Ulrich Raulff - Atların Son Yüzyılı - Özet ve Notlar

Ulrich Raulff - Atların Son Yüzyılı - Notlar

Bir Ayrılık Hikayesi

Das letzte Jahrhundert der Pferde, Geschichte einer Trennung, Verlag C.H.Beck, Münih, 2015

 

Uzun Veda

20. yüzyılın ortalarında kırsal kesimde doğan herkes eski bir dünyada büyüdü. Yüz yıl önce orada olandan pek farklı değildi.

Tarımsal yapılar doğaları gereği yavaştır ve ülke yavaş ritimlerle dönüyordu, teknolojik moderniteye sıçramaktan neredeyse bir asır boyunca kaçınmıştı.

 

Atlar, ağır Belçika yük atları, güçlü Trakehners ve tıknaz Haflingerler, dar, dolambaçlı yolların yanı sıra tarlaların yamaçlarında ve orman vadilerinde hâlâ en yaygın kullanılan ve kullanılan taşıma ve çekme ekipmanıydı.

 

…çiftçilerin ahırlarında, at kulübeleri daha küçük ama daha asil kısmı işgal ediyordu. İnekler, sığırlar, buzağılar, domuzlar ve tavuklar daha da genişlediler, daha şiddetli koktular ve daha fazla söz sahibi oldular, tek kelimeyle ahırdaki pleblerdi; Atlar nadir, değerli ve hoş kokuluydu, daha kibar besleniyorlardı

Sandıklarında yaşayan heykeller gibi duruyorlardı, güzel başlarını sallıyorlardı ve kulaklarıyla güvensizlik ya da şüphe sinyali veriyorlardı.

 

Ancak insan ile atın, mekanik güç ile hayvan gücü arasındaki ayrım sanıldığı kadar basit ve pürüzsüz değildi.

Ayrışma, çeşitli mühendislerin buhar gücüyle çalışan araçlar ve pervaneler üzerinde deneyler yaptığı 19. yüzyılın başlarından, içten yanmalı motorlu otomobilin de atı geride bıraktığı 20. yüzyılın ortalarına kadar, bir buçuk yüzyıla yayılan çeşitli aşamalarda meydana geldi.

At tüketimi ancak dönemin sonuna doğru, İkinci Dünya Savaşı'ndan yıllar sonra azaldı

…at çağının son yüzyılı, yalnızca atın insanlık tarihinden çıkışını değil, aynı zamanda onun tanrılaştırılmasını da yaşadı

 

İleri sanayileşme ülkelerindeki geleneksel yaşam ve çalışma koşullarının radikal bir şekilde altüst olduğu bu perspektife, insanların analog dünyadan ayrılışında bir aşama olarak atlara vedayı da dahil etmek gerekir. 19. yüzyılda çağdaşlarının yaşadığı en rahatsız edici deneyimlerden biri - Nietzsche Tanrı'nın ölümüyle ilgili ifadeyi kullanmıştı - güvenli olduğuna inandıkları aşkın bir alanın kaybıydı: İnsanlar öbür dünyanın kendilerinden kayıp gittiğini hissettiler. 21. yüzyılın vatandaşları da benzer bir rahatsızlık yaşıyor: Bu dünyayı kaybetmek üzereler.

 

Atların vedası, kırsal dünyanın kaybının tarihi bir sembolü haline geliyor.

20. yüzyılın en önemli olayının proletaryanın yükselişi değil, köylülüğün yok oluşu olduğu anlaşılacaktır (Jean Clair).

 

Filozof ve antropolog Gehlen üç dünya çağı arasında ayrım yaptı: Çok uzun bir tarihöncesi dönemini, gerçek tarım tarihi aşaması izledi ve bu aşamanın yerini sanayileşme ve tarih sonrasına giriş aldı.

Atın başrol oynadığı çeşitli türden sayısız hikaye anlatılabilir

Tarih yazımına yönelik son zamanlardaki yaklaşımlar bile ses geçmişi, geçmiş dünyaların akustik rahatlamasının öyküsü, atı ayrıcalıklı bir konu olarak görecektir.

 

Hız, Kaçmayı başardığı yol, avcıların ve etoburların tehdidinden kaçmasını sağlayan şeydir. Ancak bu tam olarak başka bir memelinin, yani insanların ilgisini çektiği noktadır. At, ilk olarak protein tedarikçisi, hatta yük ve taşıma hayvanı olarak değil, kısa sürede insanlık tarihinin sıcak merkezine girmiştir.

 

Neredeyse altı bin yıl boyunca güçlü hızlanma ve yüksek hız deneyimiyle ilişkilendirildi.

At sayesinde geniş topraklar fethedilebiliyor, geniş imparatorluklar kurulabiliyordu

 

Bir hız makinesi olarak at, birinci dereceden bir savaş makinesi haline geldi; mesafe yok edici olarak katlanarak genişleyen iletişim alanları olasılığını yarattı.

 

At, son yükselişine ve düşüşüne paralel olarak 19. yüzyılda muazzam bir edebi ve ikonografik kariyere sahip oldu.

 

19. yüzyıl insanı, zihinsel olarak ne yapacağını bilemediğinde ya da duygusal olarak sıkışıp kaldığında, attan yardım ister: Fikirlerden kaçan hayvan ve acının taşıyıcısıdır.

 

Süblimasyon. Atların, arabaların ve süvarilerin eski, katı dünyası, makineleşen uygarlığın baskısı altında erimeye başladıkça, atlar hayali ve hayali bir varlık kazanırlar: modernliğin hayaletleri haline gelirler ve varlıklarını yitirdikçe daha sıradan hale gelirler. Onlardan yüz çevirmiş bir insanlığın zihnini rahatsız ediyor.

 

Eski zaman yeniyi mahvolmaktan kurtarır: Atlar sıkıntı içindeki bir arabayı yukarı çeker.

 

At Truva'da doğmamıştır ama İskenderiye'de doğmuştur, kütüphanenin bir hayaletidir…

 

İki ya da üç yüz yıllık at tarihi hakkında yazan herkes, atın farklı, son derece farklılaşmış kültürel bağlamlardaki rolüne ilişkin yoğun literatür katmanlarıyla karşı karşıya kalır.

 

Ve araştırma ve uzman edebiyatının söylemleri ne kadar geveze olursa, gerçek kahramanın sessizliği de o kadar belirgin hale gelir: At sessiz kalır.

 

Centaurian Paktı - Enerji

Artık atlıların, insandan öte varlıkların zamanıdır. Kentaur mükemmel bir enerjik adamdır, efsanevi hayvanat bahçesindeki canavardır, eğlenmeyi ve dövüşmeyi seven kaba bir adamdır

 

Centaur saldırganlığı olarak kendini gösteren şey, saf patlama enerjisidir.

İnsan alçaklığının ve zayıflığının çok iyi farkındadır. Bu yüzden hareketli varlığının hayvani kısmı olan atları evcilleştiriyor, yetiştiriyor, besliyor ve eğitiyor. İki ortak arasındaki bağlantı ne kadar yakın ve güçlü olursa, bağlantıları o kadar "sentorik" olur

 

At çağının yaklaşan alacakaranlığında yeni bir Kentaur kültürünün bir kez daha ortaya çıkması kaçınılmazdı: Moğollar, Kazaklar ve Memlüklerden sonra Kızılderililer ve kovboylar Batı Amerika için yaptıkları süvari savaşlarında eski birleşme fantezisini gerçeğe dönüştürdüler.

 

1815'te, Bali'nin doğusundaki bir yanardağ olan Tambora'nın patlaması, önce güney yarımkürede ve ertesi yıl kuzey yarımkürede de gökyüzünü o kadar kararttı ki, sıcaklığın düşmesine ve bir dizi mahsulün bozulmasına yol açtı. Bunun sonuçları kıtlık ve artan yulaf fiyatları oldu: Atlar kıt olan tahıl ve saman için yarıştı ve kesilip yenildiler ya da yem eksikliği nedeniyle öldüler (H.-E. Lessing, Karl Drais. Zwei Räder statt vier Hufe).

1817'de Karl Drais, kendisinin "atsız araba sürme makinesi" olarak tanımladığı ve başlangıçtan itibaren eski Centaur anlaşmasını tek taraflı olarak feshetmeyi amaçlayan "koşu makinesinin" ilk modelini sundu.

 

Centaur Paktı'nın dağılmasına atların tamamen ortadan kaybolması eşlik etmiyor. Tam tersine, 1970 yılındaki tarihi düşük seviye olan 250.000 attan bu yana, Almanya'daki sayı yeniden arttı ve şu anda bir milyonun üzerinde olduğu tahmin ediliyor. Almanya'da bir milyondan fazla erkek ve kadın da düzenli olarak binicilik sporlarıyla ilgileniyor; bu durumda kadınlar ve kız çocukları lehine önemli bir asimetri var. Almanya'da at endüstrisinde 300.000 kişi çalışıyor. Paralarını at yetiştirerek, besleyerek, iyileştirerek, eğiterek ve onlara bakarak kazanıyorlar.

 

At Cehennemi

Biyozon, birden fazla türün tek bir bölgede, tek bir biyotopta birlikte yaşaması durumudur.

Çoğu zaman insanların ve hayvanların yaşamları yalnızca ince bir duvarla bölünmüştür; birbirinizin yemek yediğini ve konuştuğunu duyuyorsunuz, birbirinizin kokusunu alıyorsunuz ve aynı sinekleri kovalıyorsunuz. Biyoçeşitliliğin azalmasıyla şehir, insanlara ve atlara daha fazla mesafe kat etme olanağı sağlıyor gibi görünüyor. Aslında onları birbirine yakınlaştırıyor ve onlara ortak bir dünya dayatıyor.

 

Manhattan gibi bir şehirde 130.000 atın aynı anda çalışmasının yaşam için ne anlama geldiğini bir düşünün. Bir gün New York'taki Broadway'in ölü atlarla ve birbirine sıkışmış araçlarla tıkanmış olduğunu gören yoldan geçen biri ne hissedebilirdi? 1900'lerdeki New York gibi, atların 1.100 ton gübre beslediği bir şehrin kokusu nasıldı? Her gün? ve 270.000 litre idrar açığa çıktı ve her gün yirmi at karkası buradan taşınıyordu

 

(19. yüzyıl) At enerji makinesi, özellikle genişleyen şehirlerde modern ulaşım ve trafik sisteminin ihtiyaç duyduğu çekiş enerjisini sağlar.

 

Hızlı kentleşme ve at trafiği, kazalarda büyük artışa neden oldu; 1867'de New York'ta atlı trafik her hafta ortalama dört ölüm ve kırk yaya yaralanmasıyla sonuçlandı.

Fransa'da 1903 yılında kaydedilen kazaların yüzde 53'ü atlı araçlardan, üçte biri şehirlerde ve üçte ikisi de köy yollarında meydana geldi. Yüzyılın başında Amerika Birleşik Devletleri için yapılan hesaplamalar, ciddi ve hasarlı kazaların sayısının yıllık 750.000 olduğunu gösteriyor.

 

Atları, diğer bağlamlarda silah seslerine ve topların uğultusuna alıştırdığınız gibi, trafiğe ve şehre de alıştırmanız gerekti.

At trafiğinin hızını düzenleme çabaları Rönesans'a kadar uzanıyor: 1539'daki bir kararnamede, ilk kez Francis I, çok hızlı sürmenin, sollamanın ve şehirlerin sokaklarında ve yollarında ani dönüşler yapmanın yarattığı tehlikelerden bahsetti.

Güvenliği artırma çabaları arasında kaldırımlar (Latour'un nesneleri) ve hız düzenlemeleri yer aldı. Şehirler, binlerce atı barındırmak için iki hatta dört katlı ahırlar inşa etmek zorunda kaldı.

1867'de Boston için ortalama 7,8 at içeren 367 ahır sayıldı.

Londra'nın en büyük otobüs deposu olan Farm Lane'de 700 at, devasa bir kare avlunun etrafındaki iki katta duruyordu.

 

1820'lerin ortalarından beri Paris'te, 1830'lardan beri de Londra'da dolaşan atlı omnibüsler aynı zamanda Amerika'ya da girdi.

 

At tüketimindeki büyük artış ancak 1940'ların sonlarına doğru başladı; Yüzyılın başından bu yana, otomobil ve elektrikli tramvay gibi mekanik rakiplerin sayısı ve gücüyle birlikte çözülme işaretleri yeniden artıyor. Altın Çağ ancak yarım yüzyıl sürdü. 1903 yılında Paris'te otomobil üreten 70'ten fazla fabrika mevcuttu.

 

1688 / Paris'teki bilim adamları atın gücünü araştırdılar ve onu insan gücüyle karşılaştırdılar. Bilim adamlarının özel bir aparat yardımıyla buldukları bir at, 75 kg'lık ağırlığı bir saniyede bir metre yüksekliğe kaldırabiliyor; bu da yedi kişinin kaldırmasına eşdeğer bir başarı. Bir at yedi kişiye eşittir.

Centaur'un bir yarısı, servetini diğerinin gücüyle yansıtır.

 

Atlar hassas hayvanlardır, şehir içi trafiğin yoğunluğuna ancak birkaç yıl dayanabilirler ve yıpranmış ya da arızalı parçaları değiştirilemez.

 

Ülkede Bir Kaza

1950'de Almanya'da otlayan atların sayısı 1,5 milyondan fazla iken, 1970'te bu sayı yalnızca 250.000 idi.

Atların ortadan kalkması, yulaf ekiminin de yok olmasına neden oldu. Fransa'da atlar var olduğu sürece serçeler ister kırda ister şehirde Tanrı gibi yaşadılar.

At dışkısında bulunan yulaflarla beslenen serçe popülasyonu da bu durumdan olumsuz etkilendi.

19. yüzyılda karayolu taşımacılığı zordu; Werner Sombart'ın ekonomik tarihi, "Vagonların sıkışıp kaldığı, hatta bazen bataklıkta boğulan postacılara dair raporlar" içeriyordu. Karl von Clausewitz'in askeri alandaki "sürtüşme" (friction) kavramı, kötü yollar, hava koşulları ve çamur gibi doğal engellerle mücadele eden yolculuk deneyimini tanımlar.

Köy doktoru tamamen atlı, centaury'li bir varoluştur. Süvari dışında hiç kimse atına onun kadar bağımlı değildir.

 

Lastiği 1980'lerde ikinci kez ve bu kez başarılı bir şekilde icat eden kişi, yıllardır İrlanda'da görev yapan İngiliz bir taşra doktoru, daha doğrusu bir taşra veterineriydi. John Boyd Dunlop

Ancak Dunlop'un icadı sayesinde taşra doktoru da hastalarına eskisinden daha hızlı ve daha güvenli ulaşabiliyor.

 

Koşan atların yol açtığı kaza, devrilmiş ve kırılmış fayton, Rönesans'taki başlangıcından bu yana seyahat edebiyatının en çok konuşulan konularından biri olmuştur.

Korkunç kazalar ve mucizevi kurtarmalarla ilgili haberler, 18. yüzyılın anekdot koleksiyonlarında ve takvimlerinde özellikle popülerdi.

 

Kiliselerin çanları ve vantilatörleri ile arabaların, teknelerin ve değirmenlerin ahşap enstrümanlarına ek olarak, kırsal dünyanın ses mekanının üçüncü bir bölümü vardır. Demirciler, ülkenin davulcuları ve kırsal büyük orkestranın ritim bölümü burada çalışıyor.

 

Batıya Doğru İlerleyin

İç Savaş'ı (1861-1865) takip eden Hint Savaşları, neredeyse tamamı at sırtında yapıldı. İç Savaş'ta, 600.000 insan ölümüne karşın bir buçuk milyon at ve katır yaşamını yitirmişti.

 

İç Savaş'ın sona ermesinin ardından 1860'larda Hint Savaşları son aşamalarına girdiğinde, kabilelerin çoğu zaten yok edilmiş ve atlarından mahrum bırakılmıştı.  Atların yok edilmesi, Büyük Ovalar'daki Hint atlı kabilelerine karşı verilen savaşın bir parçası haline gelmişti; At katliamları, Kızılderilileri varlık temelinden, dolayısıyla direnişlerinden mahrum etme amacına hizmet ediyordu. Ordu, İç Savaş'tan, en etkili savaş biçiminin, düşmanın tüm toplumuna saldıran ve ekonomisini yok etmeye çalışan topyekün savaş olduğunu öğrenmişti.

 

27 Kasım 1868 gecesi, yani Şükran Günü gecesi, George Armstrong Custer, dört yıl önce Colorado'daki Sand Creek Katliamı'ndan sağ kurtulan ve şu anda Oklahoma'daki Washita Nehri kıyısına yerleşmiş olan küçük Cheyenne topluluğuna sürpriz bir saldırı yaptı. Kabilenin neredeyse tamamen yok olmasını, midillilerinin neslinin tükenmesi izledi. Yakalanan iki Cheyenne kadınının yardımıyla kabilenin yaklaşık 900 hayvandan oluşan sürüsü toplandı. İlk başta atları kementlemek ve boğazlarını kesmek için girişimde bulunuldu, ancak yakalanan hayvanların şiddetli direnişiyle karşılaşan Custer'ın askerleri pes etti ve geri kalan hayvanları vurdu.

