Ulrich Raulff - Atların Son Yüzyılı - Özet ve Notlar

Ulrich Raulff - Atların Son Yüzyılı - Notlar

Bir Ayrılık Hikayesi

Das letzte Jahrhundert der Pferde, Geschichte einer Trennung, Verlag C.H.Beck, Münih, 2015

 

Uzun Veda

20. yüzyılın ortalarında kırsal kesimde doğan herkes eski bir dünyada büyüdü. Yüz yıl önce orada olandan pek farklı değildi.

Tarımsal yapılar doğaları gereği yavaştır ve ülke yavaş ritimlerle dönüyordu, teknolojik moderniteye sıçramaktan neredeyse bir asır boyunca kaçınmıştı.

 

Atlar, ağır Belçika yük atları, güçlü Trakehners ve tıknaz Haflingerler, dar, dolambaçlı yolların yanı sıra tarlaların yamaçlarında ve orman vadilerinde hâlâ en yaygın kullanılan ve kullanılan taşıma ve çekme ekipmanıydı.

 

…çiftçilerin ahırlarında, at kulübeleri daha küçük ama daha asil kısmı işgal ediyordu. İnekler, sığırlar, buzağılar, domuzlar ve tavuklar daha da genişlediler, daha şiddetli koktular ve daha fazla söz sahibi oldular, tek kelimeyle ahırdaki pleblerdi; Atlar nadir, değerli ve hoş kokuluydu, daha kibar besleniyorlardı

Sandıklarında yaşayan heykeller gibi duruyorlardı, güzel başlarını sallıyorlardı ve kulaklarıyla güvensizlik ya da şüphe sinyali veriyorlardı.

 

Ancak insan ile atın, mekanik güç ile hayvan gücü arasındaki ayrım sanıldığı kadar basit ve pürüzsüz değildi.

Ayrışma, çeşitli mühendislerin buhar gücüyle çalışan araçlar ve pervaneler üzerinde deneyler yaptığı 19. yüzyılın başlarından, içten yanmalı motorlu otomobilin de atı geride bıraktığı 20. yüzyılın ortalarına kadar, bir buçuk yüzyıla yayılan çeşitli aşamalarda meydana geldi.

At tüketimi ancak dönemin sonuna doğru, İkinci Dünya Savaşı'ndan yıllar sonra azaldı

…at çağının son yüzyılı, yalnızca atın insanlık tarihinden çıkışını değil, aynı zamanda onun tanrılaştırılmasını da yaşadı

 

İleri sanayileşme ülkelerindeki geleneksel yaşam ve çalışma koşullarının radikal bir şekilde altüst olduğu bu perspektife, insanların analog dünyadan ayrılışında bir aşama olarak atlara vedayı da dahil etmek gerekir. 19. yüzyılda çağdaşlarının yaşadığı en rahatsız edici deneyimlerden biri - Nietzsche Tanrı'nın ölümüyle ilgili ifadeyi kullanmıştı - güvenli olduğuna inandıkları aşkın bir alanın kaybıydı: İnsanlar öbür dünyanın kendilerinden kayıp gittiğini hissettiler. 21. yüzyılın vatandaşları da benzer bir rahatsızlık yaşıyor: Bu dünyayı kaybetmek üzereler.

 

Atların vedası, kırsal dünyanın kaybının tarihi bir sembolü haline geliyor.

20. yüzyılın en önemli olayının proletaryanın yükselişi değil, köylülüğün yok oluşu olduğu anlaşılacaktır (Jean Clair).

 

Filozof ve antropolog Gehlen üç dünya çağı arasında ayrım yaptı: Çok uzun bir tarihöncesi dönemini, gerçek tarım tarihi aşaması izledi ve bu aşamanın yerini sanayileşme ve tarih sonrasına giriş aldı.

Atın başrol oynadığı çeşitli türden sayısız hikaye anlatılabilir

Tarih yazımına yönelik son zamanlardaki yaklaşımlar bile ses geçmişi, geçmiş dünyaların akustik rahatlamasının öyküsü, atı ayrıcalıklı bir konu olarak görecektir.

 

Hız, Kaçmayı başardığı yol, avcıların ve etoburların tehdidinden kaçmasını sağlayan şeydir. Ancak bu tam olarak başka bir memelinin, yani insanların ilgisini çektiği noktadır. At, ilk olarak protein tedarikçisi, hatta yük ve taşıma hayvanı olarak değil, kısa sürede insanlık tarihinin sıcak merkezine girmiştir.

 

Neredeyse altı bin yıl boyunca güçlü hızlanma ve yüksek hız deneyimiyle ilişkilendirildi.

At sayesinde geniş topraklar fethedilebiliyor, geniş imparatorluklar kurulabiliyordu

 

Bir hız makinesi olarak at, birinci dereceden bir savaş makinesi haline geldi; mesafe yok edici olarak katlanarak genişleyen iletişim alanları olasılığını yarattı.

 

At, son yükselişine ve düşüşüne paralel olarak 19. yüzyılda muazzam bir edebi ve ikonografik kariyere sahip oldu.

 

19. yüzyıl insanı, zihinsel olarak ne yapacağını bilemediğinde ya da duygusal olarak sıkışıp kaldığında, attan yardım ister: Fikirlerden kaçan hayvan ve acının taşıyıcısıdır.

 

Süblimasyon. Atların, arabaların ve süvarilerin eski, katı dünyası, makineleşen uygarlığın baskısı altında erimeye başladıkça, atlar hayali ve hayali bir varlık kazanırlar: modernliğin hayaletleri haline gelirler ve varlıklarını yitirdikçe daha sıradan hale gelirler. Onlardan yüz çevirmiş bir insanlığın zihnini rahatsız ediyor.

 

Eski zaman yeniyi mahvolmaktan kurtarır: Atlar sıkıntı içindeki bir arabayı yukarı çeker.

 

At Truva'da doğmamıştır ama İskenderiye'de doğmuştur, kütüphanenin bir hayaletidir…

 

İki ya da üç yüz yıllık at tarihi hakkında yazan herkes, atın farklı, son derece farklılaşmış kültürel bağlamlardaki rolüne ilişkin yoğun literatür katmanlarıyla karşı karşıya kalır.

 

Ve araştırma ve uzman edebiyatının söylemleri ne kadar geveze olursa, gerçek kahramanın sessizliği de o kadar belirgin hale gelir: At sessiz kalır.

 

Centaurian Paktı - Enerji

Artık atlıların, insandan öte varlıkların zamanıdır. Kentaur mükemmel bir enerjik adamdır, efsanevi hayvanat bahçesindeki canavardır, eğlenmeyi ve dövüşmeyi seven kaba bir adamdır

 

Centaur saldırganlığı olarak kendini gösteren şey, saf patlama enerjisidir.

İnsan alçaklığının ve zayıflığının çok iyi farkındadır. Bu yüzden hareketli varlığının hayvani kısmı olan atları evcilleştiriyor, yetiştiriyor, besliyor ve eğitiyor. İki ortak arasındaki bağlantı ne kadar yakın ve güçlü olursa, bağlantıları o kadar "sentorik" olur

 

At çağının yaklaşan alacakaranlığında yeni bir Kentaur kültürünün bir kez daha ortaya çıkması kaçınılmazdı: Moğollar, Kazaklar ve Memlüklerden sonra Kızılderililer ve kovboylar Batı Amerika için yaptıkları süvari savaşlarında eski birleşme fantezisini gerçeğe dönüştürdüler.

 

1815'te, Bali'nin doğusundaki bir yanardağ olan Tambora'nın patlaması, önce güney yarımkürede ve ertesi yıl kuzey yarımkürede de gökyüzünü o kadar kararttı ki, sıcaklığın düşmesine ve bir dizi mahsulün bozulmasına yol açtı. Bunun sonuçları kıtlık ve artan yulaf fiyatları oldu: Atlar kıt olan tahıl ve saman için yarıştı ve kesilip yenildiler ya da yem eksikliği nedeniyle öldüler (H.-E. Lessing, Karl Drais. Zwei Räder statt vier Hufe).

1817'de Karl Drais, kendisinin "atsız araba sürme makinesi" olarak tanımladığı ve başlangıçtan itibaren eski Centaur anlaşmasını tek taraflı olarak feshetmeyi amaçlayan "koşu makinesinin" ilk modelini sundu.

 

Centaur Paktı'nın dağılmasına atların tamamen ortadan kaybolması eşlik etmiyor. Tam tersine, 1970 yılındaki tarihi düşük seviye olan 250.000 attan bu yana, Almanya'daki sayı yeniden arttı ve şu anda bir milyonun üzerinde olduğu tahmin ediliyor. Almanya'da bir milyondan fazla erkek ve kadın da düzenli olarak binicilik sporlarıyla ilgileniyor; bu durumda kadınlar ve kız çocukları lehine önemli bir asimetri var. Almanya'da at endüstrisinde 300.000 kişi çalışıyor. Paralarını at yetiştirerek, besleyerek, iyileştirerek, eğiterek ve onlara bakarak kazanıyorlar.

 

At Cehennemi

Biyozon, birden fazla türün tek bir bölgede, tek bir biyotopta birlikte yaşaması durumudur.

Çoğu zaman insanların ve hayvanların yaşamları yalnızca ince bir duvarla bölünmüştür; birbirinizin yemek yediğini ve konuştuğunu duyuyorsunuz, birbirinizin kokusunu alıyorsunuz ve aynı sinekleri kovalıyorsunuz. Biyoçeşitliliğin azalmasıyla şehir, insanlara ve atlara daha fazla mesafe kat etme olanağı sağlıyor gibi görünüyor. Aslında onları birbirine yakınlaştırıyor ve onlara ortak bir dünya dayatıyor.

 

Manhattan gibi bir şehirde 130.000 atın aynı anda çalışmasının yaşam için ne anlama geldiğini bir düşünün. Bir gün New York'taki Broadway'in ölü atlarla ve birbirine sıkışmış araçlarla tıkanmış olduğunu gören yoldan geçen biri ne hissedebilirdi? 1900'lerdeki New York gibi, atların 1.100 ton gübre beslediği bir şehrin kokusu nasıldı? Her gün? ve 270.000 litre idrar açığa çıktı ve her gün yirmi at karkası buradan taşınıyordu

 

(19. yüzyıl) At enerji makinesi, özellikle genişleyen şehirlerde modern ulaşım ve trafik sisteminin ihtiyaç duyduğu çekiş enerjisini sağlar.

 

Hızlı kentleşme ve at trafiği, kazalarda büyük artışa neden oldu; 1867'de New York'ta atlı trafik her hafta ortalama dört ölüm ve kırk yaya yaralanmasıyla sonuçlandı.

Fransa'da 1903 yılında kaydedilen kazaların yüzde 53'ü atlı araçlardan, üçte biri şehirlerde ve üçte ikisi de köy yollarında meydana geldi. Yüzyılın başında Amerika Birleşik Devletleri için yapılan hesaplamalar, ciddi ve hasarlı kazaların sayısının yıllık 750.000 olduğunu gösteriyor.

 

Atları, diğer bağlamlarda silah seslerine ve topların uğultusuna alıştırdığınız gibi, trafiğe ve şehre de alıştırmanız gerekti.

At trafiğinin hızını düzenleme çabaları Rönesans'a kadar uzanıyor: 1539'daki bir kararnamede, ilk kez Francis I, çok hızlı sürmenin, sollamanın ve şehirlerin sokaklarında ve yollarında ani dönüşler yapmanın yarattığı tehlikelerden bahsetti.

Güvenliği artırma çabaları arasında kaldırımlar (Latour'un nesneleri) ve hız düzenlemeleri yer aldı. Şehirler, binlerce atı barındırmak için iki hatta dört katlı ahırlar inşa etmek zorunda kaldı.

