimle yer bulmuştur. Almancada at için 60'tan fazla isim bulunması, bu hayvanın toplumsal hayattaki devasa dinamizminin bir göstergesidir (Max Jähns).

 

E.J. Marey ve E. Muybridge / Atın yürüyüşleri, saniyede 25 görüntüye bölünerek kas ve tendonların çalışma prensipleri incelenmiştir. Bu, estetik bir zarafet arayışından ziyade, savaş malzemesi olarak görülen atın en verimli kullanımını amaçlayan fizyolojik bir nükleer fisyondur.

 

Antik dünya neden pratik bir at duyusu geliştirmedi?

Çünkü kölelerin gücüne sahipti

Lefebvre, antik çağda atların boyunlarına baskı yapan "talihsiz bağ" nedeniyle tam kapasiteyle çalışamadığını, modern koşum takımlarının ancak Orta Çağ'da geliştiğini savundu.

Hayvan daha sert çekmek zorunda kaldığı anda 'talihsiz bağ' atardamarını sıkıştırdı, nefesini kesti ve performansını düşürdü.

 

Bilge Hans Fenomeni

Ağustos 1904, Berlin

Adını bir Grimm masalından alan Bilge Hans.

Hayvan mükemmel okuyor, mükemmel hesap yapıyor, basit kesir hesaplamalarında ustalaşıyor ve sayıları üçüncü kuvvete yükseltiyor, geniş bir renk yelpazesini ayırt edebiliyor ve Alman madeni paralarının değerini, oyun kartlarının değerini biliyor, insanları fotoğraflardan, çok küçük ve hatta çok benzer olmasa bile tanıyor, Alman dilini anlıyor ve genel olarak bizim anlayışımıza hiçbir şekilde uymayan bir takım kavram ve fikirleri edinmiş durumda.

 

Doğu Elbe asilzadesi Wilhelm von Osten / 1900 yılında hayvanı satın aldı ve hemen okula başladı

Yıllarca süren günlük etkileşime rağmen, öğrencisinin duygusal ifadelerini şefkatli bir şekilde anlayamıyordu; Hans'ın hissettiği açık can sıkıntısı işaretlerini fark edemiyordu. Saatlerce süren derslerde dersler çoğunlukla monoton geçiyordu.

Ostens'in Haziran 1909'daki ölümünden sonra, Karl Krall, Smart Hans'ı miras aldı ve onu memleketi Elberfeld'e götürdü.

Hans’ın yetenekleri, psikolog Oskar Pfungst tarafından incelenmiş ve hayvanın aslında bağımsız düşünmediği, sahibinin veya soru soran kişinin farkında olmadan verdiği mikro vücut hareketlerini (baş hareketleri gibi) okuduğu ortaya çıkmıştır.

 

Üzengi, Lynn White'ın feodalizm tarihini yeniden inşa ettiği Arşimet noktası haline gelmişti.

Üzengi, insan gücünün hayvan gücüyle değiştirilmesini mümkün kıldı. Bu, Orta Çağ'ın tipik Avrupa dövüş stili olan atlı şok saldırısının teknolojik temeliydi.

 

Yaşayan Metafor - Pathos

At, altı bin yıl boyunca insanlar için önemli bir çiftlik hayvanıydı. Bu sıfatla yalnız değildi

At aynı zamanda insanın yarattığı sembolik dillerde, mitlerinde ve masallarında, felsefi sembollerinde de birinci sınıf bir aktördü.

 

Yazar, atın bir şeyi sadece fiziksel olarak taşıyan bir "foros" değil, anlam ve statü taşıyan bir "semioforos" olduğunu vurguluyor.

Kral, atı olmadan kral değildir. At, kraliyet ailesinin görünür, yaşayan bir parçasıdır, ama aynı zamanda onun dinamik gücünün gerçek, pratik somutlaşmış halidir.

 

Michael Kohlhaas

ikayenin başında, at tüccarının dünyası hâlâ düzenliyken, teminat olarak geride bırakmak zorunda kalacağı iki siyah at hâlâ pürüzsüz ve parlak görünüyor; Onlara ve Kohlhaas'ın diğer hayvanlarına hayran olan şövalyeler, "atların geyiklere benzediğini ve ülkede daha iyi yetiştirilenlerin bulunmadığını" düşünüyorlar.

Kohlhaas'ın yaşadığı aşağılanmanın en dip noktası, siyah atlarını, daha doğrusu onların gölgelerini Dresden şehrinde yeniden gördüğünde ulaşıyor. Nihayet haklarının çiğnendiği yerde, atlarını da yine utanmadan yanlarında su satan bir satıcının arabasına bağlanmış halde bulur.

 

Dünyadaki tüm adaletsizliği hırpalanmış bedenleriyle görünür kılan iki siyah attır... Atlar adalet durumunu kişiselleştirmez; sadece ona gösteriyorlar.

 

Napolyon, David'in onu resmetmek istediği çekilmiş kılıç özelliğini kesin bir içgüdüyle reddetti: “Hayır, sevgili David, savaşlar kılıçla kazanılmaz. Ateşli bir ata boyanmak isterdim."

Yeni tip hükümdarın belirleyici özelliği, generalinin asası ya da silahı değil, savaşın serbest bırakılan enerjisinin ortasındaki egemen sakinliğiydi.

David, Napolyon'u rüzgar ve hız tanrısı olarak resmetti. Bir metafor olarak at sürmek, eski kural formülü, bu simgeyle özellikle modern yüzünü almıştı. Zaman. Gelecekte hükmetmek isteyen herkesin her şeyden önce tek bir şeye ihtiyacı vardı: hızlı.

 

Buna karşın Robespierre'in ata binememesi, onun siyasi düşüşünde sembolik bir eksiklik olarak yorumlanır.

Robespierre reddediyor, kendisi bir avukat ve avukat olarak kalmak istiyor, bu saatte bile argümanın gücüne güveniyor: kılıca değil, söze! 'Ata binmeyi bilmiyorum' diyor.

 

Antik çağlardan beri hükümdar imgesinin basit bir şemaya dayanır, üstte bir adam, altta bir at. Bu piktogram, hukuki meşruiyetten önce "korku ve saygı" telkin eder.

 

Arap atının hızı ve azim, özellikle de çevikliği... içinde bir estetiğin saklı olduğu iradeli adamı büyülemişti. Napolyon... iradesini başkalarına empoze etmeye alışmış aceleci bir çılgın gibi ata biniyordu.

 

20. yüzyıla gelindiğinde, at artık iktidarın simgesi olmaktan çıkar.

Kahramanların ve onunla birlikte savaş atlarının devri bitti. Geriye yelesiyle dosyaların tozunu silen efsanevi at isminde bir avukat, sessiz, uslu bir ofis aygırı kalıyor.

 

Dördüncü Atlı

Kaparisonlu at amerikan devlet cenazesinde yas tutan atın adıdır.

…kapari (Fransızca'dan kabuk) atın sarıldığı paltoya verilen isimdir.

Arkaya bakan botlar daha da dikkat çekicidir. Basit bir küçültme yoluyla, eyer örtüsünü ve tüm dekoratif unsurları çıkararak ve bir detay, yani çizmeler ekleyerek, askeri tören, kısalık ve güç açısından neredeyse aşılamayan bir pathos formülü yarattı. Barok seleflerinin aksine, dünyevi şeylerin geçiciliği, insan varlığının beyhudeliği ve şöhretin ölümsüzlüğü hakkında uzun uzun konuşmaz

John F. Kennedy'nin cenazesindeki "Black Jack" isimli at, bu geleneğin en güçlü örneklerinden biridir.

 

Atlar ölümün yaklaşmasından çekinir ve homurdanır.

 

Süvari

At bu sahnenin baş aktörüdür çünkü evrim süreci boyunca korku ifadesini mükemmelleştirmiştir.

Bir atın çok korktuğunda yaptığı hareketler son derece etkileyicidir.

…eyerden kalp atışını hissedebiliyordum. Kırmızı, geniş burun delikleri ile şiddetle homurdandı ve kendi etrafında döndü.

 

Hiç kimse, gücün teatral misyonunu ve onun attaki somutlaşmasını Peter Paul Rubens'ten daha iyi anlamamış ve onu Rubens'ten daha muhteşem bir şekilde tasvir etmemiştir.

 

Rubens'in çizdiği ve boyadığı tüm binicilik savaşları ve av sahnelerinde (Resim 25), atın gözü (ya da bu ikonik görevin üstlendiği atlardan biri) sonuç olarak tüm resmin düzenleme merkezi haline geldi. Oyuncuların diğer tüm bakışları: insanlar, hayvanlar veya canavarlar görüntünün döngüsüne takılıp kalır ve izleyiciyi aramaz. Tek bir bakış ona doğrudan çarpıyor; bir atın bakışı. Korkuyu açıkça ifade eden bu bakış, izleyicinin her an hedef alındığını hissettiriyor. Tamamen açık göz, görüntünün merkezi ve gücün aynası haline gelir. Aynı anda hem pasif hem de aktif olan bir aynadır: At gücü bünyesinde barındırır çünkü dehşetini hissetme, ifade etme ve iletme yeteneğine sahiptir. Bu yuvarlanan prizmada, bu kubbeli göz küresinde, güç ışını yeniden dışarıya, gözlemciye, tanığa, düşmana doğru yönlendirilmek üzere toplanır.

 

Tüm hayalet öykülerinde tekrar değirmeni döner; yanmış kahramanları hayaletlerdir.

 

Yuhanna'nın Kıyameti / ilki, beyaz bir at üzerinde, bir yay kullanıyor, bir çelenk veya taç takıyor ve "galip" olarak adlandırılıyor; geleneksel olarak bir hükümdar olarak yorumlandığından, geri dönen muzaffer Mesih ile özdeşleştirilirdi. İkincisi, kırmızı bir at üzerinde, büyük bir kılıç taşıyor ve savaşı ve şiddeti simgeliyor; üçüncüsü, siyah bir ata binip teraziyi sallayarak kıtlığın habercisidir. Dördüncüsü, soluk renkli bir ata binerek veba, savaş ve vahşi hayvanlar yoluyla ölüm getirir.

 

İskandinav ve kıta Germen mitolojisi de Odin ve sekiz bacaklı kahraman atı Sleipnir'den başlayarak devasa süvarilerle karakterize edilir.

 

Kırbaç

Kızlar ve atlar

 

Bilimsel kemik analizi, Greko-Romen mitoloji yazarlarının ve tarihçilerin bir zamanlar Amazonlar'a yerleştiği bölgelerde kadınların ata bindiğini, avlandığını ve savaştığını gösteriyor.

 

2013 yılında Honda CBR 1000 RR süper motosikletine yönelik bir reklam, cinsiyetçi olduğu gerekçesiyle eleştirildiği için iptal edildi. Güzel bir kadın olan İspanyol model Angela Lobato'nun, bir erkek sürücünün sırayla keyifle kullandığı iyi yapılı bir motosiklete dönüşmesini gösterdi.

Her halükarda, bu reklam, binicilik eyleminden cinsel eyleme ve geriye doğru hafif metonimik değişimin, at çağına kadar tüm köprüleri yaktığı varsayılan kültürlerde bile hala yaygın olduğunu gösterdi.

 

Rönesans ve Barok sanatçıların defalarca kullandığı ortak bir motif, yaşlı bir adamın genç bir kadın tarafından sürülmesidir. Kadın genellikle “hanımefendi koltuğu” denilen yerde biner ve sağ elinde kırbacı, sol elinde ise yaşlı adamı yönlendirdiği dizginleri tutar.