 

15. yüzyılın sonunda İspanyol istilacılar atları evcil hayvan olarak geri getirdiğinde, Amerika atların olmadığı bir kıtaydı; bu, modern tarihin hem zoolojik hem de antropolojik açıdan en şaşırtıcı dinamiklerinden bazılarını harekete geçirdi.

 

18. yüzyılın ortalarına gelindiğinde Komançiler, "Ovalar'ın en yetenekli ve korkulan süvari savaşçıları olarak efsanevi statülerinin temellerini çoktan atmışlardı...

 

Kızılderili, at ve silah mükemmel bir birlik oluşturuyordu.

 

Webb ve Colt'un 1847'den beri üretimde olan revize edilmiş tabancası, hareket halindeyken art arda birçok kez ateş etmek için mükemmel bir ateşli silahtı.

…insanların yalnızca silah ve hız ile yaşadığı bir ortamda bu teknolojik sıçrama çok önemliydi.

 

İyi bilindiği gibi, Arap veya Mağribi kültürünün İber Yarımadası'nın Hıristiyan sakinlerine aktarılması büyük ölçüde bilgili ve yetenekli Yahudilerin işiydi. ​​Daha az bilinen şey, Yahudilerin aynı zamanda İspanyol at bilgisinin yerli halkın teknolojik kültürüne aktarılmasına da yardımcı olduğudur.

Onlar sadece Yeni Dünya'daki ilk sığır yetiştiricileri değil, aynı zamanda Amerika'daki ilk kovboylardı.

 

1519'da Cortés'in yanında, başlarında Hernando Alonso olmak üzere Meksika'ya gelen Yahudi istilacılar, okyanusun diğer tarafında Engizisyondan kaçan göçmenlerdi.

 

Roosevelt, sağ elinde süvari tabancasıyla. Roosevelt daha sonra bu imajın kendisine (1901'de kazandığı) başkanlığı getirdiğini itiraf etti.

Remington'ın resimleri ve Roosevelt'in "sert binicileri" arasında zafer pozu verdiği çok sayıda fotoğraf, binici ve savaşçının imajını mühürledi ve geleceğin kovboy başkanının imajını şekillendirdi.

 

Western, görünüşte göründüğünün aksine kostüm ya da macera filmi gibi önemsiz bir tür değildir. Özellikle şüpheyle kuşatıldığı zamanlarda, ülkenin siyasi kaderini güvenilir bir şekilde yansıtan nihai Amerikan destanıdır.

 

Bilge bir adam, dünyanın eyer ve yelkenle fethedildiğini söyledi. Kovboy başkanı Roosevelt'in yönetimi altında, Amerika'nın kara gücü eyerden indi ve yeniden yelken açtı.

 

Şok

At büyük, savunmasız bir hayvandır, saklanamaz, bombalar düştüğünde hareketsiz durur ve ölümü bekler.

 

İkinci Dünya Savaşı / bu savaşın ilk günleri de atların hakimiyetindeydi.

…bir efsaneye göre, eski atlı ulus Polonya, süvari savaşlarında yok olmuştur.

Tarihsel hayal gücü umutsuz savaşları sever.

Efsaneye göre, Almanya'nın Polonya'yı işgalinin ilk günü olan 1 Eylül 1939 akşamı, Polonyalı bir süvari müfrezesi çaresizliğin cesaretiyle ve öngörülebilir ölümcül sonuçlarla bir Alman tank birimine saldırdı.

Efsane, gösterişli bir şekilde dörtnala giden, kılıçları uzatılmış süvarileri, kakmalı mızraklı mızraklı askerlere dönüştürmeyi sever, çünkü bu ayrıntı, atavizm veya tarihsel eşzamanlılık olmadığı izlenimini artırır: sanki tarih öncesi zamanlar ile geç kültür, mitingin ilk akşamında beklenmedik bir buluşma gerçekleştirmiş gibi.

Polonyalı binicinin Alman tankıyla umutsuz bir düellosu, at çağının sonunun ne güzel bir resmi.

 

…piyadelerin ateş gücünün artmasıyla süvarilerin savaşın sonucunu belirleme yeteneği azaldı. Birinci Dünya Savaşı, atlar için kitlesel bir yıkımdı; tahmini 16 milyon at kullanıldı ve yaklaşık 8 milyonu öldü.

Ağustos 1918'de Batı Cephesi'ndeki bir topçu atının ortalama ömrü tam on gündü. Birinci Dünya Savaşı'nda makineli tüfeklerin yanı sıra, süvarilerin aleyhine çalışan hain bir unsur da vardı: basit, uzun bir demir parçası olan tel örgü, yani ekolojik modernite.

 

İkinci Dünya Savaşı'nda, özellikle Doğu Cephesi'nde, yolların ve lojistik sorunların kötü olması nedeniyle atlara olan ihtiyaç arttı: Birinci Dünya Savaşı'nda Alman tarafında 1,8 milyon at kullanılmışken, İkinci Dünya Savaşı'nda neredeyse bir milyon, yani 2,7 milyon daha fazla at kullanılmıştı.

 

Dünyadaki son büyük süvari birimleri, Kızıl Ordu'nunkiler, II. Dünya Savaşı'nın sonunda tam on yıl boyunca hayatta kaldı; Alaylar ancak 1950'lerin ortalarında dağıtıldı.

 

Yahudi Binici

Rembrandt'ın Polonyalı Süvarisi ve R. B. Kitaj'ın 1984 tarihli Yahudi binici tablosu

Kitaj’ın soluk, hayaletvari atı, Rembrandt’ın atının "deri ve kemiklerden" oluşan bir iskeleti anımsatan yapısıyla, Holokost’un kurbanlarını ziyaret eden bir gezginin yolculuğuna uygundur.

 

ahudilerin ne kadar erkeksi veya "şövalye" (Nietzsche) olduğu veya geçmişte olduğu hakkındaki tartışma, her zaman ne kadar iyi veya kötü ata binebilecekleri sorusuna dayanıyordu. Tarihçi John Hoberman bu tartışmaların izini sürdü ve Yahudilerin ata binme deneyiminden dışlanmasını, doğa deneyiminden dışlanmalarıyla eşitledi.

 

Gogol ile Dostoyevski arasında Yahudi'nin tanınabileceği ve anlatılabileceği bir tip geliştirildi. Bu tür ayıklanmış tavuk: solgun, zayıf, kıpır kıpır, tüy bırakmayan saçları ve sakalıyla işte böyle görünüyor, Yahudi anti-kahramanı. 19. yüzyılın vitalizmi, eski "Yahudi domuzu"nun yerine, gücün ve cesaretsizliğin simgesi olan solgun, uçucu küçük bir kuşu yerleştirir.

 

Ingold, 19. yüzyılın sonuna kadar Rusya'daki asimile olmayan Yahudilerin "maymunlar ve köpekler arasında orta bir konumda" olduğunu yazıyor

Turgenev nihayet hayvan karşılaştırmasını mantıksal sonucuna şu şekilde getiriyor: Bir Avcının Notları Malek-Adel adında safkan, asil ve zeki bir at - "sıradan bir at değil, bir mucize" - sıska, sefil ve histerik Yahudi'nin sefilliğiyle…

 

Babel, Ağustos 1920'de, Rusların kaderi değişmeden kısa bir süre önce, Kazak ve süvari için atın ne anlama geldiğini anladım diye yazmıştı. Atlarını kaybetmiş ve artık kavurucu, tozlu yollarda piyade olarak dolaşan binicileri, "kollarında eyerleri, başkalarının arabalarında ölü gibi uyuyanları, her yerde çürüyen atları, sadece atlardan bahsedenleri" görmüştür... Atlar şehittir, atlar acı çeker. (...) At her şeydir. İsimler: Stepan, Misa, küçük erkek kardeş, yaşlı kadın. At kurtarıcıdır, onu insanlık dışı bir şekilde dövseniz bile bunu her an hissedersiniz.”

 

Kütüphanenin Hayaleti - Bilgi

19. yüzyıl, hayvancılık ve yetiştirme, binicilik ve terbiyeye ilişkin pratik bilgi gelenekleri üzerine kuruludur

 

Edgar Degas'nın Yaralı jokey (1896-1898) tablosu, bir yarış kazasının sessiz, neredeyse soyut anını yakalar.

 

İngiliz at yarışlarının tarihi, Stuart'larla başlar ve Arap aygırlarının (Byerley Turk, Darley Arabian, Godolphin Arabian) ithal edilmesiyle Safkan (Thoroughbred) ırkının yükselişine yol açar.

At yarışı, hızın arandığı bir spor haline geldi.

18. yüzyıl boyunca İngiltere'de, bahis işi de dahil olmak üzere, bu sporun ekonomisi gelişti.

Atların soy ağacını kaydeden ve üç kurucu Arap aygırına kadar izlenebilmesini şart koşan General Stud Book'un (1791) oluşturulması, at aristokrasisinin bir kaydıydı.

James Weatherby'nin ilk kez 1791'de sunduğu (başlangıçta bir Genel Soy Kitabına Giriş) defalarca İngiliz safkanlarının aristokratik takvimi olarak anılmıştır

 

Anatomi Dersi

George Stubbs, Atın Anatomisi (1766)

 

Uzman ve aldatıcı

İngiliz kültürü, at yarışları ve tilki avı üzerine kurulu organik bir sanat eseridir. Bu yapının merkezindeki "tilki", İngiliz soylularının kurnazlık ve sağduyu öğretmenidir.

İngiltere Fox [Tilki] tarafından büyütüldü ve akıllı Britanyalılar bildikleri ve yapabildikleri hemen hemen her şeyi bu kurnaz doktordan öğrendiler.

 

Paul Mellon İngiliz resim sanatını ve at edebiyatını içeren devasa bir koleksiyon kurmuş.

Uzmanlığın kökü tutkudur.

 

18. yüzyılın sonlarında, atlar hakkındaki pratik bilgilerin "bilim" kimliği kazanmaya başlaması ele alınır. Sanayileşme ve savaşlar öncesinde at, stratejik ve bilimsel bir araştırma nesnesine dönüşmüştür.

"Stallmaster" (ahır ustası) döneminden veteriner okullarının açılışına kadar olan süreçte, at bilgisi anekdotlardan akademik bir disipline evrilmiştir. Bu bilimin özü, mükemmel atı seçebilme yetisidir.

'Atların güzelliği ve kusurları' doktrini hipolojik bilginin en derindeki çekirdeğini oluşturur.

 

Claude Bourgelat modern veterinerlik eğitiminin temelini Lyon ve Alfort'ta atmıştır. Ancak bu okullar uzun süre bilimsel tıptan ziyade, ordu ve damızlık çiftlikleri için "becerikli uygulayıcılar" (nalbant kökenliler) yetiştirmeye odaklanmıştır.

 

Uzmanlık, atın dış görünüşünden (simetri ve oranlar) içsel gücünü okuma sanatıdır. Satın alma anı, bilginin teste tabi tutulduğu bir "kriz" anıdır çünkü satıcılar kusurları gizlemek için her türlü hileye (biber kullanımı, boyama vb.) başvurur.

Uzmanın eğitimli gözü bile zekasıyla alt edilebilir. Bir atın güzel ve hoş ya da hantal ve donuk görünmesini sağlayan şey sadece vücudunun oranları, kürkünün parlaklığı ve pürüzsüzlüğü değildir. Performansın gerilimi ve hareketin tonu daha az önemli değildir. Uyuşuk bir atın uyanık ve canlı görünmesini sağlamak için, hem havuç hem de sopa olmak üzere hemen hemen her türlü araca izin verilir. Ancak her şeyden önce bir şey tavsiye edilir: Biber: “Çünkü biber, at ticaretinin gerçek ruhu, gerçek yaşamıdır; Yaşlıları gence, halsizleri ateşli atlara, aptalları utangaç atlara, beceriksizleri de hafif atlara dönüştürür..."

 

Biberin etkilerini bilmeyen, atlar hakkındaki tüm bilgisine rağmen at ticaretinde tecrübesiz kalır ve birçok ifadeyi doğal özellikler olarak görür, bunlar sadece biberin yarattığı yeteneklerdir.

 

Nikolai Przewalski emperyalist amaçlarla çıktığı keşif gezilerinde, bozkırın antik kalıntısı olan toz renkli vahşi atı keşfetmiştir (Takhi). Bu keşif, atın evrimsel tarihine ışık tutan zoolojik bir dönüm noktasıdır.

 

At, tarih boyunca edebiyatta ve dilde binlerce farklı isim ve deyimle yer bulmuştur. Almancada at için 60'tan fazla isim bulunması, bu hayvanın toplumsal hayattaki devasa dinamizminin bir göstergesidir (Max Jähns).

 

E.J. Marey ve E. Muybridge / Atın yürüyüşleri, saniyede 25 görüntüye bölünerek kas ve tendonların çalışma prensipleri incelenmiştir. Bu, estetik bir zarafet arayışından ziyade, savaş malzemesi olarak görülen atın en verimli kullanımını amaçlayan fizyolojik bir nükleer fisyondur.

 

Antik dünya neden pratik bir at duyusu geliştirmedi?

Çünkü kölelerin gücüne sahipti

Lefebvre, antik çağda atların boyunlarına baskı yapan "talihsiz bağ" nedeniyle tam kapasiteyle çalışamadığını, modern koşum takımlarının ancak Orta Çağ'da geliştiğini savundu.

Hayvan daha sert çekmek zorunda kaldığı anda 'talihsiz bağ' atardamarını sıkıştırdı, nefesini kesti ve performansını düşürdü.

 

Bilge Hans Fenomeni

Ağustos 1904, Berlin

Adını bir Grimm masalından alan Bilge Hans.

Hayvan mükemmel okuyor, mükemmel hesap yapıyor, basit kesir hesaplamalarında ustalaşıyor ve sayıları üçüncü kuvvete yükseltiyor, geniş bir renk yelpazesini ayırt edebiliyor ve Alman madeni paralarının değerini, oyun kartlarının değerini biliyor, insanları fotoğraflardan, çok küçük ve hatta çok benzer olmasa bile tanıyor, Alman dilini anlıyor ve genel olarak bizim anlayışımıza hiçbir şekilde uymayan bir takım kavram ve fikirleri edinmiş durumda.

 

Doğu Elbe asilzadesi Wilhelm von Osten / 1900 yılında hayvanı satın aldı ve hemen okula başladı

Yıllarca süren günlük etkileşime rağmen, öğrencisinin duygusal ifadelerini şefkatli bir şekilde anlayamıyordu; Hans'ın hissettiği açık can sıkıntısı işaretlerini fark edemiyordu. Saatlerce süren derslerde dersler çoğunlukla monoton geçiyordu.

Ostens'in Haziran 1909'daki ölümünden sonra, Karl Krall, Smart Hans'ı miras aldı ve onu memleketi Elberfeld'e götürdü.

Hans’ın yetenekleri, psikolog Oskar Pfungst tarafından incelenmiş ve hayvanın aslında bağımsız düşünmediği, sahibinin veya soru soran kişinin farkında olmadan verdiği mikro vücut hareketlerini (baş hareketleri gibi) okuduğu ortaya çıkmıştır.

 

Üzengi, Lynn White'ın feodalizm tarihini yeniden inşa ettiği Arşimet noktası haline gelmişti.

Üzengi, insan gücünün hayvan gücüyle değiştirilmesini mümkün kıldı. Bu, Orta Çağ'ın tipik Avrupa dövüş stili olan atlı şok saldırısının teknolojik temeliydi.

 

Yaşayan Metafor - Pathos

At, altı bin yıl boyunca insanlar için önemli bir çiftlik hayvanıydı. Bu sıfatla yalnız değildi

At aynı zamanda insanın yarattığı sembolik dillerde, mitlerinde ve masallarında, felsefi sembollerinde de birinci sınıf bir aktördü.

 

Yazar, atın bir şeyi sadece fiziksel olarak taşıyan bir "foros" değil, anlam ve statü taşıyan bir "semioforos" olduğunu vurguluyor.

Kral, atı olmadan kral değildir. At, kraliyet ailesinin görünür, yaşayan bir parçasıdır, ama aynı zamanda onun dinamik gücünün gerçek, pratik somutlaşmış halidir.

 

Michael Kohlhaas

ikayenin başında, at tüccarının dünyası hâlâ düzenliyken, teminat olarak geride bırakmak zorunda kalacağı iki siyah at hâlâ pürüzsüz ve parlak görünüyor; Onlara ve Kohlhaas'ın diğer hayvanlarına hayran olan şövalyeler, "atların geyiklere benzediğini ve ülkede daha iyi yetiştirilenlerin bulunmadığını" düşünüyorlar.