1867'de Boston için ortalama 7,8 at içeren 367 ahır sayıldı.

Londra'nın en büyük otobüs deposu olan Farm Lane'de 700 at, devasa bir kare avlunun etrafındaki iki katta duruyordu.

 

1820'lerin ortalarından beri Paris'te, 1830'lardan beri de Londra'da dolaşan atlı omnibüsler aynı zamanda Amerika'ya da girdi.

 

At tüketimindeki büyük artış ancak 1940'ların sonlarına doğru başladı; Yüzyılın başından bu yana, otomobil ve elektrikli tramvay gibi mekanik rakiplerin sayısı ve gücüyle birlikte çözülme işaretleri yeniden artıyor. Altın Çağ ancak yarım yüzyıl sürdü. 1903 yılında Paris'te otomobil üreten 70'ten fazla fabrika mevcuttu.

 

1688 / Paris'teki bilim adamları atın gücünü araştırdılar ve onu insan gücüyle karşılaştırdılar. Bilim adamlarının özel bir aparat yardımıyla buldukları bir at, 75 kg'lık ağırlığı bir saniyede bir metre yüksekliğe kaldırabiliyor; bu da yedi kişinin kaldırmasına eşdeğer bir başarı. Bir at yedi kişiye eşittir.

Centaur'un bir yarısı, servetini diğerinin gücüyle yansıtır.

 

Atlar hassas hayvanlardır, şehir içi trafiğin yoğunluğuna ancak birkaç yıl dayanabilirler ve yıpranmış ya da arızalı parçaları değiştirilemez.

 

Ülkede Bir Kaza

1950'de Almanya'da otlayan atların sayısı 1,5 milyondan fazla iken, 1970'te bu sayı yalnızca 250.000 idi.

Atların ortadan kalkması, yulaf ekiminin de yok olmasına neden oldu. Fransa'da atlar var olduğu sürece serçeler ister kırda ister şehirde Tanrı gibi yaşadılar.

At dışkısında bulunan yulaflarla beslenen serçe popülasyonu da bu durumdan olumsuz etkilendi.

19. yüzyılda karayolu taşımacılığı zordu; Werner Sombart'ın ekonomik tarihi, "Vagonların sıkışıp kaldığı, hatta bazen bataklıkta boğulan postacılara dair raporlar" içeriyordu. Karl von Clausewitz'in askeri alandaki "sürtüşme" (friction) kavramı, kötü yollar, hava koşulları ve çamur gibi doğal engellerle mücadele eden yolculuk deneyimini tanımlar.

Köy doktoru tamamen atlı, centaury'li bir varoluştur. Süvari dışında hiç kimse atına onun kadar bağımlı değildir.

 

Lastiği 1980'lerde ikinci kez ve bu kez başarılı bir şekilde icat eden kişi, yıllardır İrlanda'da görev yapan İngiliz bir taşra doktoru, daha doğrusu bir taşra veterineriydi. John Boyd Dunlop

Ancak Dunlop'un icadı sayesinde taşra doktoru da hastalarına eskisinden daha hızlı ve daha güvenli ulaşabiliyor.

 

Koşan atların yol açtığı kaza, devrilmiş ve kırılmış fayton, Rönesans'taki başlangıcından bu yana seyahat edebiyatının en çok konuşulan konularından biri olmuştur.

Korkunç kazalar ve mucizevi kurtarmalarla ilgili haberler, 18. yüzyılın anekdot koleksiyonlarında ve takvimlerinde özellikle popülerdi.

 

Kiliselerin çanları ve vantilatörleri ile arabaların, teknelerin ve değirmenlerin ahşap enstrümanlarına ek olarak, kırsal dünyanın ses mekanının üçüncü bir bölümü vardır. Demirciler, ülkenin davulcuları ve kırsal büyük orkestranın ritim bölümü burada çalışıyor.

 

Batıya Doğru İlerleyin

İç Savaş'ı (1861-1865) takip eden Hint Savaşları, neredeyse tamamı at sırtında yapıldı. İç Savaş'ta, 600.000 insan ölümüne karşın bir buçuk milyon at ve katır yaşamını yitirmişti.

 

İç Savaş'ın sona ermesinin ardından 1860'larda Hint Savaşları son aşamalarına girdiğinde, kabilelerin çoğu zaten yok edilmiş ve atlarından mahrum bırakılmıştı.  Atların yok edilmesi, Büyük Ovalar'daki Hint atlı kabilelerine karşı verilen savaşın bir parçası haline gelmişti; At katliamları, Kızılderilileri varlık temelinden, dolayısıyla direnişlerinden mahrum etme amacına hizmet ediyordu. Ordu, İç Savaş'tan, en etkili savaş biçiminin, düşmanın tüm toplumuna saldıran ve ekonomisini yok etmeye çalışan topyekün savaş olduğunu öğrenmişti.

 

27 Kasım 1868 gecesi, yani Şükran Günü gecesi, George Armstrong Custer, dört yıl önce Colorado'daki Sand Creek Katliamı'ndan sağ kurtulan ve şu anda Oklahoma'daki Washita Nehri kıyısına yerleşmiş olan küçük Cheyenne topluluğuna sürpriz bir saldırı yaptı. Kabilenin neredeyse tamamen yok olmasını, midillilerinin neslinin tükenmesi izledi. Yakalanan iki Cheyenne kadınının yardımıyla kabilenin yaklaşık 900 hayvandan oluşan sürüsü toplandı. İlk başta atları kementlemek ve boğazlarını kesmek için girişimde bulunuldu, ancak yakalanan hayvanların şiddetli direnişiyle karşılaşan Custer'ın askerleri pes etti ve geri kalan hayvanları vurdu.

 

15. yüzyılın sonunda İspanyol istilacılar atları evcil hayvan olarak geri getirdiğinde, Amerika atların olmadığı bir kıtaydı; bu, modern tarihin hem zoolojik hem de antropolojik açıdan en şaşırtıcı dinamiklerinden bazılarını harekete geçirdi.

 

18. yüzyılın ortalarına gelindiğinde Komançiler, "Ovalar'ın en yetenekli ve korkulan süvari savaşçıları olarak efsanevi statülerinin temellerini çoktan atmışlardı...

 

Kızılderili, at ve silah mükemmel bir birlik oluşturuyordu.

 

Webb ve Colt'un 1847'den beri üretimde olan revize edilmiş tabancası, hareket halindeyken art arda birçok kez ateş etmek için mükemmel bir ateşli silahtı.

…insanların yalnızca silah ve hız ile yaşadığı bir ortamda bu teknolojik sıçrama çok önemliydi.

 

İyi bilindiği gibi, Arap veya Mağribi kültürünün İber Yarımadası'nın Hıristiyan sakinlerine aktarılması büyük ölçüde bilgili ve yetenekli Yahudilerin işiydi. ​​Daha az bilinen şey, Yahudilerin aynı zamanda İspanyol at bilgisinin yerli halkın teknolojik kültürüne aktarılmasına da yardımcı olduğudur.

Onlar sadece Yeni Dünya'daki ilk sığır yetiştiricileri değil, aynı zamanda Amerika'daki ilk kovboylardı.

 

1519'da Cortés'in yanında, başlarında Hernando Alonso olmak üzere Meksika'ya gelen Yahudi istilacılar, okyanusun diğer tarafında Engizisyondan kaçan göçmenlerdi.

 

Roosevelt, sağ elinde süvari tabancasıyla. Roosevelt daha sonra bu imajın kendisine (1901'de kazandığı) başkanlığı getirdiğini itiraf etti.

Remington'ın resimleri ve Roosevelt'in "sert binicileri" arasında zafer pozu verdiği çok sayıda fotoğraf, binici ve savaşçının imajını mühürledi ve geleceğin kovboy başkanının imajını şekillendirdi.

 

Western, görünüşte göründüğünün aksine kostüm ya da macera filmi gibi önemsiz bir tür değildir. Özellikle şüpheyle kuşatıldığı zamanlarda, ülkenin siyasi kaderini güvenilir bir şekilde yansıtan nihai Amerikan destanıdır.

 

Bilge bir adam, dünyanın eyer ve yelkenle fethedildiğini söyledi. Kovboy başkanı Roosevelt'in yönetimi altında, Amerika'nın kara gücü eyerden indi ve yeniden yelken açtı.

 

Şok

At büyük, savunmasız bir hayvandır, saklanamaz, bombalar düştüğünde hareketsiz durur ve ölümü bekler.

 

İkinci Dünya Savaşı / bu savaşın ilk günleri de atların hakimiyetindeydi.

…bir efsaneye göre, eski atlı ulus Polonya, süvari savaşlarında yok olmuştur.

Tarihsel hayal gücü umutsuz savaşları sever.

Efsaneye göre, Almanya'nın Polonya'yı işgalinin ilk günü olan 1 Eylül 1939 akşamı, Polonyalı bir süvari müfrezesi çaresizliğin cesaretiyle ve öngörülebilir ölümcül sonuçlarla bir Alman tank birimine saldırdı.

Efsane, gösterişli bir şekilde dörtnala giden, kılıçları uzatılmış süvarileri, kakmalı mızraklı mızraklı askerlere dönüştürmeyi sever, çünkü bu ayrıntı, atavizm veya tarihsel eşzamanlılık olmadığı izlenimini artırır: sanki tarih öncesi zamanlar ile geç kültür, mitingin ilk akşamında beklenmedik bir buluşma gerçekleştirmiş gibi.

Polonyalı binicinin Alman tankıyla umutsuz bir düellosu, at çağının sonunun ne güzel bir resmi.

 

…piyadelerin ateş gücünün artmasıyla süvarilerin savaşın sonucunu belirleme yeteneği azaldı. Birinci Dünya Savaşı, atlar için kitlesel bir yıkımdı; tahmini 16 milyon at kullanıldı ve yaklaşık 8 milyonu öldü.

Ağustos 1918'de Batı Cephesi'ndeki bir topçu atının ortalama ömrü tam on gündü. Birinci Dünya Savaşı'nda makineli tüfeklerin yanı sıra, süvarilerin aleyhine çalışan hain bir unsur da vardı: basit, uzun bir demir parçası olan tel örgü, yani ekolojik modernite.

 

İkinci Dünya Savaşı'nda, özellikle Doğu Cephesi'nde, yolların ve lojistik sorunların kötü olması nedeniyle atlara olan ihtiyaç arttı: Birinci Dünya Savaşı'nda Alman tarafında 1,8 milyon at kullanılmışken, İkinci Dünya Savaşı'nda neredeyse bir milyon, yani 2,7 milyon daha fazla at kullanılmıştı.

 

Dünyadaki son büyük süvari birimleri, Kızıl Ordu'nunkiler, II. Dünya Savaşı'nın sonunda tam on yıl boyunca hayatta kaldı; Alaylar ancak 1950'lerin ortalarında dağıtıldı.

 

Yahudi Binici

Rembrandt'ın Polonyalı Süvarisi ve R. B. Kitaj'ın 1984 tarihli Yahudi binici tablosu

Kitaj’ın soluk, hayaletvari atı, Rembrandt’ın atının "deri ve kemiklerden" oluşan bir iskeleti anımsatan yapısıyla, Holokost’un kurbanlarını ziyaret eden bir gezginin yolculuğuna uygundur.

 

ahudilerin ne kadar erkeksi veya "şövalye" (Nietzsche) olduğu veya geçmişte olduğu hakkındaki tartışma, her zaman ne kadar iyi veya kötü ata binebilecekleri sorusuna dayanıyordu. Tarihçi John Hoberman bu tartışmaların izini sürdü ve Yahudilerin ata binme deneyiminden dışlanmasını, doğa deneyiminden dışlanmalarıyla eşitledi.