 

(Hans Baldung Grien’in motifi) Büyük İskender'in öğretmeni olan yaşlı filozofun, sevgilisi Phyllis'e nasıl aşık olduğunun öyküsünü anlatıyor. Alexander onu bundan vazgeçirir ve şimdi Phyllis, herhangi bir erotik iyilik gösterisi yapmadan önce yaşlı adamı sırtına binmesine izin vermeye zorlayarak intikam alır: Alexander, öğretmenini çok aşağılanmış bir biçimde görür.

 

Nietzsche’nin Lou Salomé ile olan ünlü fotoğrafı, iktidar ve aşağılanma bağlamında sunuluyor.

 

Bir kişinin at sırtında oturması ve hayvanla birlikte hareket etmesi, onun içsel anlamı, fiziksel duygusu, becerisi ve bir aşık veya sevgili olarak niteliği hakkında her şeyi anlatır.

 

Torino, Bir Kış Masalı

Savaş atına duyulan acıma, edebiyatta yaygın bir motiftir

 

19. yüzyıl toplumlarının uzun vadede ahlaki sistemlerini değiştiren deneyimleri deneyimlediği rakamlar arasında özellikle dördü öne çıkıyor. Dövülmüş at, şehit mahlûk da bunlardan biridir. Diğerleri çalışan çocuk, yaralı asker ve yetimdir. Birlikte, zorlu bir yüzyılın kabuslarında, aşağılanmış ve istismar edilmiş, dünyevi talihsizliklerin dörtlüsü içinde dolaşırlar.

 

(Britanya) Haziran 1822

Martin Yasası, hayvanlara zulmü yasaklayan yasa Parlamentonun her iki kanadı tarafından da kabul edildi.

 

Jeremy Bentham, hayvanların akıl veya konuşma yeteneğine sahip olup olmadığı konusundaki yaygın tartışmaları ve onların yetenekleri sorusu aracılığıyla kesintiye uğrattı: «Soru şu değil, akıl yürütebiliyorlar mı? Ya da konuşabiliyorlar mı? Ama acı çekebilirler mi?»

 

1889 yılının Ocak ayı başlarında bir kış gününde Torino'da klasik bir sokak sahnesine tanık olduğunda deliliğe doğru gidişi açıkça ortaya çıkıyor: topal bir fayton atını döven acımasız bir arabacı.

 

At zulmünün acımasız üçgeni (kaba arabacılar, yoldan geçen duygusuz insanlar ve sessizce acı çeken yaratık) hâlâ varlığını sürdürüyor.

Sadece medya değişti ve pozisyonlar farklı şekilde dolduruldu; Arabacının yerini at tüccarı almış, yoldan geçen, dikkatsizce geçen ya da merakla bakan kişi artık sokakta değil, internette, örneğin YouTube'da. Orada, "at cehennemi" gibi arama terimlerini kullandığınızda hala aynı eski, acımasız sahnelerle karşılaşıyorsunuz: yarı ölü atlar, susuzluktan yarı delirmiş, küfrederek kötü muameleye maruz bırakılmış, görünüşe göre sarhoş dövücüler, Polonya (Skaryszew) ve Avusturya'da sürücüler ve hizmetçiler. (Maishofen) at pazarlarında kamyonlardan sürükleniyor, itiliyor, başka kamyonlara bindiriliyor, dövülüyor ve taşınıyor. Eğer yolculuktan sağ çıkarlarsa çoğu için olmasa da birçoğu için yolculuğun varış noktası mezbaha ve sosis fabrikası olacak.

At zulmünün bir başka sahnesi de, bir zamanlar at kültürünün yeşerdiği ve daha sonra dünyanın yarısına yayıldığı aynı kültürel bölgede, Arap Yarımadası'nın kenarında yatıyor. Özel olarak Dubai Emirliği ve genel olarak Birleşik Emirlikler, çöl bölgelerinde ve yüksek sıcaklıklarda dayanıklılık yarışları yaparak sayısız atın hayatını riske atması veya ölümüne neden olmasıyla ünlüdür.

 

Unutulmuş Aktör - Tarih

İnsan atla ittifak kurarak ne kazandı? At diğer canlıların yapamadığı neyi yapabilirdi? Fizik ilk cevabı sağladı. Atın enerjiyi dönüştürerek enerji yaratabileceği söyleniyordu. Neredeyse tüm diğer hayvanların yenemediği sert bozkır otlarında saklı olan göze çarpmayan potansiyel enerjiden, hızlı ve dayanıklı bir koşucunun muhteşem enerjisini üretebilir.

 

İkinci cevap, atın aynı zamanda bilgi üretebildiği ve bilgiyi taşıyabildiğiydi.

At, çeşitli bilgi alanlarından (tıbbi, tarımsal, askeri, sanatsal) ve bilgi türlerinden (ampirik, uzmanlık, bilimsel) oluşan karmaşık bir ekonominin yanı sıra antik çağda kurulmuş uzun bir edebiyat geleneğinin parçasıydı.

 

Üçüncü bilgi ise atla ilgili büyük duygular, gurur ve hayranlık gibi duygular, güç arzusu ve özgürlük arzusu, korku, şehvet ve acıma ile ilgiliydi. Bir sembol ve gösteren olarak Semiofor görevindedir. At her zaman insani duyguların, ruh hallerinin ve tutkuların önemli bir taşıyıcısı ve aktarıcısı olmuştur.

 

Diş ve Zaman

Bir Reinhart Koselleck okuyucusu, yazarın en önemli tarihsel-teorik kavramlarını taşıyacak çağ eşiğini adlandırırken belki de aklında bu imgenin olup olmadığını kendine sorabilir / Eyer zamanı

 

Alfred Weber - Trajedi ve tarih

Trajik duygusunun sadece Yunanlıların değil, dünyaya nasıl geldiği sorulduğunda Weber, M.Ö. 2000'den bu yana meydana gelen iki fetih dalgasına işaret ederek yanıt verdi. M.Ö. Avrupa ve Asya "ön-kültürlerini" geçti: ilki savaş arabası teknolojisine dayalıydı ve daha sonra M.Ö. 1200'den itibaren. M.Ö. süvari ordularının gerçekleştirdiği bir fetihtir. Özellikle bu ikincisi, en büyük kültürel dinamizm sürecini tetikledi: “Bu binici dalgası muazzam bir dalga gibi, zamansal bağlamda Avrasya'yı kaplayan en büyük dalga gibi. (...) Onları taşıyan halklar, sosyal ve siyasal yapılarıyla, manevi özlerini, savaşçılıklarının ustalık niteliğini ve atmosferini her yere beraberlerinde taşıdıkları için yeni bir dünya dönemi, manevi bir devrim dönemi başladı. (...) Her yerde erkeksi, özgürce hareket eden erkeklerin görüşleri ve erkeklerin yerdeki anneyle olan tutumları arasında bir çatışma vardı.

Hiçbir silah, hatta ateşli silahlar bile, savaş arabası kadar dünyayı dönüştüren bir şey olmadı. MÖ 2. binyıldaki dünya tarihinin anahtarıdır.

 

Tüm arkeolojik toprak kazanımlarına rağmen, evcilleştirmenin gerçek kültürel ve ahlaki başarısı belirsizliğini koruyor: Hiçbir metin, hiçbir görüntü ve hiçbir maddi iz, ilk kez vahşi bir ata binen ve binicisine hoşgörü göstermesini sağlayan adamın cesaretine tanıklık etmiyor.

 

Bir insanın ata binmesi küçük ama cesur bir adımdı. Kesinlikle aya inişle kıyaslama çok abartılı değil (Ann Hyland).

 

At aynı zamanda nispeten tutumlu ve sağlam bir ortaktı ve neredeyse insanlar kadar uyum sağlayabiliyordu. Bu esas olarak hayvanın beslenmesi ve sindirimi ile ilgilidir. Atlar, inek derisinin altına girmeyen, yani selüloz yapısı nedeniyle çok sert olan ve düşük protein içeriği nedeniyle inekler ve çoğu çift parmaklı hayvan için yeterince besleyici olmayan ot türleri ile beslenir. Ayrıca ineklerin geviş getirme işini yaptıkları dinlenme sürelerine ihtiyaçları vardır; atlar ise basit mideleri sayesinde koşarken sindirim yapabilirler. Atın sağlamlığının ve tutumluluğunun ilk şartı dişleridir: Özellikle yüksek ve sert taçlı dişleri sayesinde atlar ve diğer tek tırnaklılar, içeriğindeki yüksek silikon oranıyla çayırların, bozkırların ve savanların sert otlarını otlayabilir ve parçalayabilirler.

 

Elias Canetti şöyle yazıyor: "Ok, Moğolların ana silahıdır. Uzaktan öldürüyorlar; ama hareket halindeyken de atlarının sırtından öldürüyorlar.»

Amerikalının aklında elbette yalnızca Kızılderililer var; Tarihsel perspektifi veya kültürel tek yönlü caddesinin istediği de budur.

 

Toprak kapma, Carl Schmitt'in jeopolitik teorisinin merkezine yerleştirdiği bir terim ("Al, paylaş, otlat") birbirini takip eden bölgesel el koyma eylemlerini tanımlayan bir hukukçu kavramıdır. Eğer bunu tarihsel gerçeklik testine tabi tutarsak, böyle bir sahiplenmenin pratikte asla atlar olmadan gerçekleşemeyeceği hemen ortaya çıkıyor (atların yerini develerin ve tek hörgüçlü develerin aldığı Doğu hariç). Fatih, almaktan bölmeye ve sonunda otlatmaya geçmeden önce, genellikle ilk önce ele geçirilen bölgeyi geçmek zorundaydı; içinden geçtik ve güvence altına alındı.

 

A. W. Crosby Jr. İspanyol fatihinin domuz olmadan hayal edilebileceğini yazıyor, ancak atı olmadan nasıl düşünülebilir? Başlangıçta askeri fetihlerin temel aracıydı (almak), at daha sonra toprağa hakim olmak ve onun kullanımını güvence altına almak için vazgeçilmez hale geldi (paylaşın, otlatın): "Eğer atı onun bilgiyi, emirleri ve askerleri bir noktadan diğerine hızlı bir şekilde taşımasını sağlamasaydı, fatih geniş Hint nüfusunu asla kontrol edemezdi.

 

Bir atı acı içinde görmeye kim dayanabilir? Atın, o trajik hayvanın ölmesini görmek dayanılmaz. Uzun bacaklarının bükülmesi, dizlerine kadar çökmesi. Koca bedenin yavaş yavaş düşüşünü, gözünün kırılmasını hiçbir insanoğlu izleyemez.

…

Atın ölümü, "insanlığın tüm sevinçlerini ve acılarını taşıyan bir canlı metaforun" sonu...

 

Doğan Avcıoğlu - Türklerin Tarihi Cilt 1 - Notlar

Doğan Avcıoğlu - Türklerin Tarihi Cilt 1 - Notlar

2. Basım, Tekin Yayınları, 1978

 

Giriş

Tarih ve Tarihimiz Üzerine

Türkiye'de Türk tarihine yönelik ilgi, 19. yüzyılın sonlarında milliyetçilik akımlarıyla filizlenmiş ve Cumhuriyet dönemiyle birlikte daha da artmıştır.

27 Mayıs sonrasında ise sol düşüncenin yükselişiyle birlikte tarihe olan ilgi yeni bir boyut kazanmış; tarihi, insanlık evrimiyle ilişkilendiren diyalektik bir toplumsal bilim olarak ele alma eğilimi doğmuştur.

 

Batı dünyası, 18. yüzyıldan itibaren dünya tarihini sadece "Batı Avrupa tarihi" olarak kabul etmiş; kendi dışındaki toplumları "tarihsiz" ya da "barbar" olarak nitelemiştir.