Kohlhaas'ın yaşadığı aşağılanmanın en dip noktası, siyah atlarını, daha doğrusu onların gölgelerini Dresden şehrinde yeniden gördüğünde ulaşıyor. Nihayet haklarının çiğnendiği yerde, atlarını da yine utanmadan yanlarında su satan bir satıcının arabasına bağlanmış halde bulur.

 

Dünyadaki tüm adaletsizliği hırpalanmış bedenleriyle görünür kılan iki siyah attır... Atlar adalet durumunu kişiselleştirmez; sadece ona gösteriyorlar.

 

Napolyon, David'in onu resmetmek istediği çekilmiş kılıç özelliğini kesin bir içgüdüyle reddetti: “Hayır, sevgili David, savaşlar kılıçla kazanılmaz. Ateşli bir ata boyanmak isterdim."

Yeni tip hükümdarın belirleyici özelliği, generalinin asası ya da silahı değil, savaşın serbest bırakılan enerjisinin ortasındaki egemen sakinliğiydi.

David, Napolyon'u rüzgar ve hız tanrısı olarak resmetti. Bir metafor olarak at sürmek, eski kural formülü, bu simgeyle özellikle modern yüzünü almıştı. Zaman. Gelecekte hükmetmek isteyen herkesin her şeyden önce tek bir şeye ihtiyacı vardı: hızlı.

 

Buna karşın Robespierre'in ata binememesi, onun siyasi düşüşünde sembolik bir eksiklik olarak yorumlanır.

Robespierre reddediyor, kendisi bir avukat ve avukat olarak kalmak istiyor, bu saatte bile argümanın gücüne güveniyor: kılıca değil, söze! 'Ata binmeyi bilmiyorum' diyor.

 

Antik çağlardan beri hükümdar imgesinin basit bir şemaya dayanır, üstte bir adam, altta bir at. Bu piktogram, hukuki meşruiyetten önce "korku ve saygı" telkin eder.

 

Arap atının hızı ve azim, özellikle de çevikliği... içinde bir estetiğin saklı olduğu iradeli adamı büyülemişti. Napolyon... iradesini başkalarına empoze etmeye alışmış aceleci bir çılgın gibi ata biniyordu.

 

20. yüzyıla gelindiğinde, at artık iktidarın simgesi olmaktan çıkar.

Kahramanların ve onunla birlikte savaş atlarının devri bitti. Geriye yelesiyle dosyaların tozunu silen efsanevi at isminde bir avukat, sessiz, uslu bir ofis aygırı kalıyor.

 

Dördüncü Atlı

Kaparisonlu at amerikan devlet cenazesinde yas tutan atın adıdır.

…kapari (Fransızca'dan kabuk) atın sarıldığı paltoya verilen isimdir.

Arkaya bakan botlar daha da dikkat çekicidir. Basit bir küçültme yoluyla, eyer örtüsünü ve tüm dekoratif unsurları çıkararak ve bir detay, yani çizmeler ekleyerek, askeri tören, kısalık ve güç açısından neredeyse aşılamayan bir pathos formülü yarattı. Barok seleflerinin aksine, dünyevi şeylerin geçiciliği, insan varlığının beyhudeliği ve şöhretin ölümsüzlüğü hakkında uzun uzun konuşmaz

John F. Kennedy'nin cenazesindeki "Black Jack" isimli at, bu geleneğin en güçlü örneklerinden biridir.

 

Atlar ölümün yaklaşmasından çekinir ve homurdanır.

 

Süvari

At bu sahnenin baş aktörüdür çünkü evrim süreci boyunca korku ifadesini mükemmelleştirmiştir.

Bir atın çok korktuğunda yaptığı hareketler son derece etkileyicidir.

…eyerden kalp atışını hissedebiliyordum. Kırmızı, geniş burun delikleri ile şiddetle homurdandı ve kendi etrafında döndü.

 

Hiç kimse, gücün teatral misyonunu ve onun attaki somutlaşmasını Peter Paul Rubens'ten daha iyi anlamamış ve onu Rubens'ten daha muhteşem bir şekilde tasvir etmemiştir.

 

Rubens'in çizdiği ve boyadığı tüm binicilik savaşları ve av sahnelerinde (Resim 25), atın gözü (ya da bu ikonik görevin üstlendiği atlardan biri) sonuç olarak tüm resmin düzenleme merkezi haline geldi. Oyuncuların diğer tüm bakışları: insanlar, hayvanlar veya canavarlar görüntünün döngüsüne takılıp kalır ve izleyiciyi aramaz. Tek bir bakış ona doğrudan çarpıyor; bir atın bakışı. Korkuyu açıkça ifade eden bu bakış, izleyicinin her an hedef alındığını hissettiriyor. Tamamen açık göz, görüntünün merkezi ve gücün aynası haline gelir. Aynı anda hem pasif hem de aktif olan bir aynadır: At gücü bünyesinde barındırır çünkü dehşetini hissetme, ifade etme ve iletme yeteneğine sahiptir. Bu yuvarlanan prizmada, bu kubbeli göz küresinde, güç ışını yeniden dışarıya, gözlemciye, tanığa, düşmana doğru yönlendirilmek üzere toplanır.

 

Tüm hayalet öykülerinde tekrar değirmeni döner; yanmış kahramanları hayaletlerdir.

 

Yuhanna'nın Kıyameti / ilki, beyaz bir at üzerinde, bir yay kullanıyor, bir çelenk veya taç takıyor ve "galip" olarak adlandırılıyor; geleneksel olarak bir hükümdar olarak yorumlandığından, geri dönen muzaffer Mesih ile özdeşleştirilirdi. İkincisi, kırmızı bir at üzerinde, büyük bir kılıç taşıyor ve savaşı ve şiddeti simgeliyor; üçüncüsü, siyah bir ata binip teraziyi sallayarak kıtlığın habercisidir. Dördüncüsü, soluk renkli bir ata binerek veba, savaş ve vahşi hayvanlar yoluyla ölüm getirir.

 

İskandinav ve kıta Germen mitolojisi de Odin ve sekiz bacaklı kahraman atı Sleipnir'den başlayarak devasa süvarilerle karakterize edilir.

 

Kırbaç

Kızlar ve atlar

 

Bilimsel kemik analizi, Greko-Romen mitoloji yazarlarının ve tarihçilerin bir zamanlar Amazonlar'a yerleştiği bölgelerde kadınların ata bindiğini, avlandığını ve savaştığını gösteriyor.

 

2013 yılında Honda CBR 1000 RR süper motosikletine yönelik bir reklam, cinsiyetçi olduğu gerekçesiyle eleştirildiği için iptal edildi. Güzel bir kadın olan İspanyol model Angela Lobato'nun, bir erkek sürücünün sırayla keyifle kullandığı iyi yapılı bir motosiklete dönüşmesini gösterdi.

Her halükarda, bu reklam, binicilik eyleminden cinsel eyleme ve geriye doğru hafif metonimik değişimin, at çağına kadar tüm köprüleri yaktığı varsayılan kültürlerde bile hala yaygın olduğunu gösterdi.

 

Rönesans ve Barok sanatçıların defalarca kullandığı ortak bir motif, yaşlı bir adamın genç bir kadın tarafından sürülmesidir. Kadın genellikle “hanımefendi koltuğu” denilen yerde biner ve sağ elinde kırbacı, sol elinde ise yaşlı adamı yönlendirdiği dizginleri tutar.

 

(Hans Baldung Grien’in motifi) Büyük İskender'in öğretmeni olan yaşlı filozofun, sevgilisi Phyllis'e nasıl aşık olduğunun öyküsünü anlatıyor. Alexander onu bundan vazgeçirir ve şimdi Phyllis, herhangi bir erotik iyilik gösterisi yapmadan önce yaşlı adamı sırtına binmesine izin vermeye zorlayarak intikam alır: Alexander, öğretmenini çok aşağılanmış bir biçimde görür.

 

Nietzsche’nin Lou Salomé ile olan ünlü fotoğrafı, iktidar ve aşağılanma bağlamında sunuluyor.

 

Bir kişinin at sırtında oturması ve hayvanla birlikte hareket etmesi, onun içsel anlamı, fiziksel duygusu, becerisi ve bir aşık veya sevgili olarak niteliği hakkında her şeyi anlatır.

 

Torino, Bir Kış Masalı

Savaş atına duyulan acıma, edebiyatta yaygın bir motiftir

 

19. yüzyıl toplumlarının uzun vadede ahlaki sistemlerini değiştiren deneyimleri deneyimlediği rakamlar arasında özellikle dördü öne çıkıyor. Dövülmüş at, şehit mahlûk da bunlardan biridir. Diğerleri çalışan çocuk, yaralı asker ve yetimdir. Birlikte, zorlu bir yüzyılın kabuslarında, aşağılanmış ve istismar edilmiş, dünyevi talihsizliklerin dörtlüsü içinde dolaşırlar.

 

(Britanya) Haziran 1822

Martin Yasası, hayvanlara zulmü yasaklayan yasa Parlamentonun her iki kanadı tarafından da kabul edildi.

 

Jeremy Bentham, hayvanların akıl veya konuşma yeteneğine sahip olup olmadığı konusundaki yaygın tartışmaları ve onların yetenekleri sorusu aracılığıyla kesintiye uğrattı: «Soru şu değil, akıl yürütebiliyorlar mı? Ya da konuşabiliyorlar mı? Ama acı çekebilirler mi?»

 

1889 yılının Ocak ayı başlarında bir kış gününde Torino'da klasik bir sokak sahnesine tanık olduğunda deliliğe doğru gidişi açıkça ortaya çıkıyor: topal bir fayton atını döven acımasız bir arabacı.

 

At zulmünün acımasız üçgeni (kaba arabacılar, yoldan geçen duygusuz insanlar ve sessizce acı çeken yaratık) hâlâ varlığını sürdürüyor.

Sadece medya değişti ve pozisyonlar farklı şekilde dolduruldu; Arabacının yerini at tüccarı almış, yoldan geçen, dikkatsizce geçen ya da merakla bakan kişi artık sokakta değil, internette, örneğin YouTube'da. Orada, "at cehennemi" gibi arama terimlerini kullandığınızda hala aynı eski, acımasız sahnelerle karşılaşıyorsunuz: yarı ölü atlar, susuzluktan yarı delirmiş, küfrederek kötü muameleye maruz bırakılmış, görünüşe göre sarhoş dövücüler, Polonya (Skaryszew) ve Avusturya'da sürücüler ve hizmetçiler. (Maishofen) at pazarlarında kamyonlardan sürükleniyor, itiliyor, başka kamyonlara bindiriliyor, dövülüyor ve taşınıyor. Eğer yolculuktan sağ çıkarlarsa çoğu için olmasa da birçoğu için yolculuğun varış noktası mezbaha ve sosis fabrikası olacak.

At zulmünün bir başka sahnesi de, bir zamanlar at kültürünün yeşerdiği ve daha sonra dünyanın yarısına yayıldığı aynı kültürel bölgede, Arap Yarımadası'nın kenarında yatıyor. Özel olarak Dubai Emirliği ve genel olarak Birleşik Emirlikler, çöl bölgelerinde ve yüksek sıcaklıklarda dayanıklılık yarışları yaparak sayısız atın hayatını riske atması veya ölümüne neden olmasıyla ünlüdür.

 

Unutulmuş Aktör - Tarih

İnsan atla ittifak kurarak ne kazandı? At diğer canlıların yapamadığı neyi yapabilirdi? Fizik ilk cevabı sağladı. Atın enerjiyi dönüştürerek enerji yaratabileceği söyleniyordu. Neredeyse tüm diğer hayvanların yenemediği sert bozkır otlarında saklı olan göze çarpmayan potansiyel enerjiden, hızlı ve dayanıklı bir koşucunun muhteşem enerjisini üretebilir.

 

İkinci cevap, atın aynı zamanda bilgi üretebildiği ve bilgiyi taşıyabildiğiydi.

At, çeşitli bilgi alanlarından (tıbbi, tarımsal, askeri, sanatsal) ve bilgi türlerinden (ampirik, uzmanlık, bilimsel) oluşan karmaşık bir ekonominin yanı sıra antik çağda kurulmuş uzun bir edebiyat geleneğinin parçasıydı.

 

Üçüncü bilgi ise atla ilgili büyük duygular, gurur ve hayranlık gibi duygular, güç arzusu ve özgürlük arzusu, korku, şehvet ve acıma ile ilgiliydi. Bir sembol ve gösteren olarak Semiofor görevindedir. At her zaman insani duyguların, ruh hallerinin ve tutkuların önemli bir taşıyıcısı ve aktarıcısı olmuştur.

 

Diş ve Zaman

Bir Reinhart Koselleck okuyucusu, yazarın en önemli tarihsel-teorik kavramlarını taşıyacak çağ eşiğini adlandırırken belki de aklında bu imgenin olup olmadığını kendine sorabilir / Eyer zamanı

 

Alfred Weber - Trajedi ve tarih

Trajik duygusunun sadece Yunanlıların değil, dünyaya nasıl geldiği sorulduğunda Weber, M.Ö. 2000'den bu yana meydana gelen iki fetih dalgasına işaret ederek yanıt verdi. M.Ö. Avrupa ve Asya "ön-kültürlerini" geçti: ilki savaş arabası teknolojisine dayalıydı ve daha sonra M.Ö. 1200'den itibaren. M.Ö. süvari ordularının gerçekleştirdiği bir fetihtir. Özellikle bu ikincisi, en büyük kültürel dinamizm sürecini tetikledi: “Bu binici dalgası muazzam bir dalga gibi, zamansal bağlamda Avrasya'yı kaplayan en büyük dalga gibi. (...) Onları taşıyan halklar, sosyal ve siyasal yapılarıyla, manevi özlerini, savaşçılıklarının ustalık niteliğini ve atmosferini her yere beraberlerinde taşıdıkları için yeni bir dünya dönemi, manevi bir devrim dönemi başladı. (...) Her yerde erkeksi, özgürce hareket eden erkeklerin görüşleri ve erkeklerin yerdeki anneyle olan tutumları arasında bir çatışma vardı.

Hiçbir silah, hatta ateşli silahlar bile, savaş arabası kadar dünyayı dönüştüren bir şey olmadı. MÖ 2. binyıldaki dünya tarihinin anahtarıdır.

 

Tüm arkeolojik toprak kazanımlarına rağmen, evcilleştirmenin gerçek kültürel ve ahlaki başarısı belirsizliğini koruyor: Hiçbir metin, hiçbir görüntü ve hiçbir maddi iz, ilk kez vahşi bir ata binen ve binicisine hoşgörü göstermesini sağlayan adamın cesaretine tanıklık etmiyor.

 

Bir insanın ata binmesi küçük ama cesur bir adımdı. Kesinlikle aya inişle kıyaslama çok abartılı değil (Ann Hyland).

 

At aynı zamanda nispeten tutumlu ve sağlam bir ortaktı ve neredeyse insanlar kadar uyum sağlayabiliyordu. Bu esas olarak hayvanın beslenmesi ve sindirimi ile ilgilidir. Atlar, inek derisinin altına girmeyen, yani selüloz yapısı nedeniyle çok sert olan ve düşük protein içeriği nedeniyle inekler ve çoğu çift parmaklı hayvan için yeterince besleyici olmayan ot türleri ile beslenir. Ayrıca ineklerin geviş getirme işini yaptıkları dinlenme sürelerine ihtiyaçları vardır; atlar ise basit mideleri sayesinde koşarken sindirim yapabilirler. Atın sağlamlığının ve tutumluluğunun ilk şartı dişleridir: Özellikle yüksek ve sert taçlı dişleri sayesinde atlar ve diğer tek tırnaklılar, içeriğindeki yüksek silikon oranıyla çayırların, bozkırların ve savanların sert otlarını otlayabilir ve parçalayabilirler.

 

Elias Canetti şöyle yazıyor: "Ok, Moğolların ana silahıdır. Uzaktan öldürüyorlar; ama hareket halindeyken de atlarının sırtından öldürüyorlar.»

Amerikalının aklında elbette yalnızca Kızılderililer var; Tarihsel perspektifi veya kültürel tek yönlü caddesinin istediği de budur.

 

Toprak kapma, Carl Schmitt'in jeopolitik teorisinin merkezine yerleştirdiği bir terim ("Al, paylaş, otlat") birbirini takip eden bölgesel el koyma eylemlerini tanımlayan bir hukukçu kavramıdır. Eğer bunu tarihsel gerçeklik testine tabi tutarsak, böyle bir sahiplenmenin pratikte asla atlar olmadan gerçekleşemeyeceği hemen ortaya çıkıyor (atların yerini develerin ve tek hörgüçlü develerin aldığı Doğu hariç). Fatih, almaktan bölmeye ve sonunda otlatmaya geçmeden önce, genellikle ilk önce ele geçirilen bölgeyi geçmek zorundaydı; içinden geçtik ve güvence altına alındı.