 

Gogol ile Dostoyevski arasında Yahudi'nin tanınabileceği ve anlatılabileceği bir tip geliştirildi. Bu tür ayıklanmış tavuk: solgun, zayıf, kıpır kıpır, tüy bırakmayan saçları ve sakalıyla işte böyle görünüyor, Yahudi anti-kahramanı. 19. yüzyılın vitalizmi, eski "Yahudi domuzu"nun yerine, gücün ve cesaretsizliğin simgesi olan solgun, uçucu küçük bir kuşu yerleştirir.

 

Ingold, 19. yüzyılın sonuna kadar Rusya'daki asimile olmayan Yahudilerin "maymunlar ve köpekler arasında orta bir konumda" olduğunu yazıyor

Turgenev nihayet hayvan karşılaştırmasını mantıksal sonucuna şu şekilde getiriyor: Bir Avcının Notları Malek-Adel adında safkan, asil ve zeki bir at - "sıradan bir at değil, bir mucize" - sıska, sefil ve histerik Yahudi'nin sefilliğiyle…

 

Babel, Ağustos 1920'de, Rusların kaderi değişmeden kısa bir süre önce, Kazak ve süvari için atın ne anlama geldiğini anladım diye yazmıştı. Atlarını kaybetmiş ve artık kavurucu, tozlu yollarda piyade olarak dolaşan binicileri, "kollarında eyerleri, başkalarının arabalarında ölü gibi uyuyanları, her yerde çürüyen atları, sadece atlardan bahsedenleri" görmüştür... Atlar şehittir, atlar acı çeker. (...) At her şeydir. İsimler: Stepan, Misa, küçük erkek kardeş, yaşlı kadın. At kurtarıcıdır, onu insanlık dışı bir şekilde dövseniz bile bunu her an hissedersiniz.”

 

Kütüphanenin Hayaleti - Bilgi

19. yüzyıl, hayvancılık ve yetiştirme, binicilik ve terbiyeye ilişkin pratik bilgi gelenekleri üzerine kuruludur

 

Edgar Degas'nın Yaralı jokey (1896-1898) tablosu, bir yarış kazasının sessiz, neredeyse soyut anını yakalar.

 

İngiliz at yarışlarının tarihi, Stuart'larla başlar ve Arap aygırlarının (Byerley Turk, Darley Arabian, Godolphin Arabian) ithal edilmesiyle Safkan (Thoroughbred) ırkının yükselişine yol açar.

At yarışı, hızın arandığı bir spor haline geldi.

18. yüzyıl boyunca İngiltere'de, bahis işi de dahil olmak üzere, bu sporun ekonomisi gelişti.

Atların soy ağacını kaydeden ve üç kurucu Arap aygırına kadar izlenebilmesini şart koşan General Stud Book'un (1791) oluşturulması, at aristokrasisinin bir kaydıydı.

James Weatherby'nin ilk kez 1791'de sunduğu (başlangıçta bir Genel Soy Kitabına Giriş) defalarca İngiliz safkanlarının aristokratik takvimi olarak anılmıştır

 

Anatomi Dersi

George Stubbs, Atın Anatomisi (1766)

 

Uzman ve aldatıcı

İngiliz kültürü, at yarışları ve tilki avı üzerine kurulu organik bir sanat eseridir. Bu yapının merkezindeki "tilki", İngiliz soylularının kurnazlık ve sağduyu öğretmenidir.

İngiltere Fox [Tilki] tarafından büyütüldü ve akıllı Britanyalılar bildikleri ve yapabildikleri hemen hemen her şeyi bu kurnaz doktordan öğrendiler.

 

Paul Mellon İngiliz resim sanatını ve at edebiyatını içeren devasa bir koleksiyon kurmuş.

Uzmanlığın kökü tutkudur.

 

18. yüzyılın sonlarında, atlar hakkındaki pratik bilgilerin "bilim" kimliği kazanmaya başlaması ele alınır. Sanayileşme ve savaşlar öncesinde at, stratejik ve bilimsel bir araştırma nesnesine dönüşmüştür.

"Stallmaster" (ahır ustası) döneminden veteriner okullarının açılışına kadar olan süreçte, at bilgisi anekdotlardan akademik bir disipline evrilmiştir. Bu bilimin özü, mükemmel atı seçebilme yetisidir.

'Atların güzelliği ve kusurları' doktrini hipolojik bilginin en derindeki çekirdeğini oluşturur.

 

Claude Bourgelat modern veterinerlik eğitiminin temelini Lyon ve Alfort'ta atmıştır. Ancak bu okullar uzun süre bilimsel tıptan ziyade, ordu ve damızlık çiftlikleri için "becerikli uygulayıcılar" (nalbant kökenliler) yetiştirmeye odaklanmıştır.

 

Uzmanlık, atın dış görünüşünden (simetri ve oranlar) içsel gücünü okuma sanatıdır. Satın alma anı, bilginin teste tabi tutulduğu bir "kriz" anıdır çünkü satıcılar kusurları gizlemek için her türlü hileye (biber kullanımı, boyama vb.) başvurur.

Uzmanın eğitimli gözü bile zekasıyla alt edilebilir. Bir atın güzel ve hoş ya da hantal ve donuk görünmesini sağlayan şey sadece vücudunun oranları, kürkünün parlaklığı ve pürüzsüzlüğü değildir. Performansın gerilimi ve hareketin tonu daha az önemli değildir. Uyuşuk bir atın uyanık ve canlı görünmesini sağlamak için, hem havuç hem de sopa olmak üzere hemen hemen her türlü araca izin verilir. Ancak her şeyden önce bir şey tavsiye edilir: Biber: “Çünkü biber, at ticaretinin gerçek ruhu, gerçek yaşamıdır; Yaşlıları gence, halsizleri ateşli atlara, aptalları utangaç atlara, beceriksizleri de hafif atlara dönüştürür..."

 

Biberin etkilerini bilmeyen, atlar hakkındaki tüm bilgisine rağmen at ticaretinde tecrübesiz kalır ve birçok ifadeyi doğal özellikler olarak görür, bunlar sadece biberin yarattığı yeteneklerdir.

 

Nikolai Przewalski emperyalist amaçlarla çıktığı keşif gezilerinde, bozkırın antik kalıntısı olan toz renkli vahşi atı keşfetmiştir (Takhi). Bu keşif, atın evrimsel tarihine ışık tutan zoolojik bir dönüm noktasıdır.

 

At, tarih boyunca edebiyatta ve dilde binlerce farklı isim ve deyimle yer bulmuştur. Almancada at için 60'tan fazla isim bulunması, bu hayvanın toplumsal hayattaki devasa dinamizminin bir göstergesidir (Max Jähns).

 

E.J. Marey ve E. Muybridge / Atın yürüyüşleri, saniyede 25 görüntüye bölünerek kas ve tendonların çalışma prensipleri incelenmiştir. Bu, estetik bir zarafet arayışından ziyade, savaş malzemesi olarak görülen atın en verimli kullanımını amaçlayan fizyolojik bir nükleer fisyondur.

 

Antik dünya neden pratik bir at duyusu geliştirmedi?

Çünkü kölelerin gücüne sahipti

Lefebvre, antik çağda atların boyunlarına baskı yapan "talihsiz bağ" nedeniyle tam kapasiteyle çalışamadığını, modern koşum takımlarının ancak Orta Çağ'da geliştiğini savundu.

Hayvan daha sert çekmek zorunda kaldığı anda 'talihsiz bağ' atardamarını sıkıştırdı, nefesini kesti ve performansını düşürdü.

 

Bilge Hans Fenomeni

Ağustos 1904, Berlin

Adını bir Grimm masalından alan Bilge Hans.

Hayvan mükemmel okuyor, mükemmel hesap yapıyor, basit kesir hesaplamalarında ustalaşıyor ve sayıları üçüncü kuvvete yükseltiyor, geniş bir renk yelpazesini ayırt edebiliyor ve Alman madeni paralarının değerini, oyun kartlarının değerini biliyor, insanları fotoğraflardan, çok küçük ve hatta çok benzer olmasa bile tanıyor, Alman dilini anlıyor ve genel olarak bizim anlayışımıza hiçbir şekilde uymayan bir takım kavram ve fikirleri edinmiş durumda.

 

Doğu Elbe asilzadesi Wilhelm von Osten / 1900 yılında hayvanı satın aldı ve hemen okula başladı

Yıllarca süren günlük etkileşime rağmen, öğrencisinin duygusal ifadelerini şefkatli bir şekilde anlayamıyordu; Hans'ın hissettiği açık can sıkıntısı işaretlerini fark edemiyordu. Saatlerce süren derslerde dersler çoğunlukla monoton geçiyordu.

Ostens'in Haziran 1909'daki ölümünden sonra, Karl Krall, Smart Hans'ı miras aldı ve onu memleketi Elberfeld'e götürdü.

Hans’ın yetenekleri, psikolog Oskar Pfungst tarafından incelenmiş ve hayvanın aslında bağımsız düşünmediği, sahibinin veya soru soran kişinin farkında olmadan verdiği mikro vücut hareketlerini (baş hareketleri gibi) okuduğu ortaya çıkmıştır.

 

Üzengi, Lynn White'ın feodalizm tarihini yeniden inşa ettiği Arşimet noktası haline gelmişti.

Üzengi, insan gücünün hayvan gücüyle değiştirilmesini mümkün kıldı. Bu, Orta Çağ'ın tipik Avrupa dövüş stili olan atlı şok saldırısının teknolojik temeliydi.

 

Yaşayan Metafor - Pathos

At, altı bin yıl boyunca insanlar için önemli bir çiftlik hayvanıydı. Bu sıfatla yalnız değildi

At aynı zamanda insanın yarattığı sembolik dillerde, mitlerinde ve masallarında, felsefi sembollerinde de birinci sınıf bir aktördü.

 

Yazar, atın bir şeyi sadece fiziksel olarak taşıyan bir "foros" değil, anlam ve statü taşıyan bir "semioforos" olduğunu vurguluyor.

Kral, atı olmadan kral değildir. At, kraliyet ailesinin görünür, yaşayan bir parçasıdır, ama aynı zamanda onun dinamik gücünün gerçek, pratik somutlaşmış halidir.

 

Michael Kohlhaas

ikayenin başında, at tüccarının dünyası hâlâ düzenliyken, teminat olarak geride bırakmak zorunda kalacağı iki siyah at hâlâ pürüzsüz ve parlak görünüyor; Onlara ve Kohlhaas'ın diğer hayvanlarına hayran olan şövalyeler, "atların geyiklere benzediğini ve ülkede daha iyi yetiştirilenlerin bulunmadığını" düşünüyorlar.

Kohlhaas'ın yaşadığı aşağılanmanın en dip noktası, siyah atlarını, daha doğrusu onların gölgelerini Dresden şehrinde yeniden gördüğünde ulaşıyor. Nihayet haklarının çiğnendiği yerde, atlarını da yine utanmadan yanlarında su satan bir satıcının arabasına bağlanmış halde bulur.

 

Dünyadaki tüm adaletsizliği hırpalanmış bedenleriyle görünür kılan iki siyah attır... Atlar adalet durumunu kişiselleştirmez; sadece ona gösteriyorlar.

 

Napolyon, David'in onu resmetmek istediği çekilmiş kılıç özelliğini kesin bir içgüdüyle reddetti: “Hayır, sevgili David, savaşlar kılıçla kazanılmaz. Ateşli bir ata boyanmak isterdim."

Yeni tip hükümdarın belirleyici özelliği, generalinin asası ya da silahı değil, savaşın serbest bırakılan enerjisinin ortasındaki egemen sakinliğiydi.

David, Napolyon'u rüzgar ve hız tanrısı olarak resmetti. Bir metafor olarak at sürmek, eski kural formülü, bu simgeyle özellikle modern yüzünü almıştı. Zaman. Gelecekte hükmetmek isteyen herkesin her şeyden önce tek bir şeye ihtiyacı vardı: hızlı.