 

19. yüzyılda Batı'nın bu ezici üstünlük iddiası Tanzimat aydınları üzerinde derin bir aşağılık kompleksi ve şaşkınlık yaratmıştır.

1908 İkinci Meşrutiyet hareketiyle seslerini duyuran Türkçüler bu aşağılayıcı görüşlere sert tepki göstermiş, bu tepki Cumhuriyet döneminde Türk tarih teziyle kurumsallaşmıştır.

 

Osmanlı İmparatorluğu'nda modern anlamda bir milli tarih bilinci yoktu; mekteplerde Osmanlı tarihi yerine İslam tarihi okutuluyor, Türk unsuru ise Selçuklu ve Osmanlı saray çevrelerince küçümsenerek "uygarlık dışı, göçebe, yağmacı" olarak nitelendiriliyordu.

Osmanlı tarihçileri genellikle halkı dışlayan, sadece padişahları öven saray ve hanedan tarihleri yazmışlardır.

 

II. Abdülhamit, Fransız İhtilali'nin fikirlerinden ve Osmanlı sınırları dışındaki Türk tarihine duyulan ilgiden büyük bir endişe duymuştur. Bu uyanışı engellemek adına okul müfredatlarına müdahale etmiş, tarih derslerini ilkokullardan kaldırmış ve yüksekokulları medrese kökenli müfettişlerle denetletmiştir. Dönemin tarih kitapları sadece hanedan övgülerine indirgenmiş, ihtilal ve ayaklanma gibi kavramları çağrıştıracak her türlü bilgi sansürlenmiştir.

 

Atatürk’ün 1930’larda bizzat yönlendirdiği ve şekillendirdiği tarih çalışmalarının (özellikle Türk Tarihinin Ana Hatları ve liseler için hazırlanan 4 ciltlik Tarih serisi) iki temel amacı vardı:

Dışarıya Karşı Savunma: Batı tarihçiliğinin Türkleri "barbar, yıkıcı, sadece savaşmayı bilen ve uygarlık üretemeyen bir topluluk" olarak nitelendiren ön yargılarına bilimsel/tarihsel bir yanıt vermek.

İçeride Kimlik İnşası: Osmanlı’nın son dönemindeki ümmetçi ve hanedancı tarih anlayışından sıyrılarak, Türk ulusuna kendi öz güvenini, şerefli geçmişini ve sadece askerlikte değil, bilim ve sanatta da var olduğunu hatırlatmak.

 

Niyazi Berkes geçmişteki devasa imparatorlukların (Roma, Bizans, antik çağlar) mirasını bugünün dünyasında tekeline almaya çalışmanın uluslarda bir çeşit "ulusal nevroz" veya hayalperestlik yaratabileceği uyarısında bulunur. Gerçeklikle bağı kopan bu tarz tarih yaklaşımları, toplumları rasyonel çalışmaktan uzaklaştırıp efsanelere sığınmaya itebilir.

 

Eğer Türklerin tek meşru anayurdu Orta Asya olarak kabul edilirse, bu durum Batı'nın ve Anadolu üzerinde tarihi iddiaları olanların (örneğin Megalo Idea yanlılarının) "Türkler Anadolu'ya sonradan gelmiş işgalcilerdir, asli yurtları olan Orta Asya'ya dönmelidirler" tezine dolaylı olarak hizmet eder.

 

Göktürk Yazıtları'ndaki "Türk budun" ifadesi bugünkü "Türk ulusu" kavramıyla eşdeğer değildir.

Osmanlı İmparatorluğu'nda modern anlamda bir Türk ulusu bulunmuyordu; onun yerine dinsel aidiyete dayalı "Millet Sistemi" (Müslüman, Rum, Yahudi vb.) vardı. Hatta göçebe Türkmenler (Yörükler) devlet tarafından çoğu zaman sistemin dışında, düzensizlik yaratan unsurlar olarak görülmüştü.

 

Kazan Tatarları güçlü bir ticaret burjuvazisine sahipti. Onların "dil ve kültür birliği" (Pantürkizm) istemelerinin arkasında romantik bir devlet kurma arzusu değil, Rus burjuvazisiyle rekabet edebilmek ve Orta Asya pazarındaki ticari tekellerini korumak yatıyordu. Kültürel bir hegemonya kurarak Rusya İslam pazarını ellerinde tutmak istiyorlardı.

İstanbul'daki aydınlar ise haritaya ve sosyolojik gerçeklere bakmadan, Enver Paşa örneğinde olduğu gibi sınırları belirsiz, askeri güce dayalı bir "Turan İmparatorluğu" düşlüyorlardı.

 

Ekonomik programı olmayan bir ulusal dava olamaz.

 

Enver, Cemal ve Halil paşalar için Orta Asya, Osmanlı Devleti'nin ve Batı cephesindeki savaşın bir uzantısı, bir lojistik/askeri can simidiydi. Buna karşılık Zeki Velidi Togan ve Türkistan aydınları için mücadele, tamamen yerel bir varoluş davasıydı.

Ortada zaten bütünleşmiş tek bir "Turan Ulusu" yoktu. Aksine; birbirine güvensiz, aşiret ve boy aidiyetleriyle yaşayan, yerleşik-göçebe çatışması (Sart-Özbek, Türkmen-Özbek çatışmaları) içinde boğuşan etnik gruplar vardı.

 

Sultan Galiev'in düşlediği "Komünist Turan" veya "Turan Cumhuriyeti" projesi de tıpkı Enver Paşa'nınki gibi bir ütopya olarak kaldı. Sovyetler (Stalin dönemi), var olan bu sosyolojik parçalanmışlığı alıp edebi diller, alfabeler ve sınırlarla kurumsallaştırarak "modern ulus devlet prototipleri" inşa etti. Bugün var olan Özbek, Kazak ve Kırgız ulusal kimlikleri, bu tarihsel sürecin (her ne kadar Rus hegemonyası altında olsa da) bir sonucudur.

 

Kazan Tatarları (Sadri Maksudi Arsal vb.), Rusya içinde güçlü bir ticaret burjuvazisine sahipti. Bu yüzden federalizme (topraklı özerkliğe) karşı çıkıp, Rusya'nın tek parça kalacağı ama kendilerinin kültürel lider olacağı bir "kültürel özerklik" modelini savundular. Amaçları, gelişmemiş Orta Asya pazarlarındaki ticari ve edebi tekellerini korumaktı.

 

Başkurtlar ve Kazaklar ise Tatar entelektüel ve ekonomik hegemonyasına boyun eğmemek için toprağa dayalı federalizmi savundular. Hatta Zeki Velidi liderliğindeki Başkurtlar, Tatarlara direnmek için 40 bin kişilik ordu kurdu.

 

Türkiye'deki Turancılık akımı, zamanla anti-sovyetizm barajı arkasına sığınarak ABD’nin "Soğuk Savaş" stratejilerinin bir aracı haline gelmiştir. Kendi sınırları dışındaki Türklerin esaretine ağlayan milliyetçi kesimler, Türkiye'nin ABD'ye olan mali, askeri ve bilimsel bağımlılığına gözlerini kapamışlardır.

 

Kendi ülkesinin ekonomik, teknolojik ve kültürel bağımlılık sorunlarına gözünü kapatıp, sınır ötesinde soyut bir "Turan Ulusu" rüyasıyla gençleri yetiştirmek, güncel sorunlardan kaçmanın ve toplumu uyutmanın tarihsel bir biçimidir. Gerçek milliyetçilik; soyut harita hayalleri kurmak değil, üzerinde yaşanılan vatanı bilimde, sanayide ve haklarda tam bağımsız kılmaktır.

 

Türk tarihçilerinin önemli bir kısmı, Batı'daki "Barbar Türk" ön yargılarına ya da Balkan tarihçilerinin "Biz gelişim yolundaydık, Türkler gelip bizi durdurdu" tezlerine tepki olarak "savunmacı" ve reaksiyoner bir tarih yazımına yönelmişlerdir. Bu durum, Bizans etkisini tamamen yok saymak ya da Türk tarihini soyut bir "Cihan Hakimiyeti Ülküsü"ne indirgemek gibi aşırılıklara yol açmıştır.

Tarihi anlamak, sadece kronoloji veya siyasi olaylar dizisi değil, toplumsal yapıların derinlemesine çözümlenmesidir.

 

ATÜT'e göre; özel mülkiyetin olmadığı, kendi içine kapalı, tarım ile el sanatlarının birleştiği durağan bir köy yapısı ve tepede bu köyün artığına el koyan despotik bir devlet vardır. Bu yapı içsel bir dinamikle kapitalizme geçemez (tarihsel durgunluk).

Belgeler Osmanlı toplumunun bu şemaya uymadığını gösterir. Osmanlı'da bireysel aile ekonomisi, özel mülkiyete çok yaklaşan toprak tasarrufu, gelişmiş iç/dış ticaret, pazar için üretim ve canlı kentler mevcuttur.

 

Tarihi anlamak için dogmatik Marksist kalıpları (ya da kaba ekonomik determinizmi) veya reaksiyoner milliyetçi tezleri bir kenara bırakıp; somut, belgelere dayalı ve toplumsal yapıların iç dinamiklerini gözeten objektif bir tarihçiliğe yönelmek gerekir.

 

Hikmet Kıvılcımlı, Orta Asya göçebe topluluklarına son derece özgün, adeta romantik bir sol-milliyetçi perspektifle yaklaşır.

Kıvılcımlı’ya göre barbar (göçebe) topluluklar, sınıfsız ve mülkiyetsiz bir "ilkel sosyalist kamu düzeni" içinde yaşamaktaydılar. Eşitsizlik, yalan ve korku bilmeyen, kolektif eylem gücü yüksek "alp ve gaziler", çökmekte olan yozlaşmış uygarlıklara karşı "tarihsel devrimler" yaparlar.

Türkleri eşit ve özgür kankardeşliğinden oluşan bir "Ordu-Ulus" olarak tanımlar. Hatta 27 Mayıs'ı bile bu "Horasan erleri çağının geleneksel kolektif eylem gücünün" bir ürünü olarak görür.

 

Kıvılcımlı’nın tam karşısında yer alan İdris Küçükömer, Osmanlı'nın evrime kapalı despotik yapısının kökenlerini bozkırda arar.

Küçükömer bozkırda hayatta kalmanın ve göçün yolunun "üniter ve disiplinli bir politik düzenden" (yani despotik devletin prototipinden) geçtiğini savunur.

Bozkır imparatorlukları asla üniter değildir; aksine son derece gevşek boy ve budun konfederasyonlarıdır ve en küçük sarsıntıda dağılırlar. Göçebe çoban-savaşçılar kendi silahlarına sahip, eşit söz hakkı olan bağımsız üyelerdir.

 

Türkmenler Anadolu'ya disiplinli bir ordu gibi değil, birkaç yüz kişilik dağınık, bağımsız oymaklar halinde gelmiştir.

 

Doğu Perinçek, Göktürk federasyonunun bir devlet değil, "askeri demokrasi" aşamasında, kabileden devlete geçişte bir basamak olduğunu savunarak gerçeğe daha çok yaklaşmıştır.

 

Marksist tarihçilik, toplumsal ilişkileri ve onların değişim dinamiklerini bilimsel olarak inceleme yöntemidir.

 

Anadolu'nun Türkleşmesi ve Türkmenin Dramı

Göçebe için hayatta kalmanın yegane yolu hareketliliktir. Tonyukuk'un "Biz Çinlilerin yüzde biri kadarız... Surlarla çevrili kentte toplanırsak tutsak oluruz" tespiti, askeri bir zorunluluktur. Göçebe, surların arkasına hapsolduğu an, sayıca üstün olan yerleşik imparatorlukların (Çin veya Bizans) yemi olur.