 

A. W. Crosby Jr. İspanyol fatihinin domuz olmadan hayal edilebileceğini yazıyor, ancak atı olmadan nasıl düşünülebilir? Başlangıçta askeri fetihlerin temel aracıydı (almak), at daha sonra toprağa hakim olmak ve onun kullanımını güvence altına almak için vazgeçilmez hale geldi (paylaşın, otlatın): "Eğer atı onun bilgiyi, emirleri ve askerleri bir noktadan diğerine hızlı bir şekilde taşımasını sağlamasaydı, fatih geniş Hint nüfusunu asla kontrol edemezdi.

 

Bir atı acı içinde görmeye kim dayanabilir? Atın, o trajik hayvanın ölmesini görmek dayanılmaz. Uzun bacaklarının bükülmesi, dizlerine kadar çökmesi. Koca bedenin yavaş yavaş düşüşünü, gözünün kırılmasını hiçbir insanoğlu izleyemez.

…

Atın ölümü, "insanlığın tüm sevinçlerini ve acılarını taşıyan bir canlı metaforun" sonu...

 

Doğan Avcıoğlu - Türkiye'nin Düzeni, Birinci Cilt - Notlar

Doğan Avcıoğlu - Türkiye'nin Düzeni, Birinci Cilt - Notlar

(Dün -Bugün -Yarın)

Onuncu Basım, Tekin Yayınları, 1976

 

Birinci Bölüm: Sanayi İhtilalini Türkiye Başlatabilirdi

Osmanlı Toplum Düzeni

Çağdaş Uygarlık Düzeyinin Üstündeydik

Tarihçiler genellikle Osmanlı toplum düzenini Batı feodalitesinden ayırır. Temel dayanakları; merkezi bir devlet yapısının bulunması, toprakta özel mülkiyet yerine devlet mülkiyetinin esas olması, aristokratik bir hiyerarşinin yer almaması ve sipahinin bir "senyör"den çok memura, reayanın ise "serf"ten çok hür köylüye benzemesidir.

Sosyolog Behice Boran ise Osmanlı düzenini feodal tip toplumun bir varyantı olarak görür. Ona göre mahalli feodaliteyi tam tasfiye edememiş bir "merkezi feodalite" söz konusudur. Reayanın özgürlüğü ile serfin köleliği arasındaki fark azdır; her ikisi de toprağa bağlı emekçi sınıflardır.

 

Osmanlı Devleti, İpek ve Baharat yolları gibi tarihi ticaret yolları üzerinde kurulmuştur. Bu coğrafi konum; kervansaraylar, derbent teşkilatları ve yaygın bir ulaşım ağıyla Anadolu’yu bir "nakliyeci ve tüccar memleketi" haline getirmiştir. Zanaatın tarımdan ayrılması ve şehirlerarası uzmanlaşma (örneğin Antep'te ayakkabıcılık, Maraş'ta demir sanayi, Ankara'da esnaf teşkilatları) gelişmiştir.

 

Asya Üretim Tarzı Nedir?

Asya Üretim Tarzı (AÜT): Marx’ın Doğu toplumlarının kapitalizme neden geçemediğini açıklarken üzerinde durduğu bu kavram; özel toprak mülkiyetinin yokluğunu ve temelde kendi kendine yeten, tarım ile el sanatlarının birleştiği otarşik köy hücrelerinin varlığını merkeze alır.

 

"Göçebe Türk" efsanesinin aksine, devlet büyük şehirlere (Konya, Bursa, Edirne, İstanbul vb.) dayanmıştır. XVI. yüzyılda İstanbul, dönemin Avrupa şehirlerine kıyasla devasa bir nüfusa (yüz binlerce kişi) ulaşmış; bu durum muazzam bir iaşe (besleme/iaşe) sorununu ve gelişmiş bir şehir-köy ticaretini zorunlu kılmıştır.

 

Profesyonel orduların beslenmesi, ticaret yollarının güvenliği ve büyük şehirlerin iaşesi merkeziyetçi bir devlet yapısını zorunlu kılmıştır.

 

Sipahi Köylü

Sipahi, Batı’daki senyörden farklı olarak devletin bir memuru konumundadır. Kendisine tahsis edilen arazi üzerindeki vergileri (icar ve tapu bedelini) adeta bir maaş gibi alır, ancak mülk sahibi değildir.

Tarım kanunnamelerine göre sipahi ile reaya arasında sıkı kurallara bağlanan ilişkiler vardır:

Sipahi, toprağını terk eden reayayı geri getirmekle görevlidir.

Reaya, sipahinin vereceği işleri yapmakla (ambar yapımı, pazar taşıma yardımı vb.) yükümlüdür.

XVI. yüzyılın başlarından itibaren yalnız sipahiler değil; kadı, müderris, yeniçeri ve bürokratlar da köylerde mülk ve çiftlikler edinmeye, ortakçı/ırgat çalıştırarak tarım ve hayvancılığı genişletmeye başlamışlardır.

 

Kapitalizme Geçebilecek miydik?

Toprağını terk eden reayanın artmasıyla yoğun bir arazi alım-satımı başlamıştır. Köylünün elinden çıkan arazilerle büyük çiftlikler kurulmuş, köy içinde "köy ağası" tipinde resmi hüviyetli yeni zenginler türemiştir.

Köylüler arasında sınıfsal farklılaşma derinleşmiş; parası olan "kudretli reaya" tefecilikle güçlenirken, topraksız kalan yoksul reaya ise ücretli ırgatlara dönüşmüş veya şehirlere göç etmiştir.

 

Ticaret ve tefecilik yoluyla büyük menkul servetler birikmiştir.

Bu ilk kapitalistler servetlerini sadece lüks tüketime değil; çiftliklere, imalathanelere, ticari ortaklıklara ve kredilere aktarmışlardır.

 

XVI. yüzyılda (örneğin Bursa ve İstanbul'da) yüzde 10-15 gibi makul faiz oranlarıyla halka ve esnafa kredi dağıtan yüzlerce para vakfı işletilmiştir. Bu kurumlar bir tür "vakıf bankası" işlevi görmüştür.

 

1638 sayımlarına göre İstanbul’da on binlerce kişinin çalıştığı geniş bir devlet ve özel sektör sanayii mevcuttur. Bazı imalathanelerde 20, 35 hatta 400 gibi yüksek sayılarda işçi çalıştırılması, geleneksel lonca yapısının zorlandığını ve zanaattan "manüfaktür"a (erken kapitalist imalat) doğru gidildiğini gösterir.

 

Batı’da kapitalizme geçişi sağlayan faktörler (köyde mülkiyet/sınıf farklılaşması, kentlere işgücü göçü, ticaret ve tefeci sermayesinin birikimi, lonca sisteminin esnemesi ve köy-kent ticaretinin artması) XV. ve XVI. yüzyıl Osmanlı toplumunda da mevcuttu.

 

M. Rodinson ve V. B. Loutsky gibi araştırmacıların vurguladığı üzere, Doğu toplumları "kapitalizme gebe" veya bu yapıyı üretecek potansiyeldeydi. Geçişin gerçekleşememesi din veya toplumsal yapıdan değil, tarihsel konjonktürden ve dış engellerden kaynaklanmıştır.

 

Bilim ve Teknikte Türkiye

XVI. yüzyılda Türkiye ve Doğu dünyası, teknik ve bilimsel seviye bakımından Batı'nın gerisinde değil, aksine önündeydi. Tarımda kuru/sulu ziraat teknikleri, madencilik, dökümcülük, tekstil, mimari (Mimar Sinan eserleri) ve askeri teknolojide yüksek bir gelişmişlik söz konusuydu.

 

XV. ve XVI. yüzyıl Osmanlısı, Batı bilim ve tekniğine açıktı. Engizisyon baskısından ve dini takibattan kaçan Avrupalı bilim insanlarına, teknisyenlere ve Yahudi hekim/zanaatkârlara kucak açarak onların bilgi birikiminden yararlanmıştır.

 

Aynı dönemde Batı’daki krallıklar ve Kilise, ekonomik düzeni ve sosyal dengeleri bozacağı gerekçesiyle teknik icatları (örn. çoklu dokuma tezgahları, iğne imal makineleri) yasaklıyor veya mucitlerini cezalandırıyordu.

 

Doğu Üstünlüğünden Batı Üstünlüğüne Geçiş

Batı’nın Doğu karşısında öne geçmesini sağlayan ana etken, Doğu'daki "iç dinamik yetersizliği" değil; Batı'nın Atlas Okyanusu'na açılması, Amerika ve Asya'yı barbarca yağmalaması ve köle ticaretidir.

 

Dış talandan elde edilen devasa servet, tüccarların elinde toplanmış ve devletlerin korumacı (merkantilist) politikalarıyla birleşerek Batı’da kapitalizmin zaferini sağlayan "ilk sermaye birikimini" oluşturmuştur.

Önceden Doğu lehine olan sanayi ve ticaret dengesi, sömürgelerden Batı'ya akan altın ve gümüş ile tersine dönmüş; Batı hammaddeleri işleyen, Doğu ise pazar konumuna düşen bir yapıya evrilmiştir.

 

Ticaret Yollarının Değişmesi

İpek ve Baharat Yolları ile Akdeniz ticaretinin önemini kaybedip ticaretin Okyanuslara kayması, Osmanlı maliyesi ve şehir ekonomilerinde ciddi krizlere/daralmalara yol açmıştır.

 

Lütfi Paşa, Ömer Talip ve Osmanlı coğrafyacıları tehlikenin boyutunu (Avrupalıların Hint Okyanusu ve Amerika'ya hakim olarak Doğu ticaretini el koyduğunu) henüz XVI. ve XVII. yüzyılda tespit etmişlerdir.

 

Eskiden mamul madde (sof kumaş, kadife, ipekli) satan Osmanlı; sanayi devrimi öncesinde Batı'ya sadece ham madde (ham ipek, sof ipliği) satar hale gelmiş, ardından Batı'da işlenen bu ürünleri pahalıya geri almak zorunda kalmıştır.

 

Devlet Bunalımı

Batı'da sömürge yağmaları tüccar ve devleti zenginleştirip kapitalizme geçişi sağlarken; iaşe (tedarik) ve savaş masraflarıyla boğuşan Osmanlı, çözümü eski düzeni zorla geri getirmekte aramıştır.

 

Celâli İsyanları

Savaşların rantabl olmaktan çıkması, devvalüasyonlar (para tağşişi) ve Hazine açıkları nedeniyle Tımar sistemi bozulmuştur. Sipahilerin yerini iltizam ve mültezimler almış, halk aşırı ve keyfi vergilerle ezilmiştir.

Tımarını kaybedenler, toprağını terk eden köylüler, işsiz leventler, sekbanlar ve medrese öğrencileri (suhte) çeteler kurmuştur.

 

Can ve mal güvenliği kalmayan halk, ovaları ve kervan yollarını terk ederek ulaşılması zor sarp dağlara, orman içlerine ve vadilere kaçmıştır.

Ovaların terk edilmesiyle tarım çökmüş, bataklıklar ve sıtma yayılmış, Ankara, Kayseri, Amasya gibi büyük ticaret merkezleri yakılıp yıkılarak harabeye dönmüştür.

Çaresiz kalan köylü "yoksulluğu bir savunma silahı" olarak kullanmış (isteyecek bir şey bırakmama); kadercilik ve kıyamet beklentisi gibi içe kapanık bir dünya görüşü yaygınlaşmıştır.

 

Derebeyleri Sahnede

Savaşlarda asker ve vergi toplayamayan merkez, taşradaki zorba güçlere (âyan, voyvoda, mütesellim) sığınmıştır.

Merkez, taşrayı yönetebilmek için valilik ve sancakbeyliğini yerel nüfuzlu kişilere vermek zorunda kalmıştır. Bu durum Osmanlı tarihinde Tanzimat'a kadar sürecek olan fiili bir derebeylik (mütegallibe) dönemi başlatmıştır.

 

İsmail Ağa ve Alemdar Mustafa Paşa gibi figürler; dağa çıkıp eşkıyalık yaparak, devlete şart koşa koşa kendilerini ayan, serasker veya vali tayin ettirmişlerdir.

Bu ayanlar, taşradaki yeniçeri ve kaza idaresini tamamen kendi kontrollerine almış; ordunun veya devlet yetkililerinin bölgelerine girmesine dahi izin vermemişlerdir.

 

Bir Utanç Belgesi: "Sened-i İttifak"

Sened-i İttifak’ın Batı'daki gibi hak arayan bir "burjuvazi" belgesi değil; zorba eşkıyaların ve derebeylerin imtiyazlarını devlete zorla onaylattığı bir belgedir.

Padişah II. Mahmut, zayıf anında bu belgeyi imzalayarak vergi ve yönetim haklarını taşra hanedanlarıyla "müzakere etmeyi" kabul etmiştir.

 

Osmanlı derebeyi can ve mal güvenliğini yok ederek üretimi ve ticareti çökertir.

Mülkiyet emniyetini yok ettiği için kapitalizmin gelişmesini engeller.

Türk egemenliği kapitalist bir toplumla uzlaştırılamaz; çünkü elde edilen artık değeri zorba valilerin ve gözü doymaz paşaların pençesinden kurtarmak imkansızdır.

 

Türkiye'de ve Japonya'da Batılılaşma

II. Mahmut, yeni bir bina inşa etmeden önce "eskiyi yıkmak" zorunda kalmıştır:

Yeniçeri Ocağı'nın Kaldırılması (1826): Reformların önündeki en büyük askeri/siyasi engel yok edilerek modern ordu kuruldu.

Derebeylerin Tasfiyesi: Taşradaki bağımsız derebeylikler teker teker çökertildi, merkezden valiler atandı.

Ulema Gücünün Kırılması: Evkaf Müdiriyeti kurularak vakıf gelirleri Hazine'ye devredildi, din adamları maşa bağlandı.

Yerli Sanayi ve Ticaret: Müslüman esnafı desteklemek için "Hayriye Tüccarı" sınıfı kuruldu. Yerli kumaş kullanımı teşvik edildi.

Mülkiyet Güvencesi: Devletin zenginlerin malına el koyduğu müsadere usulü kaldırıldı. Can ve mal güvenliği anayasal güvenceye doğru çekildi.

Modernleşme Adımları: Kıyafet/fes devrimi, devlet dairelerine resim asılması, Harbiye ve Tıbbiye’nin açılması, ilköğretimin zorunlu kılınması, Maden arama (Uzun Hasan'ın Ereğli'de kömür bulması).

 

Batı'da reformlar tabandan (burjuvaziden) gelirken, Osmanlı'da güçlü bir tüccar/sanayici sınıfı olmadığı için reformlar yukarıdan aşağıya (devlet eliyle) zorlanmıştır.

III. Selim ve II. Mahmut dönemi reformları, henüz Batı kapitalizminin dünyayı tam sömürgeleştirmediği bir döneme denk geliyordu. Eğer dış müdahaleler ve yabancı sanayi baskısı olmasaydı, Osmanlı kendi iç dinamikleriyle kapitalist/sanayi aşamasına geçebilirdi.

 

Batı'ya Kapalı Japonya

Üretim kaynakları ve ekonomik fazlalık yatırım yerine "muharip sınıf" olan Samurayların beslenmesine harcanıyordu. Tüccar/ticaret sınıfı hor görülüyor, giyecekleri kıyafetten oturacakları semte kadar kanunlarla kısıtlanıyordu.

16. yüzyıldan itibaren gelen Hristiyan misyonerler ve Avrupalı tüccarlar sınır dışı edilmiş, Portekiz ve İspanyol gemilerinin yakılması emredilmiştir.

1853'te Amerikalı Komodor Perry'nin savaş gemileriyle Tokyo limanlarına dayanması, Japonya'yı kapılarını Batı ticaretine açmaya zorlamıştır.

 

Tepeden İnme Kalkınma

Batı karşıtı Samuraylar (Ronin'ler) Şogun rejimini yıkarak İmparator Meiji'yi iktidara getirmiştir. Ancak iktidara gelen İmparator, Batı'yı alt etmenin tek yolunun "Batı'nın teknolojisini ve sanayisini almak" olduğunu anlayarak hızlı bir Batılılaşma başlatmıştır.

Japon kalkınmasının ana finansman kaynağı ağır Arazi Vergisi olmuştur.

Fabrikalar, madenler ve tesisler ilk olarak doğrudan devlet eliyle kurulmuştur. Tesisler kârlı ve işler hale geldikten sonra, maliyetlerinin çok altında komik fiyatlarla Mittsui, Mitsubishi gibi dev aile şirketlerine (Zaibatsu) devredilmiştir.