 

Buna karşın Robespierre'in ata binememesi, onun siyasi düşüşünde sembolik bir eksiklik olarak yorumlanır.

Robespierre reddediyor, kendisi bir avukat ve avukat olarak kalmak istiyor, bu saatte bile argümanın gücüne güveniyor: kılıca değil, söze! 'Ata binmeyi bilmiyorum' diyor.

 

Antik çağlardan beri hükümdar imgesinin basit bir şemaya dayanır, üstte bir adam, altta bir at. Bu piktogram, hukuki meşruiyetten önce "korku ve saygı" telkin eder.

 

Arap atının hızı ve azim, özellikle de çevikliği... içinde bir estetiğin saklı olduğu iradeli adamı büyülemişti. Napolyon... iradesini başkalarına empoze etmeye alışmış aceleci bir çılgın gibi ata biniyordu.

 

20. yüzyıla gelindiğinde, at artık iktidarın simgesi olmaktan çıkar.

Kahramanların ve onunla birlikte savaş atlarının devri bitti. Geriye yelesiyle dosyaların tozunu silen efsanevi at isminde bir avukat, sessiz, uslu bir ofis aygırı kalıyor.

 

Dördüncü Atlı

Kaparisonlu at amerikan devlet cenazesinde yas tutan atın adıdır.

…kapari (Fransızca'dan kabuk) atın sarıldığı paltoya verilen isimdir.

Arkaya bakan botlar daha da dikkat çekicidir. Basit bir küçültme yoluyla, eyer örtüsünü ve tüm dekoratif unsurları çıkararak ve bir detay, yani çizmeler ekleyerek, askeri tören, kısalık ve güç açısından neredeyse aşılamayan bir pathos formülü yarattı. Barok seleflerinin aksine, dünyevi şeylerin geçiciliği, insan varlığının beyhudeliği ve şöhretin ölümsüzlüğü hakkında uzun uzun konuşmaz

John F. Kennedy'nin cenazesindeki "Black Jack" isimli at, bu geleneğin en güçlü örneklerinden biridir.

 

Atlar ölümün yaklaşmasından çekinir ve homurdanır.

 

Süvari

At bu sahnenin baş aktörüdür çünkü evrim süreci boyunca korku ifadesini mükemmelleştirmiştir.

Bir atın çok korktuğunda yaptığı hareketler son derece etkileyicidir.

…eyerden kalp atışını hissedebiliyordum. Kırmızı, geniş burun delikleri ile şiddetle homurdandı ve kendi etrafında döndü.

 

Hiç kimse, gücün teatral misyonunu ve onun attaki somutlaşmasını Peter Paul Rubens'ten daha iyi anlamamış ve onu Rubens'ten daha muhteşem bir şekilde tasvir etmemiştir.

 

Rubens'in çizdiği ve boyadığı tüm binicilik savaşları ve av sahnelerinde (Resim 25), atın gözü (ya da bu ikonik görevin üstlendiği atlardan biri) sonuç olarak tüm resmin düzenleme merkezi haline geldi. Oyuncuların diğer tüm bakışları: insanlar, hayvanlar veya canavarlar görüntünün döngüsüne takılıp kalır ve izleyiciyi aramaz. Tek bir bakış ona doğrudan çarpıyor; bir atın bakışı. Korkuyu açıkça ifade eden bu bakış, izleyicinin her an hedef alındığını hissettiriyor. Tamamen açık göz, görüntünün merkezi ve gücün aynası haline gelir. Aynı anda hem pasif hem de aktif olan bir aynadır: At gücü bünyesinde barındırır çünkü dehşetini hissetme, ifade etme ve iletme yeteneğine sahiptir. Bu yuvarlanan prizmada, bu kubbeli göz küresinde, güç ışını yeniden dışarıya, gözlemciye, tanığa, düşmana doğru yönlendirilmek üzere toplanır.

 

Tüm hayalet öykülerinde tekrar değirmeni döner; yanmış kahramanları hayaletlerdir.

 

Yuhanna'nın Kıyameti / ilki, beyaz bir at üzerinde, bir yay kullanıyor, bir çelenk veya taç takıyor ve "galip" olarak adlandırılıyor; geleneksel olarak bir hükümdar olarak yorumlandığından, geri dönen muzaffer Mesih ile özdeşleştirilirdi. İkincisi, kırmızı bir at üzerinde, büyük bir kılıç taşıyor ve savaşı ve şiddeti simgeliyor; üçüncüsü, siyah bir ata binip teraziyi sallayarak kıtlığın habercisidir. Dördüncüsü, soluk renkli bir ata binerek veba, savaş ve vahşi hayvanlar yoluyla ölüm getirir.

 

İskandinav ve kıta Germen mitolojisi de Odin ve sekiz bacaklı kahraman atı Sleipnir'den başlayarak devasa süvarilerle karakterize edilir.

 

Kırbaç

Kızlar ve atlar

 

Bilimsel kemik analizi, Greko-Romen mitoloji yazarlarının ve tarihçilerin bir zamanlar Amazonlar'a yerleştiği bölgelerde kadınların ata bindiğini, avlandığını ve savaştığını gösteriyor.

 

2013 yılında Honda CBR 1000 RR süper motosikletine yönelik bir reklam, cinsiyetçi olduğu gerekçesiyle eleştirildiği için iptal edildi. Güzel bir kadın olan İspanyol model Angela Lobato'nun, bir erkek sürücünün sırayla keyifle kullandığı iyi yapılı bir motosiklete dönüşmesini gösterdi.

Her halükarda, bu reklam, binicilik eyleminden cinsel eyleme ve geriye doğru hafif metonimik değişimin, at çağına kadar tüm köprüleri yaktığı varsayılan kültürlerde bile hala yaygın olduğunu gösterdi.

 

Rönesans ve Barok sanatçıların defalarca kullandığı ortak bir motif, yaşlı bir adamın genç bir kadın tarafından sürülmesidir. Kadın genellikle “hanımefendi koltuğu” denilen yerde biner ve sağ elinde kırbacı, sol elinde ise yaşlı adamı yönlendirdiği dizginleri tutar.

 

(Hans Baldung Grien’in motifi) Büyük İskender'in öğretmeni olan yaşlı filozofun, sevgilisi Phyllis'e nasıl aşık olduğunun öyküsünü anlatıyor. Alexander onu bundan vazgeçirir ve şimdi Phyllis, herhangi bir erotik iyilik gösterisi yapmadan önce yaşlı adamı sırtına binmesine izin vermeye zorlayarak intikam alır: Alexander, öğretmenini çok aşağılanmış bir biçimde görür.

 

Nietzsche’nin Lou Salomé ile olan ünlü fotoğrafı, iktidar ve aşağılanma bağlamında sunuluyor.

 

Bir kişinin at sırtında oturması ve hayvanla birlikte hareket etmesi, onun içsel anlamı, fiziksel duygusu, becerisi ve bir aşık veya sevgili olarak niteliği hakkında her şeyi anlatır.

 

Torino, Bir Kış Masalı

Savaş atına duyulan acıma, edebiyatta yaygın bir motiftir

 

19. yüzyıl toplumlarının uzun vadede ahlaki sistemlerini değiştiren deneyimleri deneyimlediği rakamlar arasında özellikle dördü öne çıkıyor. Dövülmüş at, şehit mahlûk da bunlardan biridir. Diğerleri çalışan çocuk, yaralı asker ve yetimdir. Birlikte, zorlu bir yüzyılın kabuslarında, aşağılanmış ve istismar edilmiş, dünyevi talihsizliklerin dörtlüsü içinde dolaşırlar.

 

(Britanya) Haziran 1822

Martin Yasası, hayvanlara zulmü yasaklayan yasa Parlamentonun her iki kanadı tarafından da kabul edildi.

 

Jeremy Bentham, hayvanların akıl veya konuşma yeteneğine sahip olup olmadığı konusundaki yaygın tartışmaları ve onların yetenekleri sorusu aracılığıyla kesintiye uğrattı: «Soru şu değil, akıl yürütebiliyorlar mı? Ya da konuşabiliyorlar mı? Ama acı çekebilirler mi?»

 

1889 yılının Ocak ayı başlarında bir kış gününde Torino'da klasik bir sokak sahnesine tanık olduğunda deliliğe doğru gidişi açıkça ortaya çıkıyor: topal bir fayton atını döven acımasız bir arabacı.

 

At zulmünün acımasız üçgeni (kaba arabacılar, yoldan geçen duygusuz insanlar ve sessizce acı çeken yaratık) hâlâ varlığını sürdürüyor.

Sadece medya değişti ve pozisyonlar farklı şekilde dolduruldu; Arabacının yerini at tüccarı almış, yoldan geçen, dikkatsizce geçen ya da merakla bakan kişi artık sokakta değil, internette, örneğin YouTube'da. Orada, "at cehennemi" gibi arama terimlerini kullandığınızda hala aynı eski, acımasız sahnelerle karşılaşıyorsunuz: yarı ölü atlar, susuzluktan yarı delirmiş, küfrederek kötü muameleye maruz bırakılmış, görünüşe göre sarhoş dövücüler, Polonya (Skaryszew) ve Avusturya'da sürücüler ve hizmetçiler. (Maishofen) at pazarlarında kamyonlardan sürükleniyor, itiliyor, başka kamyonlara bindiriliyor, dövülüyor ve taşınıyor. Eğer yolculuktan sağ çıkarlarsa çoğu için olmasa da birçoğu için yolculuğun varış noktası mezbaha ve sosis fabrikası olacak.

At zulmünün bir başka sahnesi de, bir zamanlar at kültürünün yeşerdiği ve daha sonra dünyanın yarısına yayıldığı aynı kültürel bölgede, Arap Yarımadası'nın kenarında yatıyor. Özel olarak Dubai Emirliği ve genel olarak Birleşik Emirlikler, çöl bölgelerinde ve yüksek sıcaklıklarda dayanıklılık yarışları yaparak sayısız atın hayatını riske atması veya ölümüne neden olmasıyla ünlüdür.

 

Unutulmuş Aktör - Tarih

İnsan atla ittifak kurarak ne kazandı? At diğer canlıların yapamadığı neyi yapabilirdi? Fizik ilk cevabı sağladı. Atın enerjiyi dönüştürerek enerji yaratabileceği söyleniyordu. Neredeyse tüm diğer hayvanların yenemediği sert bozkır otlarında saklı olan göze çarpmayan potansiyel enerjiden, hızlı ve dayanıklı bir koşucunun muhteşem enerjisini üretebilir.

 

İkinci cevap, atın aynı zamanda bilgi üretebildiği ve bilgiyi taşıyabildiğiydi.

At, çeşitli bilgi alanlarından (tıbbi, tarımsal, askeri, sanatsal) ve bilgi türlerinden (ampirik, uzmanlık, bilimsel) oluşan karmaşık bir ekonominin yanı sıra antik çağda kurulmuş uzun bir edebiyat geleneğinin parçasıydı.

 

Üçüncü bilgi ise atla ilgili büyük duygular, gurur ve hayranlık gibi duygular, güç arzusu ve özgürlük arzusu, korku, şehvet ve acıma ile ilgiliydi. Bir sembol ve gösteren olarak Semiofor görevindedir. At her zaman insani duyguların, ruh hallerinin ve tutkuların önemli bir taşıyıcısı ve aktarıcısı olmuştur.