 

Bozkırın savaşçı göçebeleri, yerleşik medeniyetleri (Çin, Roma, Bizans, İran) askeri olarak yenseler ve fethetseler bile, orta ve uzun vadede o medeniyetlerin üstün üretim ilişkilerine, bürokrasisine ve kültürüne teslim olurlar.

Kuzey Çin'i fetheden Türk asıllı Tabgaçlar, bir süre sonra Çinlileşmiş, imparatorları Türkçe konuşmayı yasaklamış ve tamamen Çinli kimliğine bürünmüştür.

Hun soyluları Bizans ve Roma’nın lüks tüketim mallarına bağımlı hale geldikçe imparatorluk çözülmüştür.

 

Sanılanın aksine, göçebeler tamamen kendi kendine yeten topluluklar değildir. Bozkır ne kadar geniş olursa olsun; tahıla, demir silahlara ve dokumaya ihtiyaç duyar.

 

Göçebelik Türk boyları için bir "ölüm değirmeni" olmuştur. Bu değirmenden çıkamayan Peçenekler, Kumanlar, Uzlar ve Hunlar hristiyanlaşarak Bizans veya Doğu Avrupa havzasında eriyip gitmişlerdir.

Bu "kötü talihi" yenenler ise Selçuklular ve Osmanlılar olmuştur. Ancak bu zaferin çok ağır bir bedeli vardır: Kendi kurucu unsuruna (göçebe Türkmen’e) düşman olmak.

Yerleşik hayata geçen Türkler müslümanlaşırken, göçebe kalanlar yüzyıllarca İslam'a (yani yerleşik düzene ve onun vergilerine) karşı direnmiştir.

Göçebeler, yerleşik hayata geçen soydaşlarını artık kendilerinden saymamış; onlara "Sart" veya "Tat" diyerek adeta "Türklükten çıkmış" gözüyle bakmışlardır.

 

Selçuklular

Selçuklu ve Osmanlı, kalıcı bir cihan devleti kurabilmek için Bizans ve İran’ın bürokratik, merkeziyetçi vergi düzenini almak zorundaydı. Bu durum, vergi vermek istemeyen, sınırsızca göç etmek isteyen özgür Türkmen boylarıyla (Yörüklerle) devletin amansizca çatışmasına yol açmıştır. Devlet gözünde göçebe Türkmen artık kurucu kahraman değil, düzeni bozan "etrak-ı bi-idrak" (akılsız Türkler) veya bastırılması gereken asilerdir.

 

Yerleşikler kendilerini etnik olarak değil, önce "Müslüman", sonra şehirleriyle (Horasanlı, Nişapurlu) tanımlıyorlardı. Onların gözünde "Türk" demek; kaba, yağmacı, vergi vermeyen ve her an düzeni bozabilecek göçebe demekti.

Göçebeler yerleşikleri "tahta kapu" (tembel, korkak) diyerek küçümsüyor, kendi özgür ve savaşçı yaşam tarzlarını üstün görüyorlardı.

 

Karahanlılar ve Selçuklular, göçebe Türkmen boylarının askeri gücü sayesinde tahta çıktılar. Ancak devletleştikleri anda merkeziyetçi toprak ve vergi düzenini korumak zorunda kaldılar.

Devletin idaresi Farsça ve Arapça bilen "Tacik" bürokratlara (Nizamülmülk gibi) teslim edildi.

Yerleşik köylünün ve tüccarın yağmalanmasını önlemek isteyen sultanlar, kabile askerleri yerine kölelerden (Memlük) oluşan profesyonel ordular kurdular. Kendilerini tahta taşıyan Türkmenleri ise "kafir, fesatçı, sapık" ilan edip ezmeye başladılar.

 

Büyük Selçuklu sultanları, kendi vergi düzenlerini bozan, doymak bilmeyen göçebe Türkmen kitlelerini imparatorluğun iç bölgelerinden uzaklaştırmak istiyorlardı.

En pratik çözüm, bu kitleleri "Cihat/Gaza" adı altında sınır dışına, yani Bizans Anadolu'suna kanalize etmekti. Böylece hem iç düzen korunacak hem de baş belası göçebeler Hristiyan topraklarında meşgul edilecekti.

 

Türklerin kurduğu devletler büyüdükçe, hayatta kalabilmek için kendi öz kurucuları olan göçebe Türkmenleri sistemin dışına itmek, ezmek ve onları imparatorluğun sınır uçlarına (Anadolu'ya) sürmek zorunda kalmışlardır.

 

Bizans ordusunda görev yapan Bulgar, Avar, Peçenek ve Kuman Türkleri, Anadolu'ya yerleştirildikten sonra büyük oranda Hristiyanlaşmış, Slavlaşmış ya da yerel Rum nüfus içinde erimişlerdir.

XI. yüzyılın başında Anadolu; batısı Helenleşmiş (Rumca konuşan), doğusu ise Ermenice, Süryanice, Kürtçe ve Gürcüce konuşan heterojen bir Hristiyan coğrafyasıydı.

 

Konya Selçukluları devletleştikten sonra refahlarını, yerleşik Hristiyan köylüden aldıkları düzenli tarım vergilerine ve uluslararası kervan ticaretine bağladılar.

Selçuklu sultanları, vergi üreten Hristiyan köylüleri korumak için, kendi soydaşları olan göçebe Türkmenlerin yağma ve talanlarını sert şekilde cezalandırdılar. Hatta Hristiyan köylülere tohum, konut ve vergi kolaylığı sağlayarak onları iç bölgelere çektiler.

 

Devletleşen Selçuklu için Türkmenler, sadece savaş zamanı harcanacak ucuz askerlerdi. Savaş bitince bu kitleler sistemin dışına, Bizans sınırına (Uçlara; Eskişehir, Kütahya, Menderes havzası) sürüldü.

 

1176 Myriokephalon Zaferi

Bizans İmparatoru Manuel, Türkmenleri Anadolu'dan tamamen atmak için yola çıktığında, düzenli Selçuklu ordusundan ziyade gerilla taktiği uygulayan Türkmen oymaklarıyla karşılaştı.

Türkmenler su kuyularını zehirledi, ekinleri yaktı, lojistik hatları vurdu ve Bizans ordusunu daha sultanın ana ordusuyla karşılaşmadan bitap düşürdü. Anadolu'nun tapusu, devletin düzenli ordusundan ziyade, devlet tarafından hor görülen göçebelerin kanıyla mühürlendi.

 

Baba İshak İsyanı (1240)

Sadece dinsel bir sapkınlık değil; Moğol önünden kaçıp Anadolu'ya yığılan, otlaksız kalan ve Selçuklu feodalleri tarafından ezilen Türkmenlerin sosyal patlamasıdır.

Baba İshak, Şamanist gelenekleri İslam ve hatta Hristiyan unsurlarla (Pavliki akımı) harmanlayarak ezilen tüm kitleleri (Kürtler ve yerli Hristiyanlar dahil) ardına almıştır.

İsyan ancak Hristiyan Gürcü ve Frank paralı askerlerinin öncülük ettiği devlet ordusuyla kanlı bir şekilde bastırılabilmiştir.

 

1277, Karamanlı Mehmet Bey liderliğindeki "kızıl külahlı ve çarıkçı" göçebe Türkmenler, uçtan merkeze yürüyerek aristokrat Konya'yı ele geçirmiştir.

Konya'nın zengin esnaf teşkilatı olan Ahiler, kentin asayişini ve düzenini bozacaklarını düşündükleri göçebe Türkmenlere karşı surlarda bizzat savaşmış ve Moğol-Selçuklu düzeninin yanında yer almışlardır.

 

Göçebe Türkmenler olmasa Anadolu hiçbir zaman Türkleşemezdi; ancak onların kurduğu Selçuklu (ve daha sonra Osmanlı) ayakta kalabilmek için Fars bürokrasisine, yerleşik tarım ekonomisine ve merkeziyetçi vergi düzenine geçmek, dolayısıyla kendi kurucularını uçlara sürerek ezmek zorunda kalmıştır. Tarihsel süreç boyunca süregelen bu "Merkez (Saray/Sart/Enderun) - Çevre (Türkmen/Yörük/Celali)" çatışması, Anadolu sosyolojisinin en köklü ana damarıdır.

 

Kentlerde yaşayan, Fars kültürünü ve Bizans-İslam kentsel geleneklerini benimseyen egemen sınıflar kendilerini "Rumi" (Anadolulu/Romalı) ya da sadece "İslam" olarak tanımlıyordu.

Konya'da yazılan anonim Selçuknameler veya İbn-i Bibi gibi saray tarihçilerinin eserlerinde "Türk" ya da "Yavagiyan" (serseri, başıboş dolaşan) terimleri, feodal devlet düzenine boyun eğmeyen, vergi vermeyen, ticareti ve tarımı baltalayan göçebe Türkmenler için birer hakaret ve küçümseme ifadesi olarak kullanılıyordu.

 

Mevlana'ya atfedilen (veya o dönem kentli sınıfın zihniyetini yansıtan) duvar işçisi örneğinde; Greklerin "yapıcı", Türklerin ise "yıkıcı" olarak tanımlanması, aslında medeniyet (yerleşiklik) ile barbarlık (göçebelik) arasındaki o klasik tarihsel ayrımın bir yansımasıdır.

Sultan Veled'in Selçuklu sultanına "halkın yaşamasını istiyorsan onların tümünü kurban et" diyerek Türkmenlerin tamamen ortadan kaldırılmasını öğütlemesi, devlet düzenini tehdit eden bu kitleye karşı duyulan can korkusunu ve öfkeyi gösterir.

 

Selçuklu Devleti Moğol baskısıyla çökünce, bu "istenmeyen" ve dışlanan göçebe Türkmen boyları Batı Anadolu'ya (Ege kıyılarına, Bitinya'ya) doğru akın ettiler.

 

Osmanlılar

Osmanlıların başarısı, göçebe Türkmen dinamizmini alıp onu hızla merkeziyetçi, bürokratik ve yerleşik bir devlet aygıtına dönüştürebilmesinde yatıyordu.

 

Hazine kurulması, vergilerin deftere yazılması ve devşirme sisteminin (Yeniçerilik) getirilmesi, kabile eşitliğine dayanan Türkmen töresine tamamen aykırıydı. Nitekim Aşıkpaşazade gibi gelenekçi tarihçiler bu bürokratikleşmeyi, içoğlanı kurumunu ve saray hayatını "bid'at" (dinde yeri olmayan kötü yenilik) ve bozulma olarak sertçe eleştirmiştir.

 

Fetret Devri'nde Çelebi Mehmet’in düzeni yeniden sağlamak için savaştığı Türkmen liderlerin saray tarihçisi Hoca Sadeddin tarafından "kuduz köpek", "pis herif", "Yezit" gibi sıfatlarla anılması, Osmanlı devlet aklının da artık Selçuklu gibi yerleşik-saray perspektifine tamamen geçtiğinin ve kendi kökeni olan göçebeleri "asayiş düşmanı eşkıyalar" olarak kodladığının açık bir kanıtıdır.

 

Şeyh Bedrettin

Fetret Devri'nde taht mücadelesi veren Musa Çelebi; aristokrasiye karşı göçebe Türkmenlerin, Balkanlar'daki sınır gazilerinin ve ezilen sınıfların desteğini aldı. Şeyh Bedrettin’i kazasker yaparak bu halkçı tabana ideolojik ve hukuki bir zemin kazandırdı. Çelebi Mehmet ise Bizans ve Hristiyan feodallerin (düzen yanlılarının) desteğiyle Musa Çelebi'yi tasfiye etti.