 

Japon Mucizesinin Sırrı

Japonya, Batı kapitalizminin sömürgesi veya yarı-sömürgesi olmaktan kurtulabilmiş tek Avrupa dışı ülkedir. Bu sayede bağımsız bir millî kalkınma politikası izleyebilmiştir.

 

Rusya'ya Gelince

Rusya’da sanayileşme İngiltere ve Fransa’dan farklı olarak devlet müdahalesiyle gerçekleşmiştir.

 

ABD'de Kalkınma

Bakir topraklarda feodal engeller olmadan kurulan ABD ekonomisi, bağımsızlığını kazandıktan sonra korumacı politikalarla büyümüştür.

 

Emperyalizmin Boyunduruğunda Türkiye

Türkiye'nin İdam Fermanı

1838 Baltalimanı Ticaret Antlaşması, Osmanlı Devleti’ni gümrük korumasından yoksun bırakarak Batı'nın açık pazarı haline getirmiştir.

 

Serbest ticaretin uygulanmasıyla birlikte Osmanlı'daki geleneksel el sanayileri tamamen çökmüş, devlet eliyle açılan modern fabrikalar da rekabete dayanamayarak kapanmıştır.

 

Maxime Rodinson'un aktardığı verilere göre sanayi teşebbüslerindeki sermayenin %50'si Rumlara, %15'i Müslüman Türklere, %10'u yabancılara, %5'i Yahudilere aittir.

 

Atatürk, 1 Mart 1922'deki Meclis konuşmasında Tanzimat ile başlayan serbest ticaret ve kapitülasyon düzeninin, yabancılara ayrıcalıklar tanıyarak yerli sanayi ve ziraatı mahvettiğini vurgulamıştır.

 

Mısır Kalkınmasının Sonu

Mehmet Ali Paşa Dönemi: Mısır’da devlet eliyle güçlü bir sanayileşme hamlesi başlatılmış ve sanayi işyerlerinde 70 bin işçi çalışır hale gelmiştir.

 

1838 Antlaşması ve Gerileme: İngiliz baskısı ve 1838 Antlaşması’nın uygulanması sonucu Mısır'da devlet tekelci/korumacı yapı çözülmüş; 1873'e gelindiğinde sanayideki işçi sayısı 35 bine, İngiliz işgali sonrasında ise daha da aşağılara düşmüştür.

Sanayinin çökmesiyle Mısır tamamen hammadde (pamuk) tedarikçisi bir tarım ülkesine dönüştürülmüştür.

 

Tanzimat Reformları

Tanzimat reformları, Batı kapitalizminin çıkarlarına hizmet edecek idari ve mali düzeni sağlamak amacıyla İngiltere'nin (özellikle İngiliz Büyükelçisi Lord Stratford Canning'in) yönlendirmesiyle hayata geçirilmiştir.

 

Sadrazam Mustafa Reşit Paşa ve dönemin devlet adamları, iç dinamiklerden veya saraydan destek bulamadıkları için gücünü dış devlet sefarethanelerinden alan bir bürokrasi modeli oluşturmuşlardır.

 

1850'lerde başlayan borç alma süreci hızla tırmanmış; komisyonlar ve düşük ihraç fiyatları (100 liralık borca karşılık ele geçen net ~50-80 lira) nedeniyle ağır bir borç yükü yaratılmıştır.

 

Düyun-ı Umumiye

Osmanlı Devleti'nin 1875'te borç faizlerini ödeyemeyeceğini ilan etmesi üzerine çıkan kriz, 1881'de alacaklı devletlerin temsilcilerinden oluşan Düyun-ı Umumiye Meclisi'nin kurulmasıyla sonuçlanmıştır.

Tuz, tütün, pul, müskirat vb. temel vergi gelirleri doğrudan bu idareye devredilmiştir.

1911-1912 yıllarında devlet gelirlerinin %31,5'i Düyun-ı Umumiye'nin kontrolüne girmiştir. Kurum, 1912'de 8.931 personeliyle (Maliye Nezareti'nin 5.472 personeline kıyasla) devleti idare edebilecek büyüklükte bağımsız bir organ haline gelmiştir.

 

Düyun-ı Umumiye personelinin tayin ve azil yetkisi tamamen Meclis’e (İdare Meclisi) ait olup Osmanlı devletiyle hukuki bir bağı yoktur. Buna karşın görev sırasında devlet memuru sayılmışlar, Osmanlı memurları bunlara yardım etmekle yükümlü kılınmış ve yabancı personel dahil bu kişilere devlet hesabından emekli maaşı bağlanmıştır.

Düyun-ı Umumiye elindeki devasa ihtiyat akçelerini Osmanlı Hazine Tahvillerine yatırmak yerine İtalyan, Alman, İngiliz, Fransız tahvillerine yatırmıştır. Bu durum, Osmanlı parasıyla İtalyanların Trablusgarp Savaşı’nın finanse edilmesine kadar varmıştır.

 

Tütün ve tuz tekeli Düyun-ı Umumiye’ye verilmiş; tütün işletmesi 1884’te kurulan yabancı sermayeli "Reji Şirketi"ne bırakılmıştır. Serbest imalat ve ticaret yasaklanmış, yerli tütün tüccarı ve fabrikaları yok olmuştur.

 

Reji, tütün alım fiyatlarını çok düşük, satış fiyatlarını ise çok yüksek tutarak büyük kârlar elde etmiştir. Kaçakçılığı önlemek adına kurulan silahlı Reji jandarması (kolcular), kendi tütününü saklayan yerli köylüye ve halka şiddet uygulamış; bu mücadelelerde binlerce insan hayatını kaybetmiştir.

 

Osmanlı Bankası

İngiliz ve Fransız sermayesiyle kurulan banka, devlet borçlanmalarına aracılık etme karşılığında emisyon (para basma) hakkını ve Merkez Bankası yetkilerini elde etmiştir. Devletin para basması yasaklanmış, banka piyasadaki nakit darlığını körükleyerek devleti sürekli kısa vadeli ve yüksek faizli borçlanmaya ("Çingene borcu") mecbur bırakmıştır.

 

Yabancı şirketlere verilen demiryolu imtiyazlarında kilometre başına kâr garantisi tanınmış, bu garanti bölgelerin aşar gelirleri Düyun-ı Umumiye tarafından toplanarak şirketlere aktarılmıştır. Risksiz kâr sağlayan şirketler, yolu uzatmak ve daha fazla garanti almak için güzergâhları gereksiz yere uzatıp kıvrımlı hatlar inşa etmişlerdir.

 

Osmanlı Devleti’nin son döneminde demiryolu imtiyazları yalnızca birer altyapı ya da ulaşım projesi değil, emperyalist devletlerin (Almanya, İngiltere, Fransa, Rusya, Avusturya, İtalya) Osmanlı topraklarında ekonomik ve siyasi nüfuz bölgeleri kurma yarışının bir aracı olmuştur.

 

Almanya, kapitalist gelişmesini geç tamamladığı için gözünü hammadde, Pazar ve pazar alanları açısından bakir gördüğü Anadolu ve Mezopotamya’ya dikmiştir.

 

Türkiye'nin Paylaşılması

Almanya; Fransa (Aralık 1913) ve İngiltere (Haziran 1914) ile Osmanlı topraklarını paylaşma hususunda anlaşmıştır.

Doğu illeri Rusya’ya, Suriye Fransa’ya, Mezopotamya ve İzmir-Aydın hattı İngiltere’ye, Anadolu’nun geri kalanı ise Almanya’ya bırakılacak şekilde haritalandırılmıştır.

 

Chester Projesi

1910’da Knox desteğiyle sunulan, 1922-1923’te Ankara Hükümeti ve BMM tarafından onaylanan 99 yıllık devasa bir sömürge tipi imtiyazdır.

Doğu Anadolu ve Musul’u kapsayan hat boyunca demiryolu yapımı ve hattın her iki yanında 20'şer km (toplam 40 km) genişliğindeki alandaki tüm madenlerin (petrol dahil) işletilmesini içermekteydi.

 

Gizli Petrol Savaşı

XIX. yüzyıl sonunda Kerkük/Musul petrolünün keşfiyle İngiltere ve Almanya (ardından ABD) arasında büyük bir entrika savaşı başladı. II. Abdülhamit, stratejik kozu elinde tutmak için bu petrol sahalarını şahsi mülkü (Mülk-ü Şahane) haline getirdi.

 

İngilizler, parası ödenmiş Sultan Osman ve Reşadiye zırhlılarına el koyarak Osmanlı Hükümeti’ne baskı yaptı. Maliye Nazırı Cavit Bey görüşmeler için Londra’ya gittiğinde Gülbenkyan’ı yetkili bırakarak geri döndü. Osmanlı savaşa girince Gülbenkyan’ın imzalamak zorunda kaldığı/yürüttüğü süreçler neticesinde İngilizler Irak ve Musul petrollerine fiilen yerleşme imkânı buldular.

 

Lozan görüşmelerinde Musul petrolü ve Türk Petrol Şirketi imtiyazı üzerinden çetin bir diplomasi savaşı yürütülmüştür. İngiltere’ye imtiyaz kazandıran Gülbenkyan’ın %5 pay alması gibi gelişmelerin yanında, Lozan'da İngiltere'nin imtiyazı teyit ettirme isteğine karşı Türkiye, ABD’nin desteğini arkasına almıştır.

ABD'nin telkinleriyle İsmet Paşa eski imtiyaz maddesini antlaşma metninden çıkartmayı başarmış, ancak Musul toprağını kurtarmak mümkün olmamıştır.

Şeyh Sait İsyanı, Milletler Cemiyeti kararları ve Mussolini’nin Antalya tehdidi gibi baskılar altında 5 Haziran 1926’da antlaşma sağlanmıştır. Türkiye, petrol üzerindeki %10’luk payından da 500 bin İngiliz lirası karşılığında vazgeçmiştir.

 

Boraks’ın Hikâyesi

1865’te Fransız firmasına verilen imtiyazlar, Balıkesir Valisi Mehmet Reşat Paşa'nın uyarılarına rağmen nihayetinde 1887'de İngiliz firması (Borax Consolidated Limited) eline geçmiştir.

İngiliz şirketi, Türkiye'deki cevheri işleyip geliştirmek yerine dünyadaki tekelini korumak için üretimi kasten kısıtlamış ve durdurmuştur

 

902 ila 1911 yılları arasında Osmanlı maden üretiminin... değer bakımından yarısından fazlası yabancıların elindedir. On yıllık süre sonuna doğru yabancıların payı yüzde 75 civarına ulaşmıştır.

 

Yabancı sermaye, altyapı ve tekel niteliğindeki belediye hizmetleriyle (su, elektrik, rıhtım) devlet bütçesini emmiştir.

 

Batı ülkeleri Osmanlı tarım alanlarını kapitalist piyasaya açmak için mülkiyet kanunlarının esnetilmesi yönünde baskı yapmıştır. 1274 (1858) Arazi Kanunnamesi ve 1284 (1869) Kanunu ile yabancılara mülk edinme hakları tanınmıştır.

 

Yeni toprak düzeni derebeyi ve ağaların gücünü artırmış, Avrupalı devletler kendi çiftçisini korurken kapitülasyonlar nedeniyle Türkiye bunu yapamamıştır.

 

Büyük şehirler un ve buğday ihtiyacını dışarıdan karşılarken, Anadolu'da yaşanan kıtlıklar felaketle sonuçlanmıştır.

Ankara'nın Keskin kazasına bağlı 160 kadar köyün 1873 yılında toplam nüfusu 52 bin kişidir. Kıtlıkta 20 bin kişi ölmüş, 7 bin kişi ise göç etmiştir. Bu 160 köyün 1875 yılı nüfusu 25 bin kişiden ibarettir.

 

Üretici ne kadar üretirse üretsin derebeyi, mültezim ve tefecinin elinde perişan olacağını bildiğinden üretim arzusunu kaybetmiştir.

 

Açık Pazar Türkiye'sinde Yeni Toplumsal Yapı

Osmanlı'nın geleneksel toprak düzeni bozulunca; can, mal ve ırz güvenliğini kaybeden köylü kapalı bir üretim hayatına çekilmek zorunda kalmıştır.

 

Verginin memurlar eliyle toplanması teşebbüsü, vergilerin satışa çıkarılmasından büyük kâr sağlayan ve ucu büyük sarraflara kadar uzanan bir şebekenin direnmesi yüzünden başarısız kalmıştır.

 

Hazine, sıkıntıda kalarak şu veya bu gelirinin birkaç yıllığını iltizama vermek için müzayedeye koyacağını ilan edince, bu bankerler, genellikle Ermeniler, bir veya birkaç paşayla uyuşurlar... Borcun ağır şartları veya bu haris paşaların ve bu kayıtsız bankerlerin vergi mükelleflerine yapacakları zulüm onun umurunda değildir

 

Yabancı sermayenin temsilcisi Düyunu Umumiye, köylüyü ezen ve devleti gelirinden yoksun bırakan bu parazit faaliyete kolayca uymuştur.

 

Derebeyi ve Toprak Ağası

Derebeyinin arazisi üzerinde çalışan köylüye, 'maraba' ya da 'azap' denilmektedir. Maraba, mülkiyeti olmayan, fakat yetiştirdiği üründen bir pay alan üreticidir... Azap ise, ırgattır ve ücretle çalışmaktadır.

Ağayı derebeyinden ayıran, köylü üzerindeki tahakkümünün angarya, cizye vb. gibi ekonomi dışı faktörlere değil, ekonomik faktörlere dayanmasıdır.

 

Namık Kemal Köylüyü Anlatıyor

Namık Kemal, 1872 yılında yazdığı 'Ziraatimiz' başlıklı bir yazıda, tefecilerin köylü arazisine el koyuşunun hikayesini rakamlarla anlatmaktadır.

1913 yılında... sayıları 50 bini bulan derebeyi ve toprak ağaları, ekilen arazinin yüzde 65'ini ellerinde tutmaktadırlar

 

Moltke'nin tanık olduğu olaylara göre, 'asker toplama, devlet makamlarının köylere baskın etmesi' biçiminde olmaktadır... tutulanlar, çoğu zaman çocuklar ve sakatlar, uzun iplere sıralama bağlanmış ve elleri bağlı olarak getiriliyorlardı.

Devletle ilişkisi tek taraflıdır. Devlet, yalnızca 'vergi ver, asker ver' demektedir... Köylünün tek protesto biçimi, 'askerden kaçıp dağda gizlenmektir'.

 

Emperyalist talan mekanizması, Anadolu köylüsünün ve üreticisinin ürettiği değere el koymak üzere üç basamaklı bir ticaret ağı kurmuştur:

Tepede: Avrupalı büyük tüccarlar ve bankalar.

İkinci Basamakta (Aracılar/Kompradorlar): Yabancı sermayeyle doğrudan bağlantılı, büyük çiftçilere avans açan ve ürünü toplayan ağırlıklı olarak gayrimüslim (Rum ve Ermeni) tüccarlar ve simsarlar.

Üçüncü Basamakta: Kompradorların hizmetinde çalışan ve sahada ürünü toplayan yerel/Türk alt aracılar (manav, kırıcı, küçük esnaf).

 

Müslüman nüfusun uzun süreli askerlik hizmetleriyle yıpratılmasına karşın, gayrimüslim tebaa askerlikten muaf tutularak ticari ve mali alanda güçlenmiştir.

Yabancı devletlerin himayesine giren ve elçilik/konsolosluk belgesi (berat) alarak vergi muafiyeti kazanan yerli gayrimüslimler "sahte konsolos" veya yabancı tebaa statüsüyle imtiyazlı bir sınıf haline gelmiştir.

Misyoner okulları (örneğin Merzifon Koleji), yabancı sermayeye nitelikli personel yetiştirmenin yanı sıra siyasi ve dini nüfuz alanı oluşturmada araç olarak kullanılmıştır.

 

Yeni Bir Tip: Lövantenler

Lövantenler ("Tatlısu Frengi"): Yabancı devletlerin tabiiyetine geçerek haksız kazanç ve imtiyaz elde eden, milliyeti ve kimliği karmaşıklaşmış bir macera/ticaret zümresi oluşmuştur. Yakup Kadri'nin Sodom ve Gomore romanından aktarılan "Madam Jimson" karakteri bu tipolojinin sembolüdür.

 

Saray çevresinden başlayarak üst tabakada lüks tüketim ve Batı modasına bağımlılık artmış; un, şeker gibi temel gıdalar dahil dışarıdan ithal edilir hale gelmiştir.

Açık pazar ekonomisinin üretimi yıkması ve köyden kente göçler sonucu, şehirlerde boyacı, işportacı, dilenci gibi hiçbir üretim değer yaratmayan "aylak ve tufeyli" (asalak) kitleler artmıştır.