 

Diş ve Zaman

Bir Reinhart Koselleck okuyucusu, yazarın en önemli tarihsel-teorik kavramlarını taşıyacak çağ eşiğini adlandırırken belki de aklında bu imgenin olup olmadığını kendine sorabilir / Eyer zamanı

 

Alfred Weber - Trajedi ve tarih

Trajik duygusunun sadece Yunanlıların değil, dünyaya nasıl geldiği sorulduğunda Weber, M.Ö. 2000'den bu yana meydana gelen iki fetih dalgasına işaret ederek yanıt verdi. M.Ö. Avrupa ve Asya "ön-kültürlerini" geçti: ilki savaş arabası teknolojisine dayalıydı ve daha sonra M.Ö. 1200'den itibaren. M.Ö. süvari ordularının gerçekleştirdiği bir fetihtir. Özellikle bu ikincisi, en büyük kültürel dinamizm sürecini tetikledi: “Bu binici dalgası muazzam bir dalga gibi, zamansal bağlamda Avrasya'yı kaplayan en büyük dalga gibi. (...) Onları taşıyan halklar, sosyal ve siyasal yapılarıyla, manevi özlerini, savaşçılıklarının ustalık niteliğini ve atmosferini her yere beraberlerinde taşıdıkları için yeni bir dünya dönemi, manevi bir devrim dönemi başladı. (...) Her yerde erkeksi, özgürce hareket eden erkeklerin görüşleri ve erkeklerin yerdeki anneyle olan tutumları arasında bir çatışma vardı.

Hiçbir silah, hatta ateşli silahlar bile, savaş arabası kadar dünyayı dönüştüren bir şey olmadı. MÖ 2. binyıldaki dünya tarihinin anahtarıdır.

 

Tüm arkeolojik toprak kazanımlarına rağmen, evcilleştirmenin gerçek kültürel ve ahlaki başarısı belirsizliğini koruyor: Hiçbir metin, hiçbir görüntü ve hiçbir maddi iz, ilk kez vahşi bir ata binen ve binicisine hoşgörü göstermesini sağlayan adamın cesaretine tanıklık etmiyor.

 

Bir insanın ata binmesi küçük ama cesur bir adımdı. Kesinlikle aya inişle kıyaslama çok abartılı değil (Ann Hyland).

 

At aynı zamanda nispeten tutumlu ve sağlam bir ortaktı ve neredeyse insanlar kadar uyum sağlayabiliyordu. Bu esas olarak hayvanın beslenmesi ve sindirimi ile ilgilidir. Atlar, inek derisinin altına girmeyen, yani selüloz yapısı nedeniyle çok sert olan ve düşük protein içeriği nedeniyle inekler ve çoğu çift parmaklı hayvan için yeterince besleyici olmayan ot türleri ile beslenir. Ayrıca ineklerin geviş getirme işini yaptıkları dinlenme sürelerine ihtiyaçları vardır; atlar ise basit mideleri sayesinde koşarken sindirim yapabilirler. Atın sağlamlığının ve tutumluluğunun ilk şartı dişleridir: Özellikle yüksek ve sert taçlı dişleri sayesinde atlar ve diğer tek tırnaklılar, içeriğindeki yüksek silikon oranıyla çayırların, bozkırların ve savanların sert otlarını otlayabilir ve parçalayabilirler.

 

Elias Canetti şöyle yazıyor: "Ok, Moğolların ana silahıdır. Uzaktan öldürüyorlar; ama hareket halindeyken de atlarının sırtından öldürüyorlar.»

Amerikalının aklında elbette yalnızca Kızılderililer var; Tarihsel perspektifi veya kültürel tek yönlü caddesinin istediği de budur.

 

Toprak kapma, Carl Schmitt'in jeopolitik teorisinin merkezine yerleştirdiği bir terim ("Al, paylaş, otlat") birbirini takip eden bölgesel el koyma eylemlerini tanımlayan bir hukukçu kavramıdır. Eğer bunu tarihsel gerçeklik testine tabi tutarsak, böyle bir sahiplenmenin pratikte asla atlar olmadan gerçekleşemeyeceği hemen ortaya çıkıyor (atların yerini develerin ve tek hörgüçlü develerin aldığı Doğu hariç). Fatih, almaktan bölmeye ve sonunda otlatmaya geçmeden önce, genellikle ilk önce ele geçirilen bölgeyi geçmek zorundaydı; içinden geçtik ve güvence altına alındı.

 

A. W. Crosby Jr. İspanyol fatihinin domuz olmadan hayal edilebileceğini yazıyor, ancak atı olmadan nasıl düşünülebilir? Başlangıçta askeri fetihlerin temel aracıydı (almak), at daha sonra toprağa hakim olmak ve onun kullanımını güvence altına almak için vazgeçilmez hale geldi (paylaşın, otlatın): "Eğer atı onun bilgiyi, emirleri ve askerleri bir noktadan diğerine hızlı bir şekilde taşımasını sağlamasaydı, fatih geniş Hint nüfusunu asla kontrol edemezdi.

 

Bir atı acı içinde görmeye kim dayanabilir? Atın, o trajik hayvanın ölmesini görmek dayanılmaz. Uzun bacaklarının bükülmesi, dizlerine kadar çökmesi. Koca bedenin yavaş yavaş düşüşünü, gözünün kırılmasını hiçbir insanoğlu izleyemez.

…

Atın ölümü, "insanlığın tüm sevinçlerini ve acılarını taşıyan bir canlı metaforun" sonu...

 

Ahmed Avni Konuk'un Fusûsü'l-hikem Şerhi'ne Göre Zuhur ve Yaratılış Bağlamında Ferdiyet Kavramı - Notlar

Elif Hilâl Doğan - Ahmed Avni Konuk'un Fusûsü'l-hikem Şerhi'ne Göre Zuhur ve Yaratılış Bağlamında Ferdiyet Kavramı - Notlar

Yüksek Lisans Tezi, Üsküdar Üniversitesi, Tasavvuf Araştırmaları Enstitüsü, 2020

 

Fusûsü’l-Hikem’in Hz. Muhammed’e tahsis edilen son faslı, Muhammedî hikmet olarak “ferdiyet”i anlatmaktadır.

 

Ferdiyet, yaratılışın zuhûru ile ortaya çıkan ikiliğin aslında ikilik olmadığını ve bu ikilik sisteminin işaret ettiği, ulaştırdığı noktanın teklik olduğunu anlatan “üçüncü”ye dayanan bir kavramdır. İkincisi olmayan bir tekliği ifade eden ferdiyetteki bu “üçlü terkip” çokluk görüntüsünü oluşturan tekliktir ve bu yönüyle ferdiyet, hüviyet sahibinin yalnız Allah olduğunu gösterici bir ifadedir.

 

Giriş

Yaratan (Hakk) ve Yaratılan (Halk).

Üçüncü Unsur (Kesişim/Kilit Nokta): Hakîkat-i Muhammediyye / İnsân-ı Kâmil.

 

Ferdiyetin Mantığı: Bu üçlü terkip (teslîs), çokluk gibi görünen varlığın aslında tek bir Hüviyet'e (Teklik/Vahdet) rücu ettiğini gösterir. İkilik, üçüncü unsur vasıtasıyla teklik olarak idrak edilir.

 

1. Ahmed Avni Konuk ve Fusûsü’l-Hikem Şerhi

İbnü'l-Arabî'nin düşüncelerini başta Sadreddin Konevî (Vücut mertebelerini hazarât-ı hamse adıyla ilk tasnif eden) olmak üzere Fergânî, Kayserî, Bursevî ve Câmî gibi isimler şerh ederek günümüze taşımıştır.

 

Ebu’l-Âlâ Afîfî: "sevgilim tek olduğu hâlde üçleşti" Afîfî bu sözden hareketle İbn Arabi’nin Hristiyan felsefesinden etkilendiğini ve evrenin temelinde bir "teslis" gördüğünü iddia etti.

 

Batıda Dante ve Meister Eckhart gibi isimleri etkileyen İbn Arabi, eserlerinde hiçbir zaman bizzat "Vahdet-i Vücûd" terimini kullanmamıştır.

 

Fusûsü’l-hikem

Fusûs’un da nefsin sebebiyet vereceği garazlardan berî bulunan temiz bir makamdan zuhûr ettiğini belirten İbnü’l-Arabî, bu doğrultuda kendisinin eserin yazarı değil ancak mütercimi olarak görülmesi gerektiğini vurgulamıştır.

 

Kitabın başlığının ebced değeri (266 + 99 = 365) bir güneş yılının günlerine tekabül eder.

 

Abdullah Bosnevî'nin şerhi, ilk Türkçe Fusûs şerhidir.

 

Ahmed Avni Konuk’un Hayatı ve Eserleri

PTT bürokrasisinde memurluktan Genel Müdür Yardımcılığına ve Hukuk Müşavirliğine yükselmiş

Mevlevi tarikatına intisap edip Selânikli Es'ad Dede'den Mesnevi icazeti almış

 

"Dil-Keşîde" ve "Bend-i Hisar" makamlarını icat etmiştir.

 

Fusûsü’l-hikem Şerhi

Konuk, her fassın başında ilgili hikmeti açıklar, pasajları nakleder, tercüme ve şerhini yapar. En özgün yönü, şerhi Mevlânâ'nın diliyle mühürlemesidir.

 

2. Konuk’un Fusûsü’l-Hikem Şerhine Göre Yaratılış ve Ferdiyet Kavramı

Kenz-i Mahfî / Yaratılışın arkasındaki ana saik ilâhî sevgidir.

İnsân-ı Kâmil: Âlemin ruhu ve yaratılışın gayesidir.

 

Sûfîlerin ıstılahında vücûd, varlığı kendi zâtından olan ve diğer tüm mevcudatı var kılıp kaim tutan mutlak gerçeği ifade eder.

Vücûd’un hakikati tamamen nûrânî ve lâtif (soyut/ince) olduğundan; akıl, fehim, duyular ve kıyas gibi kesif (somut/maddî) araçlarla kavranması imkânsızdır.

 

Konuk, mutlak varlığın ilk kaynaktan son tenezzül noktasına kadar açığa çıkış hallerini mukaddimede yedili bir tasnif (tenezzülât-ı seb'a) ile ele alır.

1. Lâ-taayyün

2. Taayyün-i evvel

3. Taayyün-i sânî

4. Mertebe-i ervah

5. Mertebe-i misâl

6. Mertebe-i şehâdet

7. Mertebe-i insan

 

Her âlem bir üsttekinin aynasıdır; tüm bu âlemlerin ve ilâhî isimlerin eksiksiz aynası ise, tecellîyi bütünüyle kuşatan insân-ı kâmildir.

 

Zât-ı Ulûhiyyet kendi kemâlâtını şuhûdî olarak görmeyi muhabbet edince, bu ilâhî aşkın hararetiyle Rahmânî nefesini (nefes-i rahmânî) salıvermiştir.

Bu nefes dalgalanması, sonsuz âlemlerin ilk maddesini yani heyûlâyı oluşturmuş; nefesin şiddetinden ise kozmik "hareket" meydana gelmiştir.

Derece derece kesifleşerek soğuyan bu yapı, Kur'an'da geçen "duman" ve hadislerde zikredilen 'amâ (altında ve üstünde hava olmayan bulut) mertebesine tekabül eder.

 

Konuk, Fusûs'un "Âdem fassı" şerhinde mutlak zâtın genel olarak altı mertebesi olduğunu belirtir. Şehâdet âlemi ilk yaratıldığında cilâsız, ruhsuz bir ayna gibidir. Allah, kendi isimlerinin hakikatlerini (a'yân-ı sâbite) kemaliyle müşahede etmek isteyince, bu aynayı cilâlayacak olan Âdem'i (İnsân-ı Kâmil) yaratmıştır.

 

İbnü'l-Arabî’de yaratılış, yoktan var etme (ex nihilo) değil, Mutlak Varlık'ın (Hakk) farklı sûretlerde zuhûr etmesidir.

Âlem, Hakk'ın isim ve sıfatlarının birer yansıma alanı (mazhar ve tecellîgâh) olup, kendi başına müstakil bir varlığa (vücûda) sahip değildir.