 

Müritlerinin radikalizmine kıyasla Şeyh Bedrettin daha uzlaşmacı bir yol izledi. Sadece göçebelere değil, tımarlar dağıtarak toprak aristokrasisine (Sipahilere) de hitap etmeye çalıştı. Ancak bu ılımlı koalisyon stratejisi, ilk ciddi savaşta Sipahilerin padişah tarafına geçmesiyle çöktü.

 

Meşruiyet mücadelesi

Osmanlı, doğudaki devasa göçebe imparatorlukları (Timur ve Akkoyunlu) karşısında ezilmemek için askeri olarak "top-tüfek" gibi modern silahlara sarılırken; diplomatik ve kültürel düzeyde ise "en asil Türk/Oğuz" olduğunu kanıtlama yarışına girmiştir.

 

II. Murat ve Fatih Sultan Mehmet dönemlerinde, kurulu düzeni (ticaret yollarını, vergi sistemini, kent asayişini) bozan göçebe topluluklara karşı merhametsiz bir devlet şiddeti uygulanmıştır.

Amasya ve Tokat çevresinde Osmanlı düzenine başkaldıran Türkmen boyu Kızılkocaoğulları, Yörgüç Paşa tarafından hileyle imha edilmiştir.

 

Fatih ve II. Bayezid dönemlerinde, Osmanlı ordusundaki düzensiz, fakir kıyafetli Türkmen piyadeleriyle (Turgutlular) alay edilmesi; Osmanlı askeri sınıfının (Yeniçeri ve tımarlı sipahi) artık ne denli profesyonelleştiğini ve kendini göçebe halktan üstün gördüğünü gösterir.

 

Karaman beyleri ve Akkoyunlu Uzun Hasan, Osmanlı'yı çevrelemek için sadece birbirleriyle değil; Trabzon Rum İmparatorluğu, Gürcü Krallığı, Venedik ve bizzat Papa ile ittifak yapmaktan çekinmemişlerdir.

 

Kentli Ahiler, esnaflar ve tüccarlar her zaman "devlet nizamından" yana tavır almışlardır.

 

Otlukbeli savaşı (1473)

Uzun Hasan’ın kadınların, çocukların ve devasa hayvan sürülerinin eşlik ettiği klasik Orta Asya tarzı göçebe ordusu; Fatih’in ateşli silahlara (top ve tüfek) dayalı modern, disiplinli ordusu karşısında birkaç saat içinde yok olmuştur. Bu zafer, göçebe savaşçılık çağının, yerleşik endüstriyel savaş teknolojisi karşısındaki kesin yenilgisidir.

 

Osmanlı elitleri, sınıfsal geçişkenliğe (özellikle dikey hareketliliğe) karşı son derece katıdır. Reayanın (vergi veren halkın) sipahiliğe yükselmesi yasaklanmış, sipahilik hakkı "babadan oğula" geçen soy şeceresine bağlanmıştır.

 

Fatih Sultan Mehmet, geniş mülklere sahip, yarı bağımsız "büyük feodal" aileleri (Çandarlılar, eski beylik hanedanları) tasfiye etmek ya da dengelemek amacıyla Sipahiliği (küçük feodalliği) ve doğrudan kendisine bağlı kul ordusunu (Yeniçerileri) geliştirmiştir. Sipahi, büyük feodal beye karşı Padişah'ın yereldeki gözü kulağı olmuş; Yeniçeri ise her ikisine karşı merkezin vurucu gücü haline gelmiştir.

 

Tımarlarının ellerinden alınarak saray bürokrasisinden gelen (saray aşçısı, seyisi vb.) kapıkullarına verilmesi, Türkmen sipahilerinde büyük bir öfke biriktirmiştir.

Şah İsmail önderliğindeki Safevi Devleti, sadece teolojik (Şii/Kızılbaş) bir cazibe merkezi değil, aynı zamanda sosyal ve sınıfsal bir kurtuluş kapısıdır. Osmanlı'da "reaya" (vergi ödeyen tebaa) olarak ezilen ve hor görülen Türkmenler, İran'a göç ettiklerinde askeri sınıfa (Kızılbaş ulusuna) kabul edilerek vergiden muaf olmuş, devletin en üst kademelerinde (Olama Paşa örneğinde olduğu gibi beylerbeyliğine kadar) yükselebilmişlerdir.

 

Kürt İttifakı

Osmanlı, Kızılbaş Türkmen tehdidini dengelemek ve Doğu sınırını güvenceye almak amacıyla Sünni Kürt aşiret beyleriyle stratejik bir ortaklık kurmuştur.

Anadolu'nun geri kalanında sıkı bir tımar denetimi uygulanırken, Kürt beyliklerine "yurtluk-ocaklık" ve "hükümet" statüsüyle tam mülkiyet ve irsi (babadan oğula geçen) özerklik verilmiştir. Kanuni Sultan Süleyman'ın fermanı, bu beyliklerin adeta tapulu aile malı sayıldığını ve soyun tükenmesi halinde bile bölge dışından kimseye verilemeyeceğini tescil eder. Bu durum, Türkmen oymaklarına uygulanan sert iskan ve mülksüzleştirme politikalarıyla tam bir tezat oluşturur.

 

Safeviler ile Osmanlılar arasındaki savaşlar

Osmanlı ateş gücü ve Yeniçeri disiplini (Otlukbeli ve Çaldıran'da olduğu gibi) meydan savaşlarını kazansa da, Safeviler Orta Asya'dan getirdikleri "bozkır taktiğini" uygulayarak Osmanlı ordusu ilerledikçe coğrafyayı yakıp yıkmış, gıda kaynaklarını yok etmiştir.

 

Bu devasa, pahalı ve sonuçsuz doğu seferleri; ordunun bozulmasına, hazinenin boşalmasına ve nihayetinde 16. yüzyıl sonlarında Anadolu'yu harabeye çeviren Celali İsyanları'na zemin hazırlamıştır.

 

Fatih Sultan Mehmet

Fatih; dönemin İtalyan prensliklerini, Roma tarihini, Latince ve Grekçe kaynakları derinlemesine inceleyen, sarayında İtalyan hümanistleri barındıran, hatta dinsel dogmalardan uzaklığı nedeniyle Papa'dan Hristiyanlığa davet mektubu alan çağının en modern, "Rönesans tarzı" hükümdarlarından biridir.

 

Osmanlı merkez bürokrasisi, 1691 yılından itibaren giriştiği geniş çaplı iskan politikasında çok bilinçli bir sosyal mühendislik uygulamıştır.

Bir köye tek bir oymağın değil, bir oymağın bölünerek üç-dört ayrı yere dağıtılması kuralı uygulanmıştır.

Batı ve Orta Anadolu’da (Afyon, Kütahya, Kırşehir vb.) bu politika başarılı olmuş, göçebeler mülksüz ve boy bağından kopmuş "noturak" (yerleşik) çiftçi reayaya dönüşmüştür.

 

Urfa’nın güneyindeki sıcak ve bataklık Rakka bölgesi, Osmanlı için adeta bir "açık hava hapishanesi" ve cezalandırma kampı işlevi görmüştür.

Çepniler ve Avşarlar bu sürgüne silahla direnmiştir.

 

1703, 1712 ve 1730 yıllarında defalarca Rakka’ya sürülen Avşarlar her seferinde kaçarak Orta Anadolu’ya dönmüşlerdir. 18. yüzyılda merkezi otoritenin zayıflamasını fırsat bilerek Kayseri-Elbistan-Malatya ticaret hattının kontrolünü ele geçirmiş, kervanları haraca bağlamışlardır.

 

Bu direniş ancak Tanzimat sonrası modern bir ordu olan Fırka-i İslahiyye’nin şiddet uygulamasıyla kırılabilmiştir. Ne var ki, en iyi yaylakların Kafkas göçmeni Çerkezlere verilmesiyle Avşarlar verimsiz topraklara sıkışmış ve Anadolu’nun en yoksul köylü kesimlerinden biri haline gelmişlerdir.

 

Çukurova ve Toroslar hattına hükmeden Kozanoğlu, aşiret kethüdalarından yola çıkarak bölgedeki diğer hanedanları tasfiye etmiş, kendi özerk bölgesini kurmuştur.

 

Bölgeye Osmanlı memuru sokmamış, mahkeme kurdurmamış, dış dünya ile ticareti Ermeni sarraflar üzerinden izole bir şekilde yürütmüştür. Hatta Mısırlı İbrahim Paşa’yı ve Osmanlı ordularını yenerek rüştünü ispat etmiştir.

 

Osmanlı’nın tüm asimilasyon ve reayalaştırma (köylüleştirme) politikalarına rağmen boy yapısını, inanç dünyasını ve Orta Asya geleneklerini en saf haliyle koruyan grup Alevi Tahtacılar olmuştur.

Ormancılık yaparak Toroslar’da göçebe yaşayan bu grup, devlete boyun eğmeyi her aşamada reddetmiştir.

Tanzimat sonrası askere alınmamak için İran pasaportu temin etmeye çalışmışlar, o da olmazsa askere alınmayan Kıptilerin (Çingenelerin) nüfus tezkerelerini elde ederek sistemin dışına kaçmışlardır.

 

İbn-i Haldun

Göçebeler vahşidir, savaşçıdır, dayanışma (asabiyyet) içindedir; yerleşikleri fetheder ve devlet kurarlar. Zamanla yerleşik hayatın getirdiği refah ve lüksle asabiyyetleri gevşer, savaşçılıkları biter, devlet ihtiyarlar ve yeni bir göçebe dalgası tarafından yıkılır.

Bu şema tarihi aşırı derecede basite indirger.

Roma topraklarını fetheden göçer Germenler, köleci yapıyı tasfiye ederek Batı tipi klasik feodalizmin önünü açmıştır.

 

Anadolu’da yüzyıllarca süren ve tarih yazımında "Kızılbaş-Sünni", "Yörük-Yerleşik" ya da "Devşirme-Türk" çatışması gibi sunulan kavgaların özü sınıfsaldır.

 

Eşitçi İlkel Topluluktan Askeri Demokrasiye

Tarihin ilk dönemlerinde eşitliğin ve kolektif yaşamın temel sebebi ahlaki bir üstünlük değil, kronik bir kıtlık ve yokluk durumudur.

Bir üyenin tek başına mal biriktirmesine izin verilmez; çünkü topluluk bir bütün olarak hayatta kalmak zorundadır.

Özel mülkiyeti engellemek için tüm erken toplumlarda şölenler ve mal yağmalatma gelenekleri kurulmuştur.

Göçebe Türk boylarındaki "Han-ı Yağma" (Yağma Sofrası) ve "Toy" gelenekleri, birikimi sıfırlayarak toplumsal dayanışmayı ve eşitliği koruma amacı taşır.

 

Uygarlık, insanların doğadan sadece tüketeceği kadarını almayı bırakıp, tükettiğinden fazlasını (artık ürün / surplus) üretmeye başlamasıyla doğmuştur.

Artık ürün sayesinde toplumun bir kısmı besin üretmek zorunda kalmadı. Bu kesim; zanaat, ticaret, bilim, rahiplik ve yöneticilik gibi alanlara yöneldi. Böylece "Kent ile Köy" ayrımı doğdu.

 

Cengiz Han öncesi göçebe Orta Asya Türk-Moğol boylarının düzeni "Ne Asyagil, ne köleci ne de feodaldir." Çünkü geniş sulama kanallarına muhtaç tarım toplumları değildirler, ancak klasik anlamda köleci veya toprağa bağlı feodal bir yapı da göstermezler. Bu göçebe askeri yapı, kendine has dinamikleri olan bir "Askeri Demokrasi" veya göçebe feodalizm aşamasıdır.