 

Komprador Devlet

Tanzimat’tan itibaren Osmanlı yönetici sınıfı, siyasi ikbalini ve makamını halktan veya Padişah’tan ziyade Avrupalı sefaretlerin (büyükelçiliklerin) desteğinde aramaya başlar.

Sadrazamlar (Reşit Paşa, Mahmut Nedim Paşa, Kâmil Paşa, Ferit Paşa) sırtlarını sırasıyla İngiliz, Rus veya Alman elçiliklerine dayayarak iktidarda kalabilmişlerdir.

Sefaretler, hanımları ve tercümanları (Pizani, Scheffer, Outrey vb.) iç işlerine doğrudan müdahale etmiş, sadrazam azlettirip tayin ettirecek kadar güçlenmiş, bu yolla büyük servetler kazanmışlardır.

Harbiye Nazırı M. Rıza Paşa, Bahriye Nazırı Tahsin Paşa ve Sait Paşa gibi isimlerin yabancı şirketlerden (Krupp, Siemens, Deutsche Bank, Skoda vb.) aldıkları rüşvet ve komisyonlarla muazzam servetler edinmişlerdir.

Bu zümre kendi ekonomik çıkarları gereği yabancı kapitalizme simsarlık ettiği için yerli burjuvazinin uyanışına ve milli endüstrinin doğmasına engel olmuştur.

Anonim şirketlerin kuruluşu "padişaha karşı örgütlenme" bahanesiyle engellenmiş; yerli üreticilerin iç gümrüklerin kaldırılması yönündeki talepleri karşılıksız bırakılmıştır.

 

1 Numaralı Komprador: Abdülhamit

Gençlik yıllarından itibaren Galata bankerleri (Zarifi, Assani) ve İngiliz iş adamlarıyla ilişkiler kurmuş, borsa yatırımlarıyla kişisel servet edinmiştir.

Yüz binlerce hektar arazi, çiftlikler, borsa hisseleri ve petrol sahalarını şahsi mülkiyetine geçirmiş; nakdi servetini (yaklaşık 4 milyon lira değerinde para ve hisse senedi) Credit Lyonnais ve Deutsche Bank gibi yabancı bankalarda saklamıştır.

Abdülhamit servetine servet katarken Kıbrıs, Mısır, Tunus, Kars, Ardahan, Batum, Doğu Rumeli, Thessalia ve Balkan topraklarının büyük kısmının onun döneminde kaybedildi.

Çevresindeki rüşveti ve hırsızlığı bir yönetim aracı ("çaldır ve kazan" politikası) olarak hoş görmüştür.

 

Sultan’ın Siyonistlerle Pazarlığı

Theodor Herzl Sultan’a ulaşabilmek için Saray çevresine, gazetecilere (Ahmet Mithat Efendi) ve aracılara (Prof. Vambery) rüşvet dağıtmak zorunda kaldığını aktarır.

Abdülhamit'in Düyun-ı Umumiye borçlarından kurtulmak ve mali kaynak sağlamak amacıyla Yahudilerin Mezopotamya, Suriye ve Anadolu’ya yerleştirilmesine (Filistin hariç tutularak) ve maden imtiyazları verilmesine açık kapı bıraktı; ancak Filistin şartındaki ısrar ve bölgesel tepki çekme endişesiyle sürecin sonuçsuz kaldı.

 

Avrupalı ziyaretçiler. Padişah'ın ikiyüzlülüğü karşısında hayret etmişlerdi. Huzurundaki nazırlara ve yüksek memurlara ziyadesiyle iltifat ettikten sonra   onlar salondan çıkınca arkalarından kendilerini hemen alçaklık ve namussuzlukla    itham ederdi. 

Tanzimat'ın yarattığı "uyducu" toplumsal yapının (komprador bürokrasi, aşiret reisleri, toprak ağaları, mültezimler, sarraflar, bankerler ve Avrupalı sermayedarların yerli aracıları) en tepe temsilcisi olan Abdülhamit imparatorluğun 1 numaralı kompradorudur.

 

Abdülhamit'in İslamcılık politikası yerli bir stratejiden ziyade, Almanya'nın Doğu'ya yayılma (Drang nach Osten) siyasetinin bir gereği olarak Berlin'de çizilmiş ve Alman emperyalizminin ideolojik bir silahı olarak benimsenmiştir.

 

II. Abdülhamit’in komprador alafrangalığı ile koyu Müslümanlığın şahsında birleştirmesi, yarı-sömürge haline getirilmiş Doğu toplumlarına özgüdür.

 

Birinci Bölümün Sonucu

Türkiye'deki ekonomik ve toplumsal düzen, tarihsel Osmanlı geleneğinin doğal bir devamı değil; Batı emperyalizminin yarattığı bağımlılık ve talan mekanizmasının bir sonucudur.

Batılı yazarların iddia ettiği gibi geri kalışın sebebi İslamiyet, Türklerin göçebeliği, "barbarlığı" veya "Asya Tipi Üretim Tarzı (ATÜT)" değildir.

 

Batı, coğrafi keşifler ve sömürge talanı sayesinde hızlı bir sermaye birikimi sağlayarak ticari kapitalizmden sınai kapitalizme geçmiştir.

 

Türkiye ise bu süreçte ticaret yollarının kaybolması, Batı’daki enflasyon sarsıntıları ve dış baskılar yüzünden tıkanmış; bağımsız bir kalkınma modeli izleyemediği için "geri kalmış" değil, emperyalizm tarafından "geri bırakılmış" bir ülke haline gelmiştir.

 

Tanzimat ile başlayan ve "Batılılaşma/İlericilik" olarak sunulan süreç, hakikatte sömürgeleşme sürecidir.

Tanzimat Batıcılığı ile yakın dönem siyasetindeki (örneğin Menderes dönemi) Batıcılık anlayışı arasında niteliksel bir fark yoktur. Türkiye hâlâ bu emperyalist hegemonyanın zihinsel karmaşasından kurtulamamıştır.

 

İkinci Bölüm: Sömürgeleşmeye Karşı Milliyetçi Tepkiler

Milliyetçilik Bayrağını Ordu Yükseltiyor

Batı’yı taklit etmek ve devleti kurtarmak için açılan Batı tipi okullar (Harbiye, Tıbbiye vb.), zamanla Tanzimat Batıcılığına ve emperyalist tahakküme karşı çıkan milliyetçi/vatansever kadroları yetiştirmiştir.

Tanzimat’ın getirdiği serbest ticaret ve reform vaatlerinin ülkeyi sanayileştirmek yerine çöküşe götürdüğünü gören Namık Kemal ve Ziya Paşa gibi aydınlar, bu çelişkiye karşı ilk tepkiyi örgütlemişlerdir.

 

Türkiye’de modernleşmenin ilk adımı Batı tipi ordu kurmak olmuştur.

Sultan II. Mahmut’tan itibaren asker ve bürokrat kadrolarının nüfuzlu aileler yerine halkın içinden (küçük memur, esnaf, taşralı aileler) seçilmesi gelenekleşmiştir. Parasız yatılı okullarda yetişen bu gençler, üst sınıfların (saray erkanı, paşazadeler) ayrıcalıklı konumlarına (örneğin kayırılan Şehzadegân Mektebi mezunlarına) tepki duyarak radikalleşmişlerdir.

Taşralı gençlerin liderleri, ileride İttihat ve Terakkî Cemiyeti’ni kuracak olan kadroyu oluşturmuştur.

1876’da Sultan Abdülaziz’i ve sonrasında II. Abdülhamit’i tahtan indiren güç, Harbiye ve Tıbbiye merkezli bu bir avuç aydındır.

Ancak bu kadrolar geniş halk kitlelerine dayanmıyor, adeta bir "boşlukta" hareket ediyorlardı.

Bu kadroları harekete geçiren ana dürtü soyut bir demokrasi aşkından ziyade "Vatan elden gidiyor, devleti nasıl yaşatabiliriz?" kaygısı olmuştur.

Bugünü ve Türkiye’nin kalkınma sorunlarını doğru anlayabilmek için, ordunun ve aydınların geçmişte yürüttüğü bu tarihsel çabaları ve bunların sınırlarını bilmek şarttır.

 

Namık Kemal Vatanseverliği

Namık Kemal ve Ziya Paşa, Tanzimat Batıcılığının çıkmazda olduğunu fark eden ilk düşünürlerdir.

Tanzimat'ın getirdiği düzeni ve kötüye giden ekonomik şartları sert bir dille eleştirmişlerdir. Ağır vergiler, sadece Müslümanların yaptığı askerlik yüzünden yaşanan kayıplar, yolsuzluklar ve köylünün üzerindeki baskı devleti zaafa uğratmıştır.

 

Namık Kemal, Osmanlı sanayisinin ve iç ticaretinin mahvolmasını, Avrupalılara tanınan serbest ticaret haklarına ve 1838 Ticaret Antlaşması'na bağlar.

"Milli İktisat" fikrinin öncülüğünü yapmış; yerli sermaye, banka ve fabrika kurulmasını savunmuşlardır.

 

Namık Kemal’e göre uygarlık, şeriat esasları korunarak Batı'nın teknoloji ve yöntemlerinin alınmasıyla sağlanabilir.

 

Kurtuluşun Meşveret (Anayasa/Meşrutiyet) ve maarif (eğitim) ile geleceğine inanılmıştır.

 

Tanzimat paşaları ve askeri darbe desteğiyle Abdülaziz devrilmiş, önce V. Murat, ardından Kanun-ı Esasi'yi ilan etme vaadiyle II. Abdülhamid tahta çıkarılmıştır (1876).

II. Abdülhamid Meclis'i kapatmış, Yeni Osmanlılar sürgüne gönderilmiştir.

 

Jön Türkler

Namık Kemal’in mesajı geniş halk kitlelerine ulaşamasa da Harbiye, Tıbbiye ve Mülkiye gibi okullarda okuyan gençlerde güçlü bir vatanseverlik duygusu yaratmıştır.

Ancak bu vatansever gençliğin iktisadi ve entelektüel donanımı zayıftır.

Jön Türkler'in lügatında emperyalizm kelimesi yok gibidir.

Dönemin Jön Türk liderleri derinlikli analizlerden yoksun fikirler etrafında bocalamışlardır:

Mizancı Murat: Kurtuluşu eğitimin yükseltilmesinde ve bürokrasinin ıslahında görmüş; ancak bu reformların Avrupa devletlerinin baskısı ve denetimiyle yapılmasını savunmuştur.

Ahmet Rıza Bey: Pozitivist bir anlayışla sorunun temelinde II. Abdülhamid'in kötü yönetimi olduğunu, o gittiğinde Avrupa'nın tutumunun düzeleceğini iddia etmiştir.

Abdullah Cevdet: Avrupa uygarlığını karşı konulmaz bir sel olarak görmüş ve her yönüyle benimsenmesi gerektiğini savunmuştur.

Prens Sabahattin: İngiliz hayranlığına dayanan "bireyci" (adem-i merkeziyetçi) toplum modelini savunmuş, kurtuluşu özel teşebbüs ve Anglo-Sakson tarzı eğitimde aramıştır.

 

Jön Türkler de Tanzimat paşaları gibi halka karşı güvensizdir. Halkı eğitilmesi gereken bir "cahiller yığını" olarak görmüşlerdir.

1902 Paris Kongresi'nde mücadelenin yöntemi konusunda ciddi bir ayrışma yaşanmıştır.

 

1908 Hareketi

Makedonya'da Rum, Sırp ve Bulgar çetelerinin yürüttüğü faaliyetlere karşı genç Türk subayları çetecilik ve gerilla mücadelesi içinde oldular.

Makedonya; Avusturya (Üsküp), İtalya (Manastır), Rusya (Selanik), Fransa (Serez) ve İngiltere'nin (Drama) denetim alanlarına bölündü.

Bölgenin maliyesi büyük devletlerin ajanlarının kontrolüne geçmiş ve imparatorluğun dağılma tehlikesi genç subayları ile Jön Türkleri harekete geçirmiştir.

 

Selanik; özgür düşüncelerin geliştiği, Batı ile ilişkilerin kolay kurulduğu ve ticaret burjuvazisinin yükseldiği bir kültür merkezidir.

Rum ve Ermeni tüccarların İstanbul'daki tekelci konumunu yıkmak isteyen Selanikli dönmeler ve Museviler, İttihat ve Terakki'yi desteklemiştir.

 

Akçura'ya göre İttihat ve Terakki; maaşlarıyla geçinen küçük taşra memurları, alt rütbeli subaylar ("proleter sivil ve asker memurlar") ile Rumeli'deki büyük çiftlik sahipleri (Serez Beyleri gibi) ve Selanikli tüccarların desteğiyle oluşmuştur.

 

Eski rejimin nimetlerinden yararlanan büyük rütbeli bürokratlar, muhafazakâr eşraf, İstanbul halkının bir kısmı ve gayrimüslim tekelci tüccarlar ise daha sonra Hürriyet ve İtilâf Partisi etrafında toplanmıştır.

 

31 Mart Vakası sonrasında Hareket Ordusu ile Mahmut Şevket Paşa ve Enver Paşa'nın gücü artmış; Bâb-ı Âli Baskını sonrası iktidara gelen Mahmut Şevket-Enver ittifakıyla Alman nüfuzu orduda kesin hakimiyet kurmuştur.

 

Devlet maliyesinin ve bütçesinin borçlar (Düyûn-ı Umûmiye) altında Ezilmesi nedeniyle İttihat ve Terakki, millî bir sermaye kesimi yaratmakta zorlanmıştır.

 

Osmanlıcılık ve İslamcılık idealinin Balkan Savaşları ve Arap/Arnavut isyanlarıyla çökmeye başlaması üzerine Ziya Gökalp ve Ömer Seyfettin gibi isimlerin öncülüğünde Türkçülük ve Halkçılık fikirleri doğmuştur.

 

Milli İktisat Denemesi

Savaş şartları, kapitülasyonların kaldırılması ve oluşan enflasyon ortamı "milli iktisat" kurma çabalarına imkân sağlamıştır. 1914 sonbaharında kapitülasyonlar kaldırılmış, yabancı imtiyazlarına son verilerek vergide eşitlik sağlanmıştır.

İngiltere ve Fransa savaş nedeniyle fazla itiraz edemezken, en sert tepki müttefik Almanya’dan gelmiştir.

"Zirai Hizmet Kanunu" ile tarım seferberliği ilan edilmiş, parasız tohum dağıtılmış ve Ziraat Bankası'nın yetkileri artırılmıştır.

 

Osmanlı Bankası’nın para basma imtiyazı alınmış, kredi ihtiyacını karşılamak üzere İtibar-ı Milli Bankası ile Adapazarı İslam Ticaret Bankası (1913), Manisa Bağcılar Bankası (1917) gibi yerel bankalar kurulmuştur.

Adapazarı İslam Ticaret Bankası'nın Kurulma Anısı: Osmanlı Bankası Şubesi'nin bir Türk tüccarına kredi açmak için Hristiyan bir tüccarın kefilliğini şart koşması üzerine, gururu incinen Türk tüccarlar bir araya gelerek kendi bankalarını kurmuşlardır.

 

Ticareti yabancıların elinden kurtarmak amacıyla tüketim ve tarım kooperatifleri desteklenmiş, Kara Kemal İstanbul’un çeşitli semtlerinde büyük kooperatifler açmıştır.

 

1914–1918 yılları arasında karaborsa ve darlık nedeniyle temel gıda fiyatları fırlamıştır.

Zenginleşen türedi tüccarlar, karaborsacılık ("Bulgur Palas", "Şeker Palas" gibi saraylar yaptıran harp zenginleri) ve yolsuzluklar halkta büyük nefret uyandırmıştır.

Önceleri milli kapitalizmi savunan Ömer Seyfettin, dürüst ve eğitimli gençlerin Çanakkale'de şehit düşerken sahtekârların kısa sürede milyoner olmasına sert tepki göstermiştir. Falih Rıfkı Atay ve İsmet Paşa (İnönü) da bu dönemi gözyaşı ve çocuk sütünden toplanmış haksız servet dönemi olarak nitelendirmişlerdir.

 

İlk milli iktisat denemesi; kalıcı bir sanayileşme veya sağlam bir sermaye birikimi yaratamamış, fabrikalar yerine barlar/meyhaneler çoğalmış ve deneme tam bir iflas ve hayal kırıklığıyla sonuçlanmıştır.

 

İttihat ve Terakki döneminde Cumhuriyet reformlarına zemin hazırlayan bazı adımlar atılmıştır.

Eğitim bütçesi 6 yılda 6 katına çıkarılmış, yurt dışına öğrenciler gönderilmiş, halk eğitimi ve kadın meslek okulları teşvik edilmiştir.