 

Tecellînin İki Ana Safhası

Feyz-i Akdes / A’yân-ı Sâbite’nin ilâhî ilimde sâbit hale gelmesi (İlmî varlık).

Feyz-i Mukaddes / İlmdelerken zâhirî bağıntılara kavuşan a'yânın dış dünyada zuhûru (Aynî varlık).

 

Evren Tanrı'nın esmâsının tecellîsidir ancak Tanrı evrene "yayılmamıştır." O, Zât’ı itibarıyla daima bilinemez olan Kenz-i Mahfî (Gizli Hazine) olarak kalır.

 

Ferd kelimesi, Arapçada tek ve yalnız olmak anlamına gelmektedir.

 

Abdülkerîm el-Cîlî, Allah’ın el-Ferd ismini zâtî isimler arasında saymış [Cîlî, Hakîkat-i Muhammediyye, 2019, 55.]

 

İbnü’l-Arabî, el-Ferd isminin sadece Allah için geçerli bir isim olduğunu söylemekte ve el-Ferd isminin Allah’tan başkasına ait olamayacağını belirtmektedir. [Krş. İbnü’l-Arabî, Fütûhât-ı Mekkiyye, 2008, 8:88.]

 

Allah, kendisi bakımından bir (vâhid), her şeyin birliğinden farklılaşan birliği nedeniyle de el-Ferd’dir. el-Ferd, Allah’tan başkasına ait olamaz. Çünkü başka her şey bir yönden birbirine ortaktır ve başka bir yönden kendi birliğiyle ayrışsa bile, ferd değildir. Çünkü ortaklık, bunu engeller.

 

Ferd kökünden türeyen tefrîd, tasavvufta "Hak ile kendinle durmandır" şeklinde tarif edilir. Kulun, kendi amellerini görmeksizin tevhid bilincinde yalnız kalmasını ifade eder.

 

Ferdiyet-i Selâse (Üçün Tekliği): Bu kavram, "Cenâb-ı Hakk’ın âlemle irtibatını ve âleme varlık verişini açıklarken başvurulan temel ilkelerden biri" olup vahdet-i vücûd düşüncesinin merkezindedir.

 

3 sayısı, yaratılışın ilk adımıdır. Çünkü birden veya ikiden tek başına bir netice doğmaz; ikiyi birbirine bağlayacak üçüncü bir "orta terim" (berzah) gerekir.

 

Varlığın kuvveden fiile çıkabilmesi için aktif ve pasif iki üçlünün çakışması gerekir. Tekvin (var ediş) süreci şu iki saç ayağı üzerinden gerçekleşir:

Hak (Aktif/Fâil) Tarafı: "Zât, irâde ve kavl (söz)" unsurlarından oluşur. Allah bir şeyi yaratmak istediğinde zâtıyla irade eder ve "Kûn" (Ol) kelâmını söyler.

Halk/Şey (Pasif/Kabul Edici) Tarafı: Yaratılacak olan mümkünün (a'yân-ı sâbitenin) de kendi içinde üçlü yapısı vardır: İlâhî ilimdeki "şey’iyyet"i (ne'liği), ilâhî hitabı "işitme"si ve var edici emre "uyması".

 

İzutsu’ya göre yaratılış eyleminde mahlukat sanıldığı gibi pasif değildir. Allah "Kûn!" (Ol) dediğinde varlığa bürünmek esasta o şeyin kendi istidadının ve fiilinin sonucudur.

 

Âlemdeki ilahi tasarruf, manevi ismi "Abdullah" olan ve “İlâhi’n-nâs makamında... yalnız başına, tek olarak” bulunan kutub üzerinden yürür. Kutbun sağında "Rabbü'n-nâs" makamında Melekût (sıfat) aleminin batınına bakan "Abdü'r-Rab"; solunda ise "Meliki'n-nâs" makamında mülk alemine bakan "Abdü'l-Melik" isimli iki imam yer alır. Kutup tüm mertebeleri kendisinde topladığı için hepsinden üstündür.

 

Vücud, sözlükte "var olmak, bulunmak; varlık" demektir ve bulmak, idrak etmek anlamlarına gelen vecd kökünden türemiştir. Tasavvufta ise genel olarak Hak için kullanılır. "Vücud mertebeleri" ifadesi, varlığın başlangıcından son açılımına kadar olan tüm tezahürleri ve külli mertebeleri kapsar.

 

Dörtlü Tasnif: Lâhut (Zât), Ceberût (İsim/Sıfat), Melekût (Ruhlar/Misâl) ve Nâsût (Şehâdet).

 

Beşli Tasnif: Zât-ı sırf (Lâ taayyün), Vâhidiyyet, Ervâh âlemi, Misâl âlemi, Şehâdet ve insân-ı kâmil.

 

Yedili Tasnif: Bu çalışmada Ahmed Avni Konuk'un şerhinin mukaddimesine sadık kalınarak “yedili tasnif biçimi” esas alınmıştır. Terimlerin çokluğu şerhi okurken zorluk çıkarsa da bu durum “terimlerin nelere karşılık gelebileceği bilindiği takdirde kolaylıkla aşılabilecek hâldedir.”

 

Yedili Tasnife Göre Vücûd Mertebeleri

1. Lâ-taayyün Mertebesi (Ahadiyyet)

Mutlak Kayıtsızlık: Varlığın hiçbir sıfat, bağ ve nispetle kısıtlanmadığı, henüz hiçbir yaratılışın ve zuhurun olmadığı mutlak Hak mertebesidir.

Bu mertebeye henüz hiçbir yaratmanın olmadığı "âmâ" mertebesi de denir

 

2. Taayyün-i Evvel Mertebesi (Mertebe-i vahdet)

Yaradılışın başladığı, Mutlak Varlık'ın kendi hareketsiz güzelliğinden ilk olarak harekete geçip kendini bildiği mertebedir.

"Allah" ism-i camiinin mertebesi olan bu kata; Akl-ı evvel, Hakîkat-i Muhammediyye, Nûr-ı Muhammedî, Ümmü’l-kitâb gibi pek çok isim verilir.

 

3. Taayyün-i Sânî Mertebesi (Mertebe-i vâhidiyyet)

Bu mertebede isim ve sıfatların suretleri belirginleşerek birbirinden ayrışır.

Bu mertebede açığa çıkan ilmi suretler, dış dünyadaki varlıkların Allah'ın ilmindeki değişmez hakikatleri olan a'yân-ı sâbitelerdir.

 

4. Mertebe-i Ervah (Ruhlar Mertebesi)

İlmî suretler zaman ve mekândan bağımsız birer ruhsal öze dönüşür.

Bu mertebede her ruh kendinin, benzerinin ve Hakk'ın farkındadır.

 

5. Mertebe-i Misâl (Misâl Alemi)

Bu mertebe, bölünmesi imkânsız olan latif şekillerin ortaya çıktığı, ruhlar ile cisimler dünyası arasındaki geçiş köprüsüdür.

Beş duyuyla algılanamayan ruhların madde dünyasında yansıyabilmesi için bu geçirgen berzah zorunludur.

 

6. Mertebe-i Şehâdet (Cisimler/Duyu Alemi)

Fiziksel formların parçalanıp bölünebildiği somut tecelli alanıdır.

Bu âlemde her şey canlıdır.

Maddede hiçbir kusur ve uyumsuzluk yoktur

Ruhun gizli kemâlinin açığa çıkması, bu dünyadaki fiziksel formun olgunlaşmasına bağlıdır.

 

7. İnsân-ı Kâmil Mertebesi

Allah'ın bilinmeyi isteme (gizli hazine) muhabbetiyle başlattığı yaratılış hareketinin nihai amacıdır.

İnsanın yüklendiği ilahî emanet, onun tüm esmayı kendinde toplamasıdır.

 

İnsân-ı Kâmil

İnsân-ı kâmil kavramının tasavvuf terminolojisine yerleşmesi İbnü’l-Arabî vasıtasıyla olmuştur.

İnsân-ı kâmil, Mutlak Vücûd’un bilinmezlik (lâ taayyün) mertebesinden derece derece açığa çıkışıyla ve "hakîkat-i Muhammediyye" mertebesiyle ilişkilidir.

 

Allah'ın ilim ve hikmetinin sonu olmamasından ötürü bir insana kâmil denilmesi ancak nispi (oranla) bir durumdur.

 

Suad el-Hakîm'in İbnü’l-Arabî şerhlerine göre beşeriyet üç kategoride incelenir: Hayvan insan, insan ve insân-ı kâmil.

Âlemdeki her şeyin insana itaat ettiğini bilen kişiye "âlim" (insân-ı kâmil) denirken, bilmeyen "câhil" kesim ise "hayvânî insan"dır.

 

Kâmil insan Hakk'ın sureti, Hak ise onun hüviyetidir.

 

İbnü’l-Arabî'ye göre Elif, cem (birlik) makamıdır, diğer tüm harfler onun hakikatinden çıkmıştır.

 

Lâm / Celâl sıfatıdır. Cîlî'ye göre celâl, tecellide cemâlden öndedir.

 

Lâm (İkinci Lâm) / Cemâl sıfatıdır (ilim ve lütuf vasıfları). Celâlin vasıfları (azamet ve iktidar) ile cemâlin vasıfları birleşerek tek bir sıfat oluşturur.

 

Elif (Dördüncü Harf) / Okunup yazılmayan bu harf "kemâl" kavramını simgeler.

 

Ha / Hakk'ın Hüviyetini gösterir ve bu hüviyet insanın ayn'ıdır (mânâsıdır).

 

İlahî isimler özünde doğrudan Zât'a işaret eden ilahî nispetlerdir ve ahadiyet (teklik) mertebesinde bütün halinde bulunurlar.

Hakk'ın mutlak vücudu, kendi isimlerinin kemalini fiilen açığa çıkarmak için insan-ı kâmil mertebesine tenezzül eder.

 

Hz. Muhammed (s.a.s), yaratılış ağacının hem ilk çekirdeği (Hakîkat-i Muhammediyye/Rûh-ı Muhammedî) hem de en son ve en kâmil meyvesidir. Varlık emri O'nunla başlamış ve O'nunla hitama ermiştir.

Diğer peygamberler tikel birer "kelime" (belirli bir hakikat) iken, Hz. Muhammed tüm bu kelimeleri ve hakikatleri kendinde toplayan cevâmiü'l-kelimdir.

 

Sonuç

Girişi takip eden birinci bölümde İbnü’l-Arabî ve Fusûsü’l-hikem eseri ile Ahmed Avni Konuk’la çalışmamızın ana kaynağı olan Fusûsu’l-Hikem Tercüme ve Şerhi hakkında özet bilgi verilmiş

İkinci bölümde ferdiyet kavramı incelenmiştir.

İkincisi olmayan bir tekliği ifade eden ferdiyet, hüviyet sahibinin yalnız Allah olduğunu gösterici bir kavram olarak açığa çıkmıştır.

… 

Şükrü Topuz - İbn Arabî Metafiziğinde Kötülük Problemi - Notlar

Şükrü Topuz - İbn Arabî Metafiziğinde Kötülük Problemi - Notlar

Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2019

 

Önsöz

Çalışmamızın birinci bölümünde kötülük probleminin kavramsal çerçevesi, iyilik ve kötülükte ölçü ve kaynak meselesi, şeytan ve kötülük ilişkisi son olarak da nefs ve kötülük ilişkisi ele alınmıştır. İkinci bölümde İbn Arabî’nin kötülük problemine bakış açısı ele alınmıştır.

Üçüncü bölümde ise metafizik, ahlakî ve doğal kötülük hakkında düşünürümüzün görüşleri ortaya konulmuştur. Son olarak İbn Arabî’nin teodise anlayışının çağdaş din felsefesi açısından değerlendirilmesi yapılmıştır.