 

Türk Boy Örgütlenmesi

Oğuş: En küçük birim olan çekirdek/geniş aile.

Uruğ (Soy / Usa): Aynı atadan ("kemikten" - söök) gelen, aralarında evlenme yasağı olan akraba topluluğu.

Boy (Oba / Oymak): Kendine ait damgası, adı ve savaş çığlığı (uran) olan, ortak otlakları paylaşan askeri/sosyal birim.

Budun: Boyların bir araya gelmesiyle oluşan boylar birliği.

İl / Ulus: Kağan liderliğinde siyasi olarak örgütlenmiş en büyük yapı (Devlet).

 

Herkes çalışmak zorunda olduğundan aylak bir soylu sınıfı oluşmamıştır. Kararlar ortak alınır, yargılamalar halk önünde yapılır. Polis veya jandarma gibi baskı araçları yoktur; toplumsal baskı ve yaşlıların saygınlığı düzeni sağlar.

Bir kişinin işlediği suçtan tüm boy sorumludur. Kan davası da ceza ödemesi de bireysel değil, boy düzeyinde kolektif olarak yürütülür. Boydan kovulmak ve "adsız" kalmak, ölümle eş değer bir cezadır.

 

Bozkırda ilk sınıfsal farklılaşma bireysel kölelikten önce, bir boyun başka bir boyu bütünüyle bağımlı kılmasıyla başlar.

Bağımlı boylar kendi kabile bağlarını ve mülklerini korurlar, ancak efendi boya hizmet etmek (sürü gütmek, sürek avında avı sürmek) zorundadırlar.

Bağımlı boylar bu durumdan silah zoruyla çıkabilirler.

 

Bozkırda ok ve yay hem bir av/üretim aracı hem de savaş aracıdır.

Başarılı askeri şefler güçlerini babadan oğula devrederek bey ailelerini oluşturmuş, boyun ortak mülkiyetine ve diğer üyelerine el koyarak vergi almaya başlamışlardır. Böylece boy, akraba topluluğu olmaktan çıkıp siyasal bir örgüte dönüşmüştür.

 

Yazılı kaynaklar (Orhun, Şine Usu, Ongin Yazıtları ve Irk Bitig), bozkırda halkın geniş kesimini tanımlamak için "kara" köklü kelimeleri kullanır.

Türk Kara Kamag Budun: Beylerin ve Çin'in tahakkümüne karşı duran, ancak örgütsüzlüğü nedeniyle ezilen geniş kitle.

Kara İgil Budun: Uygur Kağanı Moyunçur’un Şine Usu yazıtında boyun eğdirdiği, mülküne dokunmayıp vergiye bağladığı sıradan halk kitlesi.

Karasın Yığdım: Ongin yazıtında geçen bu ifade, "soylu olmayan boy kitlesini (halkı) topladım, beyleri ise kaçtı" anlamına gelir ve "kara" kelimesinin tek başına doğrudan halkı/tebaayı temsil ettiğini gösterir.

 

Türk kültür dünyasında "kara" kelimesinin üstlendiği olumsuz, aşağılayıcı ve uğursuz anlamlardan halk da nasibini almıştır:

Kutadgu Bilig: Karanlık, balçıktan binaya benzeyen halk tabakası.

Dede Korkut: Çocuğu olmayan (uğursuz sayılan) beylerin ve hizmetçilerin (Karavaş) konulduğu Kara Çadır.

Şamanizm: Yeraltı dünyası, şer odakları, Erlik Han, onun çirkin kızları (Kara Kızlar) ve Kara Kamlar.

Yas tutarken giyilen siyah kıyafetler, fakir konuklar (Kara Misafir), fakirlerden alınan vergiler (Kara Resim).

Yeraltı tanrısı Erlik ve kötü ruhlar için ise yalnızca zayıf, hasta ve kara renkli hayvanlar (kara boğa, kara öküz) kurban edilir.

 

Askeri Demokrasi

Hanlar, barış zamanında neredeyse hiçbir otoriteye sahip olmayan, sadece savaş, yağma veya büyük sürek avlarında ortak kararla seçilen geçici askeri şeflerdir.

Boy başbuğlarının toplandığı kurultaylar en üst karar organıdır. Liderin kararları kurultayda reddedilebilir.

 

Kağıt üzerinde Bozok-Üçok (24 boy) hiyerarşisi ve bir "Yabgu" olsa da gerçekte her boy bağımsızdır. Selçuk Bey’in babası Dukak’ın Yabgu’yu atından düşürmesi ve Selçuk'un binlerce hayvan ve insanla Yabgu’dan ayrılıp bağımsızlaşması, merkezi otoritenin zayıflığını belgeler.

 

Osmanlı'nın kurucusu Osman Bey, mutlak bir monark veya feodal senyör değil; sofrası herkese açık, boy üyeleriyle eşit ilişkiler kuran bir askeri demokrasi lideridir.

Osmanlı’da askeri demokrasiden feodal devlete geçiş, Orhan Gazi döneminde düzenli ve ücretli yaya askeri örgütünün kurulmasıyla başlar.

 

Bozkırda Ekonomik Yaşam ve Kültür Birliği

"Türk" Adının Kökeni

Çivi yazılarındaki Turukkular, Hitit efsanelerindeki bazı kelimeler, Heredot’un bahsettiği Targitalar/Tyrkaeler, Etrüskler (Tark), Troyalalılar (Teucri) ve Tevrat'taki Yafes'in oğlu Türk gibi isimlerin doğrudan Türklerle bağdaştırılması bilimsel bulunmamaktadır.

 

Dil bilimci Louis Bazin ve diğer araştırmacılara göre "Türk" kelimesinin aslı tek heceli değil, iki hecelidir. Orhun Yazıtlarında "Türük", Çin kaynaklarında ise iki heceli "T'u-ku'e" (T'u-chueh) olarak geçer.

 

Bilim dünyasında kabul gören görüş (Müller ve Bazin'e göre) Türk sözcüğünün "erk" (kuvvet, kudret, gelişmiş, biçimlenmiş) anlamına geldiğidir.

 

"Türk budun", bozkırda Türkçe konuşan tüm toplulukları kapsamaz. Sadece Göktürk devletini kuran Aşina soyunun doğrudan yönettiği boylar konfederasyonunun adıdır.

 

Oğuzlar, Karluklar, Kırgızlar ve Türgişler gibi topluluklar Göktürk döneminde "Türk budun" değil, kendilerine has ayrı budunlardır ve genellikle Göktürklerle düşmandırlar.

 

Bozkır devletlerinde aidiyet ırk veya dil birliğinden ziyade, siyasal egemenliğe (Kagan'a bağlılığa) dayanır. Güçlü bir kaganın egemenliğine giren boy "onun budunu" olur; kaganlık yıkıldığında ise o budun dağılır. Nitekim Uygur ve Karluk saldırılarıyla Göktürk devleti yıkılınca "Türk budun" siyasal bir topluluk olarak tarih sahnesinden çekilmiş, fakat "Türk" adı Batı Göktürklerin Bizans ve İran'la ilişkileri sayesinde tüm Türkçe konuşan göçebelerin genel adı haline gelmiştir.

 

Turchia / Türkiye: Bu ismi ilk kez 6. yüzyılda Bizanslılar Orta Asya için kullanmıştır. 9 ve 10. yüzyıllarda Volga'dan Orta Avrupa'ya kadar uzanan sahaya, 13. yüzyılda Memlükler döneminde Mısır/Suriye bölgesine (et-Devletü't-Türkiyye) bu ad verilmiştir. Anadolu'ya "Türkiye" (Turchia) denmesi ise 12. yüzyılda Haçlı Seferleri (Barbarossa dönemi) sırasında Avrupalılar eliyle olmuştur.

 

Selçuklu ve Osmanlılar Anadolu için "Rum" (Roma ülkesi) kavramını kullanmışlardır. Osmanlı saray seçkinleri katında "Türk" kelimesi uzun süre "kaba, köylü" anlamında marjinal bir ifade olarak kullanılmış; ancak 19. yüzyıldaki Türkçülük akımlarıyla "Türkiye" adı benimsenmiştir.

 

Turan

Kökeni Farsça olan bu kelime, Firdevsi’nin Şehname'sinde Ceyhun nehrinin ötesindeki göçebe dünyasını (Türkler ve Çinliler dahil) tanımlar. 19. yüzyılda Avrupa'da ideolojik bir boyut kazanarak "Panturanizm" akımına dönüşmüştür.

 

Bugün Orta Asya'da homojen bir ırk yoktur. Tacikler ve Türkmenlerde Avrupai tip; Kırgız ve Doğu Kazaklarında Mongoloid tip; Özbeklerde ise her iki tipin yarı yarıya karışımı egemendir.

 

Türk Dili

Ramstedt ve Poppe'un Tezi: Türkçenin; Moğolca, Mançu-Tunguzca ve Korece ile birlikte ortak bir Ana Altaycadan türediğini savunur. Bu teze göre önce Korece, ardından Çuvaş-Türk kolu bu birlikten ayrılmıştır.

 

Karşı Görüş (Sir Gerard Clauson): Altay dil birliğini reddeder. Türkçe ve Moğolca arasındaki ortak kelimelerin genetik bir akrabalıktan değil, yüzyıllar süren yoğun ticari ve askeri komşuluk ilişkilerinden (ödünçlemelerden) kaynaklandığını; iki dilin en temel fiillerinde, sayılarında ve kavramlarında hiçbir ortaklık bulunmadığını savunur.

 

"Ş" / "L" ve "Z" / "R" Değişimi

En eski ayrışmadır. Örneğin, batıdaki Ogur (Bulgar) Türkleri "r"li Türkçe konuşurken, doğudaki Oğuzlar "z"li Türkçe konuşmuştur (Oğuz -> Oğur değişimi).

 

"Y" / "D" Değişimi

Orta Çağ Kıpçak ve Oğuzları ayak derken, Kırgız ve Uygurlar adak demiştir.

 

Türk Dillerinin Sınıflandırılması

Samoyloviç - Räsänen Sınıflandırması

Türk dillerini iki küçük grup (Bulgar-Çuvaş ve Yakut) ile dört büyük gruba ayırır:

 

A. Güneybatı (Oğuz): Türkiye Türkçesi, Balkan (Gagauz) Türkçesi, Güney Kırım lehçesi, Azerbaycan Türkçesi, Türkmenistan ve İran Türkmenlerinin dilleri.

 

B. Güneydoğu (Çağatay / Orta Çağ Uygur): Doğu Türkistan (Uygur, Doğu Türki, Kaşgar) lehçeleri ile yerleşik Özbek kent lehçeleri.

 

C. Kuzeybatı (Orta Çağ Kıpçak): Kırgız, Kazak, Karakalpak, göçebe Özbekçe, Başkurt, Kazan Tatarı, Mişer, Nogay, Kumık, Balkar, Karaçay, Kırım Karaimi ve Polonya/Litvanya Karaim dilleri.

 

D. Kuzeydoğu:

 

"-dlı" lehçeler: Soyan, Urenhay, Karagas.

 

"-zlı" lehçeler: Hakas, Şor, Küerik, Sarı Uygur, Altay (Oyrat, Teleüt, Tölös).

 

2. Malov Sınıflandırması (Eskilik Derecesine Göre)

Malov, Türk dillerini tarihsel katmanlarına ve kronolojik ömürlerine göre dört döneme ayırır:

 

En Eskiler: Eski Volga Bulgarcası (XIII-XIV. yy.), Eski Uygurca (X. yy'a kadar), Çuvaşça ve Yakut-Dalgan dilleri.