 

Kurtuluş Savaşı'nda Milliyetçilik

Kurtuluş Savaşı'nda Köylü

Anadolu köylüsü, yüzyıllar boyu askerlik ve ağır vergiler altında ezilmiş, bitkin ve güvensiz bir haldedir. Askerlikten kaçmak için kendisini sakatlamakta veya dağa çıkmaktadır.

Köylü; tefeci, eşraf ve derebeyi gibi sömürücülere sığınmış; milliyetçi subay ve aydınlara güvensizlik duymuştur.

 

Kurtuluş Savaşı'nda Kompradorlar

İstanbul ve İzmir’deki büyük ticaret çevreleri (kompradorlar ve Lövantenler), Mütareke döneminde İtilaf Devletleri'nin koruması altında hayatlarına devam etmişlerdir. Milli Mücadele'den veya Anadolu'daki savaştan tamamen habersiz bir görünüm sergilemişlerdir.

Milli Mücadele'nin zaferini ancak Türk süvarileri İzmir'e girdiğinde fark etmişlerdir.

 

Kurtuluş Savaşı'nda Anadolu Eşrafı

Anadolu eşrafı (toprak ağaları, derebeyleri, tüccar ve din adamları), başlangıçta parçalanmaya karşı koymak yerine işgalci güçlerle uyum sağlama yolunu seçmiştir.

 

Eşrafın tutumunu değiştiren temel unsur, Yunanlıların Türk nüfusuna karşı giriştikleri can, mal ve namus güvenliğini yok eden ağır zulümler olmuştur.

 

Eşraf ve din adamlarının öncülük ettiği ilk Müdafaa-i Hukuk dernekleri, vatanın genelinden ziyade kendi bölgelerinin Rum ve Ermenilerin eline geçmesini önlemek amacıyla kurulmuştur:

 

Trakya-Paşaeli Cemiyeti: Trakya’nın Yunanistan’a verilmesini önlemek.

 

Trabzon Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti: Karadeniz'de bir Pontus Rum Devleti kurulmasını engellemek.

 

Vilâyat-ı Şarkiye Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti: Doğu illerinin Ermenistan’a verilmesi ihtimaline karşı kurulmuştur.

 

Güney Cephesi'ndeki Ermeni Mezalimi ve Direniş

Wilson İlkeleri’nin "nüfus çoğunluğuna sahip olunan bölgelerde hak iddia etme" maddesi, Ermeni ve Rum çetelerinin Türk nüfusunu katlederek veya göçe zorlayarak çoğunluk sağlama çabalarına (etnik temizlik/jenosit) zemin hazırlamıştır.

 

Yunan ordusu ve local Rum cemaati (papazlar, öğretmenler), Türk halkına direnmedikleri takdirde güvenlik ve servet vaat ederek direnci kırmaya çalışmıştır. Tire ve Aydın gibi yerlerde eşraf ve bazı din adamları (örneğin Tire Müftüsü) boyun eğmeyi telkin eden bildiriler yayınlamışlardır.

 

İşgalcilerin ve Rumların Türklerin canına ve malına kasten kastetmeye başlamasıyla eşraf geri adım atmış ve direniş örgütlenmeye başlamıştır.

 

İttihatçı eşraf mücadeleye daha istekliyken, İtilafçı eşraf genellikle isteksiz davranmıştır.

 

Başlangıçta aydınlar ve subaylar arasında Wilson İlkeleri ve Amerikan Mandası bir kurtuluş çaresi olarak görülmüştür.

 

Çerkez Ethem ve ağabeyi Reşit Bey yanlarına aldıkları kişileri suça/talana ortak ederek disiplinsiz ama etkili asker toplama usulü benimsemiştir.

 

Çete usulünün kalıcı çözüm olmaması üzerine regular (düzenli) orduya geçiş kararı alınmıştır.

Nüfuzlu milletvekilleri asker toplamak üzere bölgelere gönderilmiş ve kısa sürede çarık ayaklı, milli kıyafetli insanlar akın akın Ankara üzerinden Polatlı cephesine sevk edilmiştir.

 

İsmet İnönü’nün ifadesiyle, umumi seferberlik kararı ancak Sakarya Muharebesi öncesinde, ordu Sakarya gerisine çekilip her şey tehlikeye düştüğünde ve BMM Atatürk’ü başkumandanlığa getirip olağanüstü yetkiler verince ilan edilebilmiştir.

 

Kurtuluş Savaşı'nda İktisadi Görüşler

Dönemin iktisatçıları ve aydınları genel olarak XIX. yüzyıl liberal kapitalizminin ötesinde bir görüşe sahip değildir.

Devlet eliyle yatırım yapılması ilk başlarda "kitapta yeri yok" denilerek tepkiyle karşılanmıştır. Kurulan Âli İktisat Meclisi dahi devletçiliği yalnızca geçici bir zorunluluk (muvakkat bir zaruret) olarak görmüştür.

 

Ziya Gökalp, bir iktisatçı olmamakla birlikte Milli Mücadele yıllarında pratik ve işe yarar iktisadi fikirler ortaya koymuştur.

Tanzimat'tan beri uygulanan İngiliz serbest piyasa modellerinin Türk toplumuna uymadığını; Türklerin doğası gereği devletçi olduğunu ve devlet öncülüğü olmadan sanayileşemeyeceğini savunur.

Ağa ve beylerin boyunduruğundaki topraksız köylünün özgürleşmesi için toprak reformunu, aşar vergisinin kaldırılmasını ve ziraat bankaları ile sendikaların kurulmasını savunur.

 

İstanbul'da Aydınlık dergisi etrafında toplanan aydınlar, Milli Mücadele'yi desteklemişler, ancak Ankara Hükümeti'nin parlamenter/kapitalist bir cumhuriyet yapısına yönelmesiyle hayal kırıklığına uğrayarak iç politikadaki iddialarından çekilmişlerdir.

 

Enver Paşa (Halk Şuralar Fırkası) ve Yeşil Ordu çevresi, Bolşevikliği Saltanat, Hilafet ve İslamiyet'in ilk dönemleriyle (Asr-ı Saadet) uzlaştırmaya çalışan ideolojik denemeler yapmıştır.

 

Sovyetler, Türkiye'nin sosyalizm koşullarından uzak (küçük burjuva ve köylü ülkesi) olduğunu bilmektedir.

Mustafa Kemal hareketini komünist bir hareket olarak değil, İngiliz emperyalizmine karşı bir milli kurtuluş/burjuva devrimi olduğu için stratejik olarak desteklemişlerdir.

 

Kurtuluştan Sonra

İzmir İktisat Kongresi

Kongreye işçi, köylü, esnaf ve tüccar temsilcileri (toplam 1135 üye) katılmış olsa da alınan kararlar büyük tüccarlar ve toprak sahiplerinin lehine olmuştur.

 

Milli Türk Ticaret Birliği

İşgal altındaki İstanbul'da Kurtuluş Savaşı'na katılmamış olan tüccarlar, zaferden sonra güç kazanmak ve Rum, Ermeni ve Levantenlerin ticaretteki yerini almak amacıyla bu birliği kurmuşlardır.

 

Sol grupların ve Aydınlık çevresinin (toprak dağıtımı, 8 saatlik iş günü, kâra iştirak vb.) talepleri kongrede etkili olamamış, reddedilmiştir.

 

Kongre sonunda üretimi, çalışkanlığı, tasarrufu ve millileşmeyi öven bir Misak-ı İktisadi (İktisat Andı) kabul edilmiştir.

 

Toprak Reformu

Kurtuluş Savaşı sırasında eşrafın desteğine ihtiyaç duyulduğundan ve halktan/köylüden tabandan gelen güçlü bir örgütlü baskı olmadığından eşrafın aleyhine bir reform yapılamamıştır.

 

Rum ve Ermenilerden boşalan araziler şehit ailelerine dağıtılmak yerine ağa ve beylerin eline geçmiştir.

Dönemin toprak reformu anlayışı büyük çiftlik sahiplerine ve ağalara dokunmadan, sadece devlete ait boş toprakları topraksız köylüye dağıtmaktan ibaret kalmıştır.

 

Halkçılık ve Halk Partisi

Ziya Gökalp'ın temsil ettiği bu görüşe göre halkçılık; sınıf çatışmalarını reddeden, fırsat eşitliği, sosyal adalet ve toplumsal dayanışmayı esas alan bir harekettir.

 

Cumhuriyet'in kuruluş yıllarında Batılılaşmaya ve devlete en entegre kesimler mahalli eşraf ve memurlar/subaylar idi. Atatürk, devrimleri yaymak için devlet teşkilatı olarak memurları, parti teşkilatı olarak da mahalli eşrafı kullanmıştır.

1936'da İçişleri Bakanı'nın Parti Genel Sekreteri olması ve Valilerin il başkanı yapılmasıyla parti tamamen bürokrasinin kontrolüne girmiştir.

 

Atatürk; tarım, sanayi ve bankacılık alanlarında bizzat öncü olmuştur.

Atatürk kişisel emeği ve birikimiyle kurduğu çiftlikleri ve varlıkları Hazine’ye (millet hizmetine) bağışlamıştır.

 

İş Bankası

Osmanlı Bankası ve yabancı bankaların Türk tüccarlara ve milli girişimlere olumsuz/umursamaz tutumu üzerine milli bir banka kurulması kararlaştırılmıştır.

Celâl Bayar Genel Müdür olmuş; yönetim kurulunda ve kurucular arasında Siirt Mebusu Mahmut (Soydan), Kılıç Ali, Salih (Bozok), Fuat (Bulca) gibi Kurtuluş Savaşı’nın nüfuzlu siyasetçileri ve tüccarlar yer almıştır.

 

İş tecrübesi olmayan bazı eski asker ve siyasetçilerin, "İş Bankası Grubu" adı altında devlet imkânlarını ve banka kredilerini kendi veya aracı oldukları iş insanlarının menfaatine kullandıkları, komisyonculuk yaptıkları görülmüştür.

 

Ziraat Bankası

Köylüden toplanan vergilerle kurulmuş olan Ziraat Bankası, Cumhuriyet’in ilk yıllarında bir anonim şirkete dönüştürülmüştür.

Yönetim kuruluna Anadolu eşrafı ve tüccarların (özellikle Konya mebuslarının) hakim olması nedeniyle banka kredileri asıl üretici olan köylü yerine tüccarlara ve büyük toprak sahiplerine aktarılmıştır.

Tüccarlar bankadan %10 faizle aldıkları krediyi köylüye %80-%120 (hatta bazen %500) faizle tefecilik/murabahacılık yaparak satmıştır.

Banka 1937 yılında yeniden Kamu İktisadi Teşebbüsü (KİT) haline getirilerek tamamen devletleştirilmiş ve kredilerin doğrudan toprağı işleyen çiftçiye verilmesi amaçlanmıştır.

 

Şeker Sanayii

1923’te Uşaklı Nuri Ağa (Nuri Şeker) öncülüğünde Uşak Terakki-i Ziraat T.A.Ş. kurulmuş, ancak özel sektörün sermaye yetersizliği nedeniyle 1925’te devlet kurumu olan Sanayi ve Maadin Bankası %30 sermaye ve büyük kredilerle işe dahil olmuştur. Zarar eden fabrika 1930’da tasfiye edilerek devlete geçmiştir.

 

Sanayi ve Maadin Bankası

Özel teşebbüslerle karma ortaklıklar (%51 Türk/Devlet, %49 özel/yabancı) kurmak amacıyla yapılandırılmıştır.

Başarısız olmuş, devleti zarara uğratarak Sümerbank’a devredilmiştir.

 

Teşvik-i Sanayi Kanunu

Özel sektörü sanayileştirmek için bedelsiz arazi, 10-18 yıl vergi muafiyetleri, ucuz taşıma tarifeleri, mamul fiyatına %10 devlet primi ve yerli malı kullanma zorunluluğu gibi çok geniş imtiyazlar getirilmiştir.

 

İthalatçılar, Sanayileşmeyi Baltalıyor

Şeker fabrikaları kurulduktan sonra "İnönü Projesi" adı altında uydurulan bir bahaneyle Türkiye'nin şeker üretim sınırı 65 bin tonla sınırlandırılmış, üretim düşürülmüş (1939'da 42 bin tona kadar) ve aradaki şeker ihtiyacı özel bir ithalat şirketi (Şeker Kralı Hayri İpar ve arkasındaki İş Bankası Grubu) üzerinden ithal edilerek büyük haksız kazançlar elde edilmiştir. Bu durum kontrol altına alınıp özel şirketin tekeli kırılınca yurt içi şeker üretimi hızla yükselmiştir.

 

Kağıt Sanayiinin Hikayesi

İş Bankası’nın kurucusu ve yöneticisi Celâl Bayar, Almanya'da kağıt eğitimi almış Mehmet Ali Kağıtçı'nın projesini benimseyerek İzmit’te İş Bankası adına bir kağıt fabrikası kurmak ister. Ancak İktisat Vekâleti (Mustafa Şeref) ve İnönü Hükümeti, fabrikayı devletin (Sanayi Ofisi) yapacağını belirterek İş Bankası’na izin vermez.

Bayar konuyu Atatürk’e aktarır. Atatürk, Mustafa Şeref Bey’i sert bir şekilde haşlar.

Celâl Bayar Mustafa Şeref yerine İktisat Vekilliğine getirilir. Ancak İsmet Paşa'nın etkisiyle kağıt fabrikası yine de devlet eliyle kurulur.

 

İsmet Paşa’nın Cumhurbaşkanı olmasıyla İş Bankası Grubu’nun siyasetteki nüfuzu kırılır.

Bu dönemde cam, şeker, Denizbank (SATIÊ Hanı davası), Impex şirketi ve uluslararası silah/uçak kaçakçısı Ekrem König skandalı gibi olaylar gündeme gelir. Milli Savunma Bakanı Kâzım Özalp istifa etmek zorunda kalır.

1939'da kamu alımlarında komisyonculuk usulü kaldırılır.

 

Çimento Sanayii

İlk çimento fabrikası 1910'da Darıca’da kurulmuştur (Aslan Osmanlı Şirketi).

1920-1930’larda Belçika ve Fransız ortaklı şirketler (Kartal, Zeytinburnu) kurularak sektöre yabancı sermaye hakim olur. 1932’de bu şirketler bir kartel kurarak piyasayı paylaşır ve fiyatları aşırı yükseltir (Yunanistan’da 16, Polonya’da 12 lira olan çimento Türkiye’de 30 liraya satılır).

 

Özel Teşebbüsçülüğün Bilanço ve Eleştirisi

1938 yılında Teşvik-i Sanayi Kanunu’ndan yararlanan 1.098 teşebbüsün %90’ı gerçek anlamda fabrika sayılamayacak "derme çatma" tesislerdir.

Özel sektör modernize fabrika kurmak yerine devlet teşvikleri, gümrük duvarları ve karaborsa sayesinde kolay ve çabuk yoldan zengin olmayı ("kapkaç sanayiciliği") tercih etti.

 

İstanbul ve İzmir limanlarında devlet bütçesiyle dönen ancak nüfuzlu özel kişilerin ve aracılardan oluşan anonim şirketlerin (örneğin Bahri Muamelât T.A.Ş. ve İstanbul Liman İnhisarı) çıkarına çalışan düzenler kurulmuştur.

 

Bir Sigortacılık Hikayesi

1160 sayılı Kanun ile reasürans (sigortanın sigortalanması) zorunlu kılınmış ve bu tekel devlet tarafından doğrudan işletilmek yerine 25 yıllığına %60'ı Türklerin elinde olan özel bir anonim şirkete verilmiştir.

 

Kibrit Tekeli ve Ötekiler

Kibrit ve çakmak inhisarı önce Belçikalı De Laodt firmasına verilmiş, fabrika inşa süreci fiyaskoyla sonuçlanınca imtiyaz Amerikan firmasına aktarılmıştır. Şirket fabrika kurmak yerine ithalat yapmayı ve devlete kredi vermeyi tercih etmiştir.

Petrol ve benzin tekelinin Standard Oil'e, alkollü içkilerin bir Polonya şirketine devredilmesi, barut ve patlayıcı maddeler tekelinin anonim şirketlere ihalesi gibi uygulamalarla kârlı alanlar devlet eliyle özel veya yabancı sermayeye bırakılmıştır.

 

İsmet Paşa, Devlet Hazinesi’nin ve inhisarların özel şahıslar için bir "hayrat ocağı" veya zimmet kapısı haline getirilmesine karşı mücadele edilmesi gerektiğini savunmuştur.

 

Bütçedeki büyük sıkıntılara rağmen mebus ve memur maaşlarında önemli artışlar yapılmıştır.

 

Zafer sonrası İstanbul’dan kaçan zengin azınlıkların geride bıraktıkları malları kurtarma çabaları (Karnik Sebuhyan)

 

Bahriye vekili İhsan Bey ve Havuz-Yavuz meseleleri

 

İsmet Paşa, "Devletçiliği anlarım fakat dolapçılığı anlamam" diyerek devlet nüfuzunu kullanarak şahıs veya bankaların zenginleşmesine karşı çıkmış ve Meclis koridorlarında "Hazine'yi soydurmayacağım" diye tepki göstermiştir.