 

Giriş

Muhyiddin        İbn   Arabî        (1165-1240)       ve     Kötülük Problemi

Kötülük probleminin felsefi olarak tartışılabilmesi, geleneksel teizmin kabul ettiği Tanrı’nın üç temel sıfatıyla (kâdir-i mutlak, âlim-i mutlak, mutlak iyi) doğrudan ilişkilidir. Buna göre Tanrı; her şeyi mükemmelen bilen (âlim-i mutlak), mantık sınırları içinde her şeye gücü yeten (kâdir-i mutlak) ve kötülükten tamamen uzak olup sonsuz merhamet sahibi olan (mutlak iyi) bir varlıktır. Bu niteliklerin karşısında yer alan "kötülük" ise amaca uygun olmayan, eksik, insana zarar veren durumları veya dinî açıdan günah ve şerri ifade eder.

 

Metafizik Kötülük: Leibniz’in tanımıyla salt bir "yetkin olmama" durumudur.

Ahlakî Kötülük: İnsanın cüz-i iradesini yanlış kullanmasıyla doğan hırsızlık, cinayet ve yalan gibi içsel eylemlerdir.

Doğal Kötülük: Deprem, sel, salgın hastalık gibi insan eliyle oluşmayan dışsal felaketlerdir.

 

İbn Arabî zemininde kötülükler Tanrı'nın cemâl ve celâl isimlerine sahip bir varlık olduğu gerçeğine, yani varlığının delillerine işaret eder.

 

Kötülük olgusu teistik dinler (monoteist) için sarsıcı bir problem teşkil ederken; evreni ve benliği bir yanılsamadan (maya) ibaret gören Hinduizm gibi dinlerde bir sorun olarak kabul edilmez. Teist düşünürler ise bu eleştirilere teodise (Tanrı'nın adaleti) ve savunularla karşılık vermişlerdir.

 

İbn Sina’ya göre âlemdeki kötülük ademî-arazî (özsel olmayan, sonradan eklenen) bir karakter taşır. İbn Sina kötülükleri üç grupta ele alır:

Yerilen fiiller ve ilkeleri: Zina ve zulüm gibi eylemlerdir. Zulmün kötülüğü, uğrayanın yetkinliğini yitirmesidir; zinanın kötülüğü ise dinî düzendeki yetkinlikten yoksun kalmaktır.

Elem ve üzüntü gibi psikolojik/fiziksel durumlar.

Bir şeyin kendisinde bulunması gereken bir niteliği kaybetmesi: Gören bir gözün görme yetisini kaybetmesi buna örnektir ve bu durum kendisinde hiçbir iyilik bulunmayan kötülüktür.

 

Düalizm

Kökeni, Arya halklarının fenomenleri faydalı (iyi) ve zararlı (kötü) olarak ayırmasına dayanır. "İyi bir yaratıcı kötüyü yaratmaz" mantığından hareketle iki ayrı yaratıcı ilke benimsenmiştir.

Zerdüştlük (Mecusilik): İyiliğin, ışığın ve bilgeliğin yaratıcısı yüce Tanrı Ahura Mazda (Hürmüz) iken; acı, karanlık ve kötülüklerin nedeni kötü ruh Angra Mainyu (Ehrimen)’dur. İnsan ruhu bu iki ordunun savaş alanıdır ve nihayetinde iyi galibiyet kazanacaktır.

 

Yunan Felsefesi (Platon): Platon’a göre de Tanrı sadece iyi şeylerin nedenidir. Kötü eylemler ve talihsizlikler için Tanrı’dan başka sebepler aranmalıdır; kötülüğün Tanrı’dan geldiği asla söylenmemelidir.

Platon / Devlet’te Zeus’un kapısındaki ak ve kara baht küplerine inananlara kulak asılmaması gerektiğini vurgularken; Yasalar’da evreni yöneten birden fazla ruhtan birinin iyilik yapan, diğerinin ise bunun tersini yapan güçte olduğunu öne sürer.

Düalizmin temel hatası, Allah'ın cemâl ve celâl isimleri arasındaki farkı ayırt edememeleridir. Âlemdeki olumlu, iyi ve güzel şeylerin kaynağı cemâl isimleri iken; kötü, çirkin ve zararlı gördüğümüz şeylerin kaynağı celâl isimleridir.

 

Monizm

Evrende tek bir tözün var olduğunu ve geri kalan her şeyin bu tek tözün tezahürleri olduğunu savunan monizm, felsefe tarihinde en belirgin şekilde Spinoza ile bilinir.

Spinoza’ya göre iyi ve kötü, şeyleri birbirleriyle kıyaslayarak oluşturduğumuz göreceli kavramlardır.

Gerçekte Tanrı'nın yarattığı her şey tabiatı itibariyle iyidir ve mükemmeldir; kötülük sadece insanların duyumlarına göre görecelidir.

 

Birinci Bölüm

İbn Arabî Düşüncesinde Kötülük Problemi

Varlık, İbn Arabî metafiziğinin özünü oluşturur. Onun varlık anlayışında iki temel husus öne çıkar: Varlığın yokluğun karşıtı olmaması ve sırf iyilik/hayır olarak görülmesi.

Kötülüğü "yokluk" (adem) olarak tanımlayan İbn Arabî, "Yokluk, mutlak kötülüktür" der. İyilik bütünüyle varlık iken; kötülük iyiliğin yokluğudur (ademu’l hayr).

 

Ahlakî kötülük, özgür iradeye sahip insanın eylemidir. Hırs, haset, açgözlülük, cimrilik gibi huyların doğru kullanım yerleri Peygamber tarafından gösterilmiştir. Şayet bu huylar kullanılmaması gereken yerlerde kullanılırsa "kötü ahlak" adını alır.

 

Doğal Kötülük

Kaynağı insan olmayan, canlılara acı ve elem veren olaylardır.

 

İbn Arabî, kötülüğün dünyevî ve uhrevî göreceli karakterini açıklarken doğa (yaratılış) ve yatkınlık anlamında kullandığı mizaç kavramından hareket eder. Empedoklesçi bir yaklaşımla unsurların (su, ateş, toprak, hava) doğal mizaçlarıyla var olduğunu belirtir ve canlıların bu mizaçlara göre acı veya haz duyduğunu söyler.

 

Bir şeyin varlığa gelmesi için öncelikle var olmayı kabul etme yeteneğine sahip olması gerekir ki buna istidat denir.

Evrendeki her şey (iyi, kötü, güzel, çirkin) Allah’ın ezelî ilmindeki istidadı ne ise o şekilde varlık sahnesine çıkar.

 

İslam kelam okulları iyilik ve kötülüğün ölçütü konusunda üç ana damara ayrılır:

Mu'tezile (Akılcı yaklaşım): İyilik ve kötülük şeylerin kendinde, özünde vardır (zâtîdir). Akıl, vahiy gelmeden önce de bir şeyin iyi mi kötü mü olduğunu idrak edebilir.

Eş'arî (Şer'î/Vahiy merkezli yaklaşım): Şeylerin özünde iyilik veya kötülük yoktur, fiiller eşittir. Ölçü tamamen şeriattadır (ilahî bildirimdedir). Allah bir şeyi emrettiği için o şey iyidir (hasen), yasakladığı için kötüdür (kubuh). Eğer Allah yalanı iyi niteleseydi, yalan iyi olurdu.

Mâtürîdî (Uzlaştırmacı yaklaşım): Akıl bir şeyin iyi veya kötü olduğunu prensipte idrak edebilir ancak dinî/hukuki bir sorumluluk için vahyin gelişi şarttır.

 

İbn Arabî’ye Göre İyilik ve Kötülüğün Beş Tasavvuru

Örf: Toplumların alışkanlıklarına göre değişen göreceli durumlar.

Tabiata Aykırılık: Kişisel biyolojik/psikolojik yapıya uygunluk.

Amaca Uygun Olmama: Kişinin ahlaki yapısına uymayan durumlar.

Kemal Derecesinden Yoksunluk: Göreceli eksiklikler (Örn: Kokusu kaybolan güzel bir kağıdın değersizleşmesi).

Şeriat: Hakiki ve kesin ölçü. Bazı şeylerin nihai iyiliği veya kötülüğü ancak Allah'ın bildirmesiyle (dinle) anlaşılır.

 

Âlem Allah’ın bilinme arzusunun bir sonucu olarak, O'nun isimlerinin (Esma-i Hüsna) tecelli etmesiyle var olmuştur. Allah sadece er-Rahman (Merhamet eden) veya eş-Şafi (Şifa veren) değildir; aynı zamanda el-Muntakim (İntikam alıcı), el-Mudill (Saptıran) ve ed-Dârr (Zarar veren) isimlerine de sahiptir.

 

Allah zıt isimleri kendisinde toplayandır. Eğer dünyada hastalık, bela, saptırma veya kötülük olmasaydı; Allah'ın bu celâl (azametli/baskın) isimleri işlevsiz kalırdı. Dolayısıyla evrendeki iyi-kötü zıtlığı, ilahî isimlerin kaçınılmaz bir gereğidir ve bu durum Allah'a göre hikmet, bize göre ise göreceli (itibarî) bir kötülüktür.

 

Melekler Allah'ın el-Hâdî (Hidayet veren) isminin aynasıyken, şeytan el-Mudill (Saptıran) isminin aynasıdır.

Şeytanın insan bedeni üzerinde zorlayıcı bir gücü yoktur. Sadece düşünceyi etkileyebilir, kuruntu üretebilir (vesvese ve tezyin). İnsan kendi iradesiyle seçmedikçe şeytanın bir yaptırımı yoktur.

 

İbn Arabî’nin nefs anlayışı, Platon’un Devlet felsefesinde yer alan üçlü nefs yapısıyla paralellik gösterir. Düşünüre göre nefsin; nebati, hayvani, gazabî (öfke gücü) ve şehvanî (arzu) güçleri vardır. Bu alt güçlerin her biri kendi fıtri haklarını, bedeni yönetmekle görevli olan nâtık (düşünen) nefsten talep eder.

Nefse kötülüğün nispet edilmesi, onun özü gereği kötü olmasından değil, kendisine bağlı olan güçleri dinen kınanmış (mezmûm) işlerde kullanmasından kaynaklanır. Bir insan gıybet ettiğinde, yalan söylediğinde veya harama baktığında nefs kınanmayı hak eder.

 

İbn Arabî’ye göre nefs, büsbütün bir kötülük kaynağı ya da şer odağı değildir. O, iyiliğe ve kötülüğe eşit uzaklıkta ve yakınlıkta bulunan, ilham edilen günah ve takvayı kabul etme istidadına sahip nötr bir alandır. Nefsin "kötü" olarak nitelenmesi, fıtri güçlerini şeriatın tayin ettiği meşru sınırların dışında kullanmasından kaynaklanan itibarî bir durumdur.

 

İkinci Bölüm

Kötülük Problemi Bağlamında İbn Arabî’de Varlık Tasavvuru

Vahdet-i vücûd, bu terkibi oluşturan kelimelerden "vahdet" birlik anlamına gelirken, "vücûd" terimi ise varlık anlamında kullanılır.

Varlığın birliği öğretisini anlamak; bu mesele bazı kimseleri hidayet semasına yükseltirken, bazılarını da dalâlet çukuruna çeker.

Varlık birdir ve o da Hakk’ın varlığıdır

İbn Arabî, tam olarak bu terimi kullanmasa da, lafızca çok yakın olan "vâhide fi’l-vücûd" (vücûdda bir) ibaresine yer vermiştir.