 

Orta Çağ Dilleri: Orhun Yazıtları Oğuzcası (X. yy'da biter), Eski Kırgızca, Tuva dili ve Güney Sibirya dilleri (Hakas, Şor, vb.).

 

Modern Dönem Dilleri: Çağatay Türkçesi (XV-XIX. yy. edebi dili), Kıpçakça (XI-XIV. yy.), Kuman, Peçenek, Gagauz, Salar, Türkiye Türkçesi, Türkmen, Özbek ve Uygur dilleri.

 

Yeni Dönem Dilleri: Altay Türkçesi (Oyrat, Teleüt), Başkurt, Çuvaş (son yüzyıllar), Karakalpak, Kazak, Kırgız, Kumık ve Yakutlaşmış Tunguzca (Dalgan).

 

3. Baskakov Sınıflandırması (Batı ve Doğu Hun Dalları)

Baskakov, "Hunca" terimini Proto-Türkçe anlamında kullanarak dilleri iki ana dala ayırır:

 

I. Batı Hun Dalı:

 

Bulgar Grubu: Eski Bulgar, Hazar ve modern Çuvaşça.

 

Oğuz Grubu: Oğuz-Türkmen alt grubu (Türkmen), Oğuz-Bulgar alt grubu (Peçenek, Uz, Gagauz), Oğuz-Selçuk alt grubu (Selçuklu, Eski Osmanlı, Türkiye Türkçesi, Azerice).

 

Kıpçak Grubu: Kıpçak-Bulgar (Tatar, Başkurt), Kıpçak-Oğuz (Kuman, Karaim, Kumık), Kıpçak-Nogay (Kazak, Karakalpak).

 

Karluk Grubu: Karluk-Uygur alt grubu (Karahanlıca, Özbekçe, modern Uygurca).

 

II. Doğu Hun Dalı:

 

Uygur Grubu: Orhun yazıtlarının dili, Tuva, Karagas, Yakut (ve Dolgan), Hakas, Şor ve Sarı Uygur dilleri.

 

Kırgız-Kıpçak Grubu: Kırgızca ve Altay lehçeleri.

 

4. Reşit Rahmeti Arat Sınıflandırması (Ses Değişimlerine Göre)

Arat, dilleri ses değişimlerine göre (özellikle "ayak" ve "dağ" kelimelerinin telaffuzuna dayanarak) altı fonetik gruba ayırır:

 

d grubu (Sayan): adak, tağ, taglıg, kalgan

 

z grubu (Abakan): azak, tağ, tağlığ, kalgan

 

tav grubu (Kuzey): ayak, tav, tavlı, kalgan

 

tağlı grubu (Tom): ayak, tağ, tağlı, kalgan

 

Tağlık grubu (Doğu): ayak, tağ, tağlık, kalgan

 

Dağlı grubu: ayak, dağ, dağlı, kalan

…

 

Göçebe ekonomisi kendi kendine yetmediği için yerleşik toplumlarla sürekli bir ticaret ilişkisi kurmak zorundadır. Göçebeler at ve köle satarak; tahıl, giysi ve demir silahlar almaya çalışmışlardır.

 

Göçebe inancında at "gök kökenli" (kutsal) kabul edilir. Destanlarda (Dede Korkut, Manas) at; kahramanın sırdaşı, konuşan yoldaşı ve adeta "kardeşi"dir (Bamsı Beyrek'in atına "Kardaşımdan yeğ" demesi gibi). Kahraman öldüğünde atı da öldürülerek yanına gömülür ki öteki dünyada da beraber olabilsinler.

 

Çinli gezginler, en kötü iklim ve coğrafya koşullarında dahi bozkır boylarının son derece şen, neşeli ve kaygısız olduklarını hayretle kaydetmişlerdir. Hunlar ve sonraki Türk boylarında törenler içki, şarkı ve dans eşliğinde geçer.

 

Bozkır insanında ölüm korkusu yoktur; ölüm, ruhun göğe yükselmesi yani "uçması" (cennetin bir adının uçmak olması buradan gelir) olarak görülür. Ölen hakanlar için "uçup gitti" denir.

 

Ruhun Üç Boyutu (Kut, Tın, Sür)

Göçebe inanışında evrende canlı-cansız ayırımı yoktur; dağ, taş, nehir, insan ve hayvan aynı canı paylaşır. Yakutlar ve Altaylılarda ruh üç farklı unsurla açıklanır:

Tın: Nefes, esinti ve rüzgar anlamındadır. Yaşamın fiziksel kaynağıdır. Vücuttan ayrıldığında fiziki ölüm gerçekleşir.

Kut: Gök Tanrı tarafından verilen yaşam gücü, talih ve şanstır. Ölümle birlikte yeniden göğe (Gök Tanrı'ya) döner.

Sür: İradeyi, enerjiyi ve ruhsal durumları oluşturan ögedir.      İnsan uyurken de vücuttan çıkıp dünyayı dolaşabilir.

 

İnsan ruhları göğe uçmadan önce ve uçtuktan sonra kuş (özellikle güvercin, sungur kuşu) biçiminde düşünülür.

 

Tengri kavramı hem fiziksel gökyüzünü hem de göğün yaratıcı gücünü ifade eder.

Kağanlar meşruiyetlerini doğrudan Gök Tanrı'dan alırlar.

 

Umay (Tanrıça): Çocukların, doğum yapan kadınların ve yeni doğan hayvan yavrularının koruyucusudur. Yakutlarda Ayısıt adını alır ve bir bereket tanrıçasına dönüşür.

 

Dağlar göğe yakınlıklarından ötürü Gök Tanrı'ya kurban sunulan kutsal mekanlardır. Türk imparatorluklarının kutsal merkezi Ötüken Dağı'dır.

 

Cengiz Han yasalarında akar suya işemenin veya sümkürmenin cezası idamdır.

 

Ateşin her şeyi temizlediğine inanılır. Bizans elçileri Göktürklere kabul edilmeden önce arınmaları için iki ateş arasından geçirilmiştir. Gelinler yeni evine girmeden önce iki ateş arasından yürütülür.

 

Eşik Tanrısı: Çadırın/evin kapı eşiğinde koruyucu bir ruh yaşar. Bir şefin eşiğine basmak saygısızlık kabul edilir ve idamla cezalandırılır. Bektaşilikte ve Tahtacılarda eşik kutsaldır, eşiğe basılmaz, öpülerek geçilir.

 

Yeniseyliler baharın gelişini sincabın kürkünün griye dönmesiyle anlarlar.

İbn Fadlan'a göre Bulgarlar köpek ulumasını bolluk ve bereket işareti sayarken; Göktürklerde aşırı köpek uluması kağanın öleceğine işaret eden bir felaket habercisidir.

Yakutlarda guguk kuşu ölümü, dağ tavuğu yağmuru, tavşan ise kuraklığı önceden bildirir.

Yörük ve Tahtacılarda geyikler "bizim gibi evlenen, yasaları ve şefleri olan bir boy" olarak görülür. Geyik vurmak lanet getirir; yanlışlıkla vurulursa hayvandan özür dilenir, sadaka verilir. Adı doğrudan anılmayıp "yağmurca" veya "uğurlu" denir.

 

Hayvanların iç organlarından (mide, kafa, safra vb.) elde edildiğine inanılan Yada Taşı, bozkırın en büyük tılsımlarından biridir. Bu taş aracılığıyla rüzgarlar estirilebilir, kar ve yağmur yağdırılarak düşman akınları engellenebilir ya da çöller daha kolay aşılabilirdi. Kaşgarlı Mahmut da bu sihire bizzat tanıklık ettiğini aktarır.

 

Türk boylarında kurt, ayı, kartal, boğa veya kuğu gibi hayvanlardan türediğine inanılan sülaleler mevcuttur.

Bu inanışlar içinde en yaygın olanı Göktürklerden ve Moğollardan günümüze ulaşan Gök Böri (Mavi Kurt) efsanesidir.

 

Kurt ata efsanesinin kökenleri çok eski tarihlerde Hunlar çevresine ve Wu-sun boylarına kadar uzanmaktadır. Çin yıllıklarında Wu-sun kralı Kun-mi üzerinden anlatılan iki farklı efsanede de çöle atılan bir bebeğin karga ve kurt tarafından korunması işlenir.

Uygurların atası sayılan Kao-che boylarının türeyiş efsanesi ise bir hükümdarın çok güzel iki kızını Tanrı'ya sunmak için yüksek bir tepeye bırakmasıyla başlar. Tepeye gelen bir kurtla evlenen küçük kızın çocukları Kao-che boylarının atası olur.

 

Çin kaynaklarında Göktürklerin kurttan türeyiş efsaneleri

İlk metne göre: Düşman tarafından katledilen Türklerden geriye sadece ayakları kesilmiş 10 yaşında bir çocuk kalır. Onu etle besleyen dişi kurt, Turfan'ın kuzeyindeki yüzlerce kilometre genişlikte ova barındıran gizli bir mağaraya kaçarak on çocuk doğurur. Bu çocuklardan büyüyen soylardan biri Aşina ailesidir. Soy soylar çoğalarak Juan-Juan'lara bağımlı demir işçileri olurlar.

 

Elli yıl sonraki ikinci metne göre: Benzer şekilde kolları ve bacakları kesilen çocuğu besleyen kurt, bir ruh tarafından desteklenerek Turfan'ın kuzeybatısındaki mağaraya kaçar ve on çocuk doğurur. En akıllısı olan Aşina kral seçilir ve "Kökenini unutmadığını göstermek için, çadırın önüne kurt başlı bir tuğ diker."

 

Üçüncü farklı metne göre: Türklerin ataları So ülkesindedir ve başkanlarının dişi kurttan doğma I-chih Ni-ssu-tu adında bir kardeşi vardır. Onun soyundan gelen Na Tu-liu'nun oğulları arasından en yükseğe sıçrayan Aşina'nın oğlu başkan seçilir.

 

Cengiz Han Moğollarında da bu efsane "göksel kurt ata" (Börte-Çino) formuyla yeniden güçlü biçimde ortaya çıkar. Moğollar, Bozkurt'un liderliğinde demir dağları eriterek Ergenekon'dan çıkarlar. Anadolu Türklerinde ise kurt bu tarihsel önemini büyük ölçüde yitirerek yerini batıl inançlara veya "canavar", "böcek" gibi isimlere bırakmıştır.

 

Oğuzname'de tasvir edilen Oğuz, hem göksel hem de hayvani özellikler taşır. Mavi gözlü bir göksel kişi olarak tanıtılan Oğuz'un vücudu karma bir hayvan anatomisine sahiptir: Ayakları boğa ayakları, böğürleri ise kurt böğürleridir... Omuzları samur omuzu, göğsü ise, ayı göğsüdür.

 

Uygur

Selenga ve Tola nehirlerinin kavuştuğu yerdeki kusuk ve kayın ağaçları gökten inen ışıkla gebe kalır ve Uygurların kaganı Buku Tigin de dahil olmak üzere beş çocuk doğurur.

 

Kıpçak

Kovukta doğan bir çocuğa Oğuz Han tarafından "ağaç kovuğu" anlamına gelen Kıpçak adı verilir.

 

Türk boylarında hayvana tapma yoktur ancak insan ile hayvan arasında sıkı bir bağ ve akrabalık inancı (özellikle Göktürklerde kurt ata) mevcuttur.

 

Çin sınırlarından Macaristan ovalarına kadar uzanan Avrasya bozkırlarında, farklı etnik gruplar (Hunlar, İskitler, Moğollar, Germenler, Slavlar, Kumanlar vb.) arasında muazzam bir kültür benzerliği vardır.