 

Bir Uçak Hikayesi: Tatko

Gazetecilikten uzaklaştırılan Ahmet Emin Yalman, ABD Ticaret Ataşesi Gillespie'in teşviki ve yönlendirmesiyle Good-Year, Dodge, Caterpillar gibi Amerikan markalarının temsilciliğini alarak "Otomobil, Lastik ve Traktör Komandit Şirketi"ni (Tatko) kurmuştur.

 

Kayseri'de Amerikan ustaları ve Türk işçileriyle Hawk tipi avcı uçakları başarıyla üretilmiştir.

Hava Kuvvetleri'ndeki görüş ayrılıkları, Fransız rekabeti, Hava Kurumu'nun İngiliz motor lisansı alması ve Nuri Demirağ ile Mühendis Selâhattin Bey'in "kendi uçağımızı yapma" iddiaları/girişimleri sonucunda Curtis-Wright ile sürdürülen işbirliği ve fırsatlar kaçırılmıştır.

 

Ankara Yağma Ediliyor

Ankara yeni ve modern bir şehir olarak tasarlanmak istense de arsa spekülasyonu nedeniyle pahalı, israflı ve dertli bir şehre dönüşmüştür.

 

Nüfuz sahipleri ve politikacılar ucuz arsalar kapatıp devlet dairelerinin veya kamu kurumlarının (örneğin Konservatuvar veya Meclis) kendi arsalarının bulunduğu bölgelere yapılması için baskı kurmuşlardır.

 

Şehir planında yoksullar ve işçiler için ayrılan ucuz/parasız arsa bölgeleri Belediye tarafından ihmal edilmiş; neticesinde gecekondu faciası başlamıştır.

 

Kadastronun bulunmadığı ortamda boş kalan Ermeni ve Rum çiftlikleri politik gücü ve ilişkileri olan kişilerce ele geçirilmiştir.

 

Kurtuluş Savaşı'nda nüfuz kazanan ve CHP milletvekili olan D.A. (Damar Arıkoğlu), Ermenilerden devlete geçen iyi arazileri alarak toprağını 3 bin dönümden 11 bin dönüme çıkarmış, köylüleri ortakçı/ırgat statüsüne getirmiştir.

 

Cumhuriyet Burjuvalarının Yaşantıları

Eski Millî Mücadelecilerin ve milletvekillerinin (Hakkı Bey, Murat Bey) arsa spekülasyonu ve müteahhitlik işleriyle zenginleşerek lüks, gösterişli ve Avrupai ("monden") bir yaşam sürmeye başladılar.

İlk Meclis’in muhafazakâr isimlerinden Şeyh Emin’in dahi bu şaşaalı ve içkili balo hayatına uyum sağlaması değişimin çarpıcı bir sembolüdür.

Nazilli Müftüsü Hacı Hüsnü Efendi sarık ve cübbeyi çıkarıp frak giyerek Ankara Palas'taki Sovyet heyeti balosuna katılmıştır.

 

Milli Kapitalizmin Yabancı Ortakları

İdealize edilen millî tüccar tipi yerine Ankara'da politik nüfuzlular, İstanbul ve İzmir kompradorları ile yabancı şirketlerin mümessilliğini yapan bir işadamı profili ortaya çıkmıştır.

 

Devletçilik Yılları

Cumhuriyet'in başından beri devlet ekonomide müdahaleci olmuştur.

İş çevreleri de liberalizm söylemlerine rağmen devletin müdahalesini ve yardımını talep etmişlerdir.

Devletçilik, devlet eliyle kapitalist ve müteahhit sınıfı yetiştiren/geliştiren bir politika olmuştur.

 

İlk Beş Yıllık Plan

Devletin dar anlamdaki sınai yatırımlarını kapsayan bir listedir (Tarım, eğitim, sağlık ve özel sektör dışarıda tutulmuştur).

Plan sayesinde / Özel sektörün gitmediği Anadolu coğrafyası modern sanayi tesislerine kavuşmuş; dış yardım ve kredi olmadan da öz kaynaklarla kalkınmanın mümkün olduğu kanıtlanmıştır.

 

1933 yılından itibaren kamu hizmeti gören ve sözleşmelerine uymayan/imtiyaz süreleri dolan yabancı şirketler satın alınarak devletleştirilmiştir.

 

Devletçilik ve Özel Teşebbüs

Devletçilik, hiçbir zaman özel teşebbüs aleyhtarı bir politikaya dönüşmemiş; en katı dönemlerde bile özel sektörü koruyucu ve geliştirici hükümler yasalarca güvence altına alınmıştır.

 

Savaş Ekonomisi

Savaş döneminde devlet; fiyat kontrolü, el koyma ve üretim miktarını belirleme yetkilerini almıştır.

 

Savaş Zenginleri

1942 sonbaharında Ticaret Bakanı Behçet Uz’un fiyat kontrollerini kaldırması ve serbest piyasaya geçmesiyle fiyatlar fırlamıştır.

Kontrolsüz yükseliş, karaborsacılık ve enflasyon; dar gelirlilerin ıstırap çekmesine, buna karşın stokçu tüccarlar ile büyük çiftçilerin kısa sürede servet edinerek "savaş zengini" olmasına yol açmıştır.

 

II. Dünya Savaşı yıllarında karaborsacılık (muhtekirlik) ve istifçilik artmış, özellikle azınlık tüccarların elinde olan ithalat kanalıyla "şüpheli milyonerler" türemiştir.

 

Varlık Vergisi

Dönemin İstanbul Defterdarı Faik Ökte vergi sistemindeki adaletsizliklere değinerek yüksek gelirlilerin ve müteahhitlerin çok düşük vergi ödediğini, yükün maaşlı ve ücretlilerin üzerine bindiğini ifade etmiştir.

 

Tarımda Devletçilik

1923-1929 / Aşar vergisi kaldırılmış, Ziraat Bankası kredileri büyütülmüş, göçmenlere ve topraksız köylülere milyonlarca dönüm arazi dağıtılmıştır.

 

Doğu ve Güneydoğu'da feodal/derebeylik uygulamaları devam etmiştir.

Orta ve Batı Anadolu'da köylüler, bataklıkları kurutup toprağı ıslah ederek ekilebilir hale getirdiler. Sonradan ortaya çıkan arazi sahipleri/tapu sahipleri köylülerin elinden topraklarını zorla aldılar.

 

Toprak Reformunun Hikayesi

Atatürk, 1935 ve 1936 meclis açış konuşmalarında topraksız çiftçi bırakılmamasını, çiftçi ailesinin geçineceği toprağın bölünmez olmasını ve büyük çiftlik arazilerinin sınırlandırılmasını vurgulamıştır.

 

1945 yılı / Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu; Adnan Menderes ve Emin Sazak gibi isimler kanunu işlevsiz hale getirmeye çalışmıştır.

CHP içindeki ve dışındaki büyük çiftçi/eşraf grubunun baskısıyla reform etkisizleştirilmiştir.

 

Köy Enstitüleri

Köyü içten canlandırmayı, köylüyü bilinçlendirip sömürüden kurtarmayı hedefleyen özgün bir devrim hareketidir.

Eşraf ve bürokrasinin direnci nedeniyle hareket sürdürülemedi.

 

İkinci Bölümün Sonucu

Lozan Antlaşması'nın getirdiği kısıtlamalar (gümrük tarifelerinin belirlenemeyişi) nedeniyle dış ticarete tam hakim olunamamış; kıt döviz kaynakları varlıklı sınıfların tüketim malı ithalatına gitmiştir. Sanayi altyapısı ve sermaye yetersiz kalmıştır.

1929 / Buhran ortamında hem Osmanlı borçları ödenmiş hem de II. Dünya Savaşı yaklaşırken ordu savunma harcamaları artırılmıştır.

Kurtuluş Savaşı bir halk veya köylü hareketi olarak değil; eşraf, toprak ağası, tüccar ve ulema desteğiyle yürütülmüştür.

Genç Cumhuriyet, geleneksel egemen sınıfların gücünü kıramamış, bu gruplara dayanarak hükümet etmek zorunda kalmıştır.

Halkın karşı karşıya kaldığı esas zulüm mahalli mütegallibenin (ağa, mültezim, tüccar) zulmüdür.

İlkokul ve öğretmen giderlerinin doğrudan köylüden toplanması, fakir köylerde okula ve öğretmene karşı tepki yaratmıştır.

Bürokratik uygulamalardaki sertlik, eşraf istismarı ve ağır ekonomik koşullar birleşince halkta büyük bir memnuniyetsizlik doğmuş; ağa ve tüccar egemenliğinde gelişen Demokrat Parti bu hoşnutsuzluğu tepe tepe kullanmıştır.

 

Üçüncü Bölüm: Devrimciliğin Sonu: Tanzimat Batıcılığına Dönüş

Sınıflar Açısından Çok Partili Düzen

11 Haziran 1945'te kabul edilen Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu (özellikle büyük arazilerin kamulaştırılmasını öngören 17. madde), büyük toprak sahiplerinin sert direnişiyle karşılaşmıştır. Bu süreç, CHP içindeki muhalefeti (Menderes, Bayar, Köprülü, Koraltan) somutlaştırarak Dörtlü Takrir'e ve ardından Demokrat Parti'nin (7 Ocak 1946) kuruluşuna zemin hazırlamıştır.

Çok partili hayata geçiş, Kemalist milliyetçi-devrimci kadroların (sivil-asker bürokrasi) geriletilmesi; buna karşılık büyük toprak sahipleri (ağalar), kasaba eşrafı, tüccarlar ve komprador sermayenin iktidara tam anlamıyla yerleşmesi hareketidir.

 

Doğu Anadolu'da: Seçim sisteminin gelmesiyle ağa ve şeyhler, kitlelerin oyunu yönlendiren ana faktör haline gelmiş.

Batı Anadolu'da: Savaş yıllarının enflasyonuyla zenginleşen ancak yerel yönetimde söz sahibi olamayan "yeni ve dinamik kasaba eşraf adayları" DP kadrolarında toplanarak eski CHP eşrafını tasfiye etmiştir.

 

1925 ve 1929 antlaşmalarıyla Sovyetler Birliği ile karşılıklı güvene dayalı, bloklar dışı ve dostane ilişkiler yürütülmüş; sanayileşmede (1. Beş Yıllık Plan) ve ordunun teçhizatında Sovyet desteğinden faydalanılmıştır.

Türkiye 12 Mayıs 1939’da İngiltere ve Fransa ile ittifak antlaşması açıklayarak tarafsızlık çizgisinden sapmıştır. Bu durum Sovyetler (Molotov) ve Almanya tarafından son derece sert karşılanmış, Türk-Sovyet ilişkileri uzun yıllar tamir edilemeyecek bir yara almıştır.

 

Türkiye’deki Amerika

ABD, 1946 sonrasında izolasyonizmden (kabuğuna çekilme) vazgeçerek İngiltere ve Fransa’dan boşalan küresel liderlik koltuğuna oturmuştur. Amacı yalnızca Sovyet yayılmacılığını durdurmak değil, kapitalist dünya düzenini korumak ve ülkelerin kendi iç dinamikleriyle sosyalizme/devletçiliğe kaymasını önlemektir.

 

ABD, kendi erinin maliyetinin 4.500 dolar, yardım alan ülke erinin maliyetinin ise 540 dolar olduğunu hesaplayarak Batı savunmasını ucuza getirmeyi hedeflemiştir.

1947 Askeri Yardım Anlaşması (JAMMAT / Amerikan Askeri Yardım Kurulu) ile ABD ordusunun talimnameleri, organizasyon şeması, eğitimi ve lojistik yapısı Türk ordusuna uyarlanmıştır.

 

Amerikan Kalkınma Modeli

Atatürk döneminin "sanayileşme" hedefinin aksine, Marshall Planı ve Barker Raporu ile Türkiye’ye "Avrupa'nın gıda ve hammadde deposu olma" rolü biçilmiştir.

Karabük Demir-Çelik Fabrikası'nın kapatılması/tasfiye edilmesi istenmiştir.

Lokomotif, uçak, motor ve kimyasal gübre fabrikası kurma projeleri "zamansız" bulunmuş ve veto edilmiştir. Türkiye'nin sadece basit tarım aletleri imalatı veya montajı ile yetinmesi gerektiği belirtilmiştir.

Devletçiliğin kaldırılması, özel teşebbüsün ve yabancı sermayenin önünün açılması, Amerikan banka ve sigorta şirketlerine imtiyaz tanınması talep edilmiştir.

Marshall yardımı kapsamında Merkez Bankası’nda biriken "karşılık paralar"ın kullanımı tamamen ABD'nin iznine bağlanarak Türkiye'nin ekonomi politikaları doğrudan vesayet altına alınmıştır.

 

İşbirlikçi Kapitalizm ve İrtica

Antikomünizm bir terör silahı olarak kullanılmış; Köy Enstitüleri, Toprak Reformu ve Halkevleri "komünist yuvası" ilan edilerek işlevsizleştirilmiş veya kapatılmıştır. Hasan Ali Yücel gibi isimler komünistlikle suçlanarak pasifize edilmiştir.

Üniversite hocaları tasfiye edilmiş, Türkçe ders kitapları, romanlar (Fontamara vb.) hatta Lermontov gibi klasik yazarların eserleri bile sakıncalı bulunarak toplatılmış/yakılmıştır.

 

Amerikalı uzmanların ve yerli elitlerin teşvikiyle; okullara din dersi konması, türbelerin açılması, İlahiyat Fakültesi ve İmam-Hatip okullarının/Kur'an kurslarının yeniden canlandırılması sağlanmıştır.

 

Devletçiliği Tasfiye Yılları

7 Eylül 1946 Kararları (Devalüasyon): Bretton Woods sistemine uyum ve serbestleşme adına Türk Lirası devalüe edilmiş (1 Dolar = 2.80 TL yapılmış), altın ve döviz rezervleri hızla eritilmiştir. Şehirlerde ithalat spekülasyonu ve karaborsacılıkla türedi zenginler oluşturulmuştur.

 

Türkiye’ye "Avrupa'nın gıda ve hammadde deposu olma" rolü verilmiş, bütçe karayollarına ve tarımsal mekanizasyona (traktör vb.) ayrılmıştır.

 

Dolar Diplomasisi

DP iktidarı, ABD'den mali yardım (dolar) alabilmek için Kore'ye asker göndermiş ve bu jest karşılığında NATO'ya kabul edilmiştir.

Türkiye'nin NATO'ya girişi karşılığında İngiltere'nin bölgedeki sömürgeci çıkarlarını ve "taçlı başları" korumak adına Bağdat Paktı kurulmuştur. 1958 Irak İhtilali sonrası İncirlik Üssü, ABD'nin Lübnan müdahalesi için kullanılmıştır.

ABD ile yapılan ikili anlaşmalarla, ABD'ye Türkiye'deki iç iktidarı koruma/müdahale yetkisi dahi tanınmıştır.

 

DP iktidarı,1959'da Jüpiter Nükleer Füzelerinin İzmir'e yerleştirilmesine izin vermiştir.

Robert Kennedy'nin hatıralarından aktarıldığı üzere, 1962 Küba Bunalımı sırasında ABD Başkanlık yönetimi, Türkiye'deki bu "antika ve faydasız" füzeler yüzünden SSCB ile nükleer bir felakete sürüklenme tehlikesini yaşamış ve Sovyetler'in Türkiye'ye misilleme yapmasını beklemiştir.

 

Menderes'in söylediği "Amerika ne verirse alacak, ne yaparsa kabul edeceğiz" sözü dönemin zihniyetini özetlemektedir.

 

Türkiye, Kurtuluş Savaşı vermiş bir ülke olmasına rağmen Batılı müttefiklerini memnun etmek adına Cezayir'in bağımsızlık mücadelesinde Fransa lehine oy kullanmıştır. Batı emperyalizminin savunuculuğunu yapmak üzere Bandung Konferansı'na gitmiştir.

Fatin Rüştü Zorlu, İngiltere ve Fransa'nın Mısır'a saldırmasını savunmuş; Mısır'ın Süveyş Kanalı'nı millileştirmesine karşı çıkmıştır.

 

DP iktidarı, ABD'nin her istediğini yaparak karşılığında sınırsız dolar alabileceğini sanmıştır. Ancak Celâl Bayar'ın 1954'teki ABD seyahati başarısızlıkla sonuçlanmıştır.

Ekonomik iflasa sürüklenen ve ABD'den umduğu krediyi alamayan Menderes, Soğuk Savaş ortamında SSCB'den kredi alma kozunu oynamak üzere Moskova'ya gideceğini açıklamış; bu durum Menderes'in sonunu hazırlamıştır.

…