 

Bozkır kavimlerinde ölüm karşısında duyulan keder, fiziksel bir acıyla ve kan akıtarak dışa vurulur. Ağlarken bıçakla yüzü çizip gözyaşını kana karıştırmak en yaygın ritüellerden biridir.

 

Türk boyları ateşin alev rengine (yeşil, beyaz, kırmızı, sarı, kara) bakarak yağmur, kıtlık, savaş veya hastalık gibi geleceğe dair ateş falı bakarlardı.

 

Bozkır inancında şamanların kurta veya başka hayvanlara dönüşebileceğine inanılır. Rus Şaman Prens Vseslav ve oğlu Bogatır Volkhv ile Türk Bulgar Kralı Simeon’un oğlu Bayan’ın geceleri bozkurt biçimine büründüğü anlatılır. Herodot da Slavların ataları olan Neure'lerin her yıl birkaç günlüğüne kurt biçimine girdiğini yazar.

 

İlk Türk İmparatorlukları

Wolfram Eberhard, Çin kaynaklarına dayanarak bu eski göçebeleri şu gruplara ayırır: 

Jung Boyları ("Batı Barbarları"): Barınaklarını sık sık değiştiren, toprağa önem vermeyen, post giyen ve tarım ürünü tüketmeyen topluluklardır. Çin kaynaklarında bu boyların bir kısmının "iki ak köpekten türemiş" olduğu ve köpek tabusuna sahip oldukları aktarılır. Eberhard bunları Tibetlilerin atası saysa da bu iddia kesin değildir.

Di (Ti) Boyları: Ovalardan uzak durup mağaralarda yaşayan, kuştüyü ve saçlarla örtünen bu topluluklar giysilerinin renklerine göre (Ak Di, Kızıl Di vb.) ayrılırlar.

H'yen-yü'ler: Çin kaynakları, H'yen-yü'ler ile Hunların aynı kökten geldiğini ısrarla yazsa da Eberhard, büyük bir ihtiyatla H'yen-yü'leri Hunların, Di'leri Tunguzların, Jung'ları ise Tibetlilerin atası olarak tahmin eder.

 

Çin'de hüküm süren ve Türk kökenli olabileceği düşünülen Chou (Çu) Devleti, sulu tarıma ve feodal bir yapıya dayalı bir Çin devletidir.

Ch'in hükümdarı Shih-huang-ti, MÖ. 221'de tüm Çin'i birleştirerek merkezi imparatorluğunu kurmuştur.

Kuzey sınırını genişletip göçebeleri Ordos'taki en iyi otlaklarından süren Ch'in hanedanı, Hunları büyük bir geçim sıkıntısına ve kıtlığa sürüklemiştir. Bu olağanüstü ekonomik zorluklar, normalde dağınık yaşamayı seven göçebe boyların güçlü bir şefin idaresinde birleşmesini zorunlu kılmıştır. Bu şef T'u-man (Teoman) olmuştur. Hunlar ilk kez onun önderliğinde siyasal bir birlik kurmuşlardır.

 

Orhun Yazıtları'nda İlteriş Kağan'ın dağınık boy parçalarını bir araya getirerek önce küçük bir budun kurduğu, ardından savaşlar yoluyla devlete (il tutmaya) ulaştığı anlatılır. Beylerin Çin lüksüne alışıp halkı sömürmesine tepki gösteren sıradan halk yani "kara budun", İlteriş ve Tonyukuk etrafında toplanarak devleti yeniden ayağa kaldırmıştır. 

 

Hun birliğini Orta Asya’nın derinliklerine taşıyacak olan lider Teoman değil, oğlu Mo-tun (Mete) olmuştur.

En stratejik hamlesi ise Çin'den başlayıp Avrupa'ya kadar uzanan Büyük İpek Yolu'nu denetim altına almak olmuştur.

 

Kırgızlar

Uzun boylu, kırmızı sakallı, sarı saçlı ve yeşil gözlüdürler.

Siyah rengi uğursuz sayarlar; kırmızı rengi ulularlar.

Erkekler kollarına, kadınlar ise boyunlarına dövme yaparlar.

Sihirbazlarına (şamanlarına) "gan" derler.

Flüt, dümbelek ve davul çalarlar; deve/arslan oyunları ve ip canbazlıkları yaparlar.

 

Hun topluluğu etnik bakımdan kozmopolittir. En tepedeki Kağan soyunun (Tu-ku boyu) dil ve kültür verilerine göre Türk olduğu kabul edilse de konfederasyon içinde yüzlerce farklı Moğol ve Tunguz boyu da yer almıştır.

 

Mo-tun, boy dayanışmasını bozmadan orduyu 10, 100, 1000 ve 10000 (tümen) kişilik birimlere ayırmıştır.

İmparatorluk toprakları askeri ve idari olarak Sol (Doğu) ve Sağ (Batı) olmak üzere ikiye ayrılmıştır. Güneşi kutsal sayan Hunlarda Doğu (Sol) her zaman üstündür.

 

MÖ. 200 yılında Mete Han, Çin İmparatoru Kao-çu'yu kuşatarak Çin'i tamamen istila etme fırsatını yakaladı. Ancak burayı işgal etmek yerine kuşatmayı kaldırıp İmparatoru vergi ve haraç karşılığında serbest bıraktı.

 

Hunların yıkılışı sadece dışarıdan gelen Çin entrikalarına değil, çok daha derin ekonomik ve sosyal krizlere dayanıyordu.

Saray ve soyluların gelirleri azaldıkça halk ve bağımlı boylar üzerindeki sömürü arttı.

 

Çin’de "Çin Tipi" Türk Devleti: To Ba

Mo-tun soyundan gelen ve tamamen Çince eğitim almış olan Liu Yuan, Şansi bölgesinde Han Sülalesi (Önceki Chao) devletini kurdu.

Kendisini Çin tahtının yasal varisi ilan etti. Dayanağı ise Mo-tun ile Çin imparatorunun yaptığı "Kardeşlik Anlaşması" ve Hun sarayına gelin gelen Çinli prenseslerdi.

 

Soylulardan olmayan, eski bir Hun çoban-kölesi olan Shih Lo, Liu Yuan'ın kurduğu bu Çin tarzı "memur devletine" karşı bozkır boylarının tepkisini örgütledi.

 

MS 48 / Aşırı kuraklık, boy isyanları ve askeri zayıflık nedeniyle Hunlar Güney ve Kuzey olarak ikiye bölündü. Güney Hunları Çin sınırına yerleşti.

 

MS 304 / Liu Yuan, Çin içindeki karışıklıklardan yararlanarak kendini Çin İmparatoru ilan etti ve Çin tarzı bürokratik bir devlet kurdu.

 

MS 328 / Eski bir köle olan Shih Lo, Liu Yuan'ın memur devletine isyan ederek Kuzey Çin'i tekrar otlaklaştırmayı amaçlayan "Sonraki Chao" devletini kurdu.

 

MS IV. Yüzyıl

Küçük göçebe devletlerin çatışmalarına son veren Tabgaçlar, kendi boy sistemlerini feda etme pahasına Kuzey Çin'de kalıcı, feodal ve yerleşik bir imparatorluk kurmayı başardı.

 

Tabgaçlar, homojen bir kabile değil, karma bir bozkır konfederasyonudur.

 

Budizm, Tabgaçlar döneminde devletin resmi dini haline gelse de, sınıfsal yapıya göre iki farklı şekilde yorumlandı:

Sarayın / Soyluların Budizmi: İmparatoru "Buda'nın yeryüzündeki tecellisi" (tenasuh) olarak kabul eden, imparatorun otoritesini pekiştiren ve eski şamanist pratikleri meşrulaştıran koruyucu bir inançtı. Ünlü Yün-kang ve Long-men mağara tapınakları bu ihtişamın sanatsal kanıtlarıdır.

Halkın / Kara Budunun Budizmi (Maitreya Tarikatı): Vergiler altında ezilen yoksul Çin köylüleri ile beyleri tarafından terk edilmiş, sürüleri değer kaybetmiş fakir Hun ve To-ba boylarının sığındığı ihtilalci bir hareketti. Bir "kurtarıcı" (Mesih) bekleyen bu inanç, bozkır boylarının düzenlediği birçok sosyal ve ekonomik içerikli isyanın ideolojik yakıtı oldu.

 

To-ba'lar (Tabgaçlar), Kuzey Çin'de askeri güçle egemenlik kurmuş bir Türk/Proto-Türk boyudur. Ancak yerleşik Çin kültürünü benimseyip başkenti güneye (Lo-yang) taşıdıklarında, devletin kurucu unsuru olan kuzeydeki göçebelerle (kara budun) bağları koptu.

Kendi soylarından gelen ama Çinlileşen kaganlarına düşman oldular.

 

Avrupa Hunları

IV. yüzyıl

Karadeniz'in kuzeyinde tarımcı Slavları haraca bağlayan Gotlar ve Alanlar egemendi. Roma/Bizans sınırlarındaki köylüler ise ağır vergiler ve feodalleşme yüzünden Bizans'tan kaçıp "barbarların" daha demokratik ve adil yaşamına sığınmaktaydı.

Hunlar batıya ilerleyip önce Alanları, ardından Ostrogotları (Doğu Gotları) ve Vizigotları (Batı Gotları) yenince muazzam bir domino etkisi yarattılar. Hunların önünden kaçan yüz binlerce Got, Alan ve Germen boyu Roma sınırlarına (Tuna nehrine) yığılarak Avrupa tarihini kökten değiştirecek olan Kavimler Göçü'nü başlattı.

 

Don Nehri çevresindeki Hun boyları Kafkaslar üzerinden Erzurum'a girmiş; Fırat vadisini izleyerek Malatya, Çukurova, Urfa, Antakya ve Suriye'ye kadar inmişlerdir. Dönüşte ise Orta Anadolu (Kayseri-Ankara) üzerinden geri çekilmişlerdir.

Roma ordusunun o sırada İtalya'da olması Hunların Anadolu'da rahatça hareket etmesini sağlamıştır.

 

Göçebe Hun boyları tarımı hor gördükleri için, Karadeniz'in kuzeyindeki yerleşik/tarımcı Got nüfusu (ve Slavları) vergiye bağlayarak onların besin fazlasına el koymuşlardır.

Düzenli gıda ve tarım ürünü akışı, Hunların daha büyük savaşçı kitlelerini besleyebilmesini ve kalıcı bir askeri-siyasi konfederasyon kurmasını sağlamıştır.

 

Hun soyluları Bizans’tan gelen gümüş tabaklar, altın kadehler ve mücevherli ayakkabılarla gösteriş yaparken; Attila tahta tabaktan sadece et yiyor, tahta kadehten içiyor ve son derece sade giyiniyor. Bu, ordusuna ve tebaasına "Ben hala sizden biriyim, bozkırın yalın savaşçısıyım" mesajı veren bilinçli bir karizmatik liderlik stratejisidir.

 

Attila'nın Galya Sefer (451)

Catalaunum (Troyes) Savaşı, Roma-Vizigot ittifakına karşı yapılmıştır. Tarihin en kanlı savaşlarından biridir.

Attila, bir Germen kızıyla evlendiği gerdek gecesinde geçirdiği iç kanama sonucu ölür.

Hunlar yüzlerini kılıçla keserek "gözyaşıyla değil, kanla" yas tutmuşlardır.

 

Attila ölünce Germen boyları ayaklandı. En büyük oğul İlek bu savaşta öldü ve Hun birliği parçalandı.

Akıllıca davranıp savaştan kaçınan İrnek (Attila’nın küçük oğlu), Bizans topraklarına sığınarak "federe" statüsünde sınır muhafızı oldu.

…