 

Muhâdarât isimli eserinde anlattığına göre, düşünürümüz 1206 (603) yılında Kahire’de karanlık bir odada istirahat ederken birdenbire bedeninden saçılan nurlarla her taraf aydınlanır. Güzel yüzlü, hoş sözlü biri ortaya çıkar ve kendisinin Allah tarafından gönderilmiş bir elçi olduğunu belirterek bazı hakikatleri tebliğ eder. İbn Arabî’ye tebliğ edilen bu hakikatler şunlardır:

"Hayr (iyilik) vücutta (varlıkta), şer (kötülük) ise ademdedir (yoklukta). Allah insanı lütfu ile yaratmıştır. İnsan önce Allah’ın isim ve sıfatlarıyla ahlaklandı. Allah var ama sen yoksun."

İşte bu ilahî tebliğden sonra düşünürümüz, tüm dikkatini sadece gerçek varlık olan Tanrı’da toplayıp O’ndan başkasını görmeyecek; varlığı iyilik, yokluğu ise kötülük olarak niteleyecektir.

 

Varlık Mertebeleri

Lâ-taayyün (Ahadiyet Mertebesi)

Taayyün-i Evvel (Birinci Taayyün Mertebesi)

Taayyün-i Sâni (İkinci Taayyün Mertebesi)

Mertebe-i Ervah (Âlem-i Melekût)

Mertebe-i Misâl (Hayal Âlemi)

Mertebe-i Şehâdet (Maddî Âlem / Fiziksel Dünya)

Mertebe-i İnsan (Mertebelerin Câmîsi)

 

Kötülük problemi açısından bizi doğrudan üçüncü (Taayyün-i Sâni) ve altıncı (Mertebe-i Şehâdet) mertebeler ilgilendirir. Üçüncü mertebede beliren her bir "ilmî suret", altıncı mertebe olan şehâdet âleminde görülen iyi-kötü, güzel-çirkin tüm varlıkların ezeli hakikatidir. Altıncı mertebe olan şehâdet âlemi, beş duyuyla algılanan, cisimler ve "oluş-bozuluş" (kevn ü fesad) dünyasıdır. İşte bu âlem, ister ahlakî ister doğal olsun, göreceli (nisbî) kötülük durumlarının açığa çıktığı yerdir.

 

A’yân-ı Sâbite

İbn Arabî’ye göre a'yân-ı sâbite, görünür âlemdeki her şeyin ezelî ve gerçek illetidir. Bir varlığın ezeldeki ayn-ı sâbitesi neyi gerektiriyorsa, şehâdet âleminde de o şekilde açığa çıkar.

 

Bir şeyin varlık sahasına çıkması için bir talep (istek) gerekir. İstemenin üç türü vardır:

Sözle yapılan istek: "Allah'ım bana rızık ver" demek gibi.

Halle yapılan istek: Aç bir insanın durumunun doğrudan yiyeceği talep etmesi gibi.

Kabiliyet/İstidat diliyle (lisan-ı istidat) yapılan istek: Allah’ın ezelî ilminde sabit olan a'yân-ı sâbitenin Haktan kendi doğasına uygun şekilde zuhur etmeyi talep etmesi.

 

Eğer bir cebir varsa, bu "senden sana" olan bir cebirdir.

 

İlahî İsimler

İbn Arabî, ilahî isimleri delalet ettikleri yönler bakımından üç ana kısma ayırır:

Zata Delalet Edenler: el-Evvel (ilk) ve el-Âhir (son) gibi doğrudan Tanrı'nın özüne bakan isimler.

Sıfata Delalet Edenler: el-Alîm (bilen), el-Habîr (haberdar olan), eş-Şekûr (şükrü kabul eden) ve el-Kâdir (gücü yeten) gibi ilahî nitelikleri bildiren isimler.

Fiile Delalet Edenler: el-Hâlik (yaratan) ve er-Râzık (rızık veren) gibi ilahî eylemleri açığa çıkaran isimler.

 

İbn Kasî’ye göre her ilahî isim iki tür delalete sahiptir: Birincisi, her ismin ortaklaşa Zata delalet etmesidir (bu yönden tüm isimler tek bir hakikate çıkar). İkincisi, her ismin yalnızca kendine has tikel bir hakikate delalet etmesidir.

 

İlahî isimlerin kendilerine has hakikatleri, onları birbirinden farklılaştırır ve karşıtlıklar doğurur. el-Hâdî, eş-Şâfî, er-Rezzâk gibi isimler âleme lütuf sunarken; el-Kâbız, ed-Dârr (zarar veren), el-Muazzib (azap eden) gibi isimler kısıtlama ve acı üretir. Her olumlu/cemalî ismin karşısında olumsuz/celalî bir isim yer alır. İşte bu ilahî isimlerdeki çeşitlilik ve karşıtlık, âlemde müşahede edilen iyi-kötü, güzel-çirkin, faydalı-zararlı durumların gerçek sebebidir.

 

İsimler, yokluktaki mümkünlerin muhtaçlık diliyle yaptıkları çağrı üzerine bir araya gelir.

 

Sırasıyla el-Bâri (var eden), yetkiyi el-Kâdir (gücü yeten) ismine; o, irade şartı sebebiyle el-Mürîd ismine; o ise ezelî takdir bilgisi için el-Alîm ismine devreder.

İsimlerin mümkünlerde tecelli etmeye olan ihtiyacı, mümkünlerin onlara olan ihtiyacından daha fazladır; zira isimler ancak eserleriyle otorite kazanırlar.

 

es-Sabûr: Allah insanı belâ ile sınadığında isyan etmeyip sabreden kul, bu ismin mazharı ve Allah'ın sevdiği bir "sabûr" olur.

et-Tevvâb: Kendisine yapılan bir kötülüğe kötülükle değil, iyilikle karşılık verip erdemle affediciliğe dönen kişi "tevvâb" vasfıyla ahlaklanmış olur.

 

Üçüncü Bölüm

İbn Arabî Felsefesinde Bir Teodisenin İmkânı

Âlem, mutlak hayır olan Allah'ın isim ve sıfatlarının tecelli ettiği bir sahnedir. Dolayısıyla dünyada "kötülük" olarak nitelendirilen durumlar hakiki değil, mizaçlara, şartlara, amaca ve şeriata göre değişkenlik gösteren göreceli (nisbî) bir karaktere sahiptir.

 

Âlemdeki iyi-kötü, faydalı-zararlı tüm göreceli durumların kökeni ilahî isimlerin karşıtlığında yatar. el-Hâdî (hidayet veren) ile el-Mudill (saptıran), en-Nâfi' (fayda veren) ile ed-Dârr (zarar veren) isimleri buna örnektir. Ancak bu isimlerin etkisiyle ortaya çıkan hiçbir tecelli mutlak anlamda "kötü" olarak adlandırılamaz; çünkü hepsi mutlak hayır olan Allah’ın vekilleridir.

 

Din felsefesinde Leibniz tarafından ifade edilen ve salt bir yetkin olmama/eksiklik durumu olarak tanımlanan "metafizik kötülük" düşüncesi, varlığı sırf hayır ve iyilik olarak gören İbn Arabî’nin sisteminde yer almaz.

İbn Arabî'ye göre varlıkta eksikliğin bulunması, aslında varlığın kemalinin (mükemmelliğinin) bir yönüdür. Ona göre eğer varlıkta eksiklik bulunmasaydı, eksiklik var olamayacağı için varlığın kemali eksik kalırdı.

 

İbn Arabî’ye göre ahlakî kötülüğün merkezinde özgür irade sahibi bir varlık olan insan vardır. İnsan, Allah'ın el-Mürîd (İrade eden) isminin kendisindeki tecellisi sebebiyle eylemlerinde özgürdür.

 

İbn Arabî / Fiilleri tamamen insana nispet eden Mu'tezile ile fiillerin yaratılmasında tek gücün Allah olduğunu savunan ve insanı bir "kesb" perdesi arkasında bırakan Eş'arî ekolünü, gerçeğin yalnızca bir yönünü gördükleri için "gözleri perdeli" olmakla eleştirir.

 

Eğer günah işlemeseydiniz Allah sizi yok eder, yerinize günah işleyip tövbe eden bir topluluk getirirdi.

 

Allah, rahmetini çoğunlukla gazabının ve intikamının içinde gizlemiştir.

Hırsızın elinin kesilmesi veya kısas gibi şer'î (dinî) cezalar, ilk bakışta acı verici ve azap gibi görünse de aslında birer rahmettir. Bu cezalar sayesinde suçlunun ahiretteki sorumluluğu düşer.

 

Dışarıdan bakıldığında masum görünen birinin belaya uğraması mutlak bir haksızlık değildir. Kul, geçmişte bir hayvana zulmetmiş veya sadece Allah'ın bildiği bir günah işlemiş olabilir. Bela, zamanı geldiğinde o gizli günahın hak edilmiş bir cezası olarak tecelli eder.

 

Allah'ın kullarına acı ve sıkıntı vermesinin asıl gayesi, kulların bu sıkıntıların kaldırılması için sadece O'na yakarmalarını, dua etmelerini ve O'na sığınmalarını irade etmesidir.

Nimetlerin hazzı, zıtları olan acılar sayesinde zevk edilerek (deneyimlenerek) öğrenilir.

 

Size isabet eden her musibet ellerinizle yaptığınıza karşılıktır

Âd kavminin inkârı yüzünden dondurucu rüzgârla helak olması,

Semûd kavmini yıldırımın çarpması,

Şuayb kavminin depremle yıkılması,

Nuh kavminin suda boğulması,

Firavun ailesinin kıtlıkla cezalandırılması

 

Çağdaş felsefedeki mantıksal kötülük problemi, Tanrı’nın yalnızca "Mutlak İyi" (Cemâl) yönüne odaklanır. İbn Arabî ise Tanrı'nın sadece Cemâl değil, aynı zamanda Celâl isimlerinin de (ed-Dârr: zarar veren, el-Müblî: belaya uğratan, el-Muazzib: azap eden) olduğunu belirtir. İlahî isimlerde işlevsizlik imkânsız olduğundan, bu isimlerin âlemde tecelli etmesi (belâ, acı, zarar şeklinde) kaçınılmazdır. Dolayısıyla kötülüğün varlığı Tanrı'nın yokluğuna değil, aksine Celâl isimleri yönünden varlığına delildir.

 

Sonuç

Varlıkta mutlak hayır olan Allah'ın isim, sıfat ve fiillerinden başka bir şey yoktur. Varlık iyilik; yokluk ise kötülüktür.

Bir şeyin iyi ya da kötü oluşuna hükmeden Allah'tır. Ölçü tamamen din/Tanrı eksenlidir.

 

Şeytan / Allah'ın el-Mudill (saptıran) isminin mazharıdır. İnsana kötülük yapması için sadece hayal mertebesinde vesvese/ilham verebilir; insan üzerinde zorlayıcı bir gücü (cebir) veya doğal afetleri yönetme yetisi yoktur.

 

İsimler / Âlemdeki her şeyin asıl illetidir. Uluhiyette işlevsizlik imkânsız olduğundan, ed-Dârr (zarar veren), el-Müblî (bela veren) gibi celâl isimlerinin dünyada acı, elem ve belâ şeklinde mazharlarının bulunması kaçınılmazdır.

 

İnsan özgür irade sahibidir ve fiillerinden sorumludur. İnsanın hiç günah işlemeyen bir varlık olması (ilgili hadis gereği) onun yok oluş sebebi olurdu.

Varlığın kemâli (mükemmelliği), ancak içinde eksikliğin de var edilmesiyle tamamlanır. Allah eksikliğe de yaratılış gayesi vermiştir.

…

 

İbn Arabî'de Aklın Yetkinliği Kimyâ-yı Saâdet Örneği - Notlar

Betül Birteksöz - İbn Arabî'de Aklın Yetkinliği Kimyâ-yı Saâdet Örneği - Notlar

Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2023

 

Felsefeye ‘evet-hayır’ meselesi tezin çerçevesini oluşturmakla beraber sûfînin kemâli yazının odak noktasıdır.

 

Hakikate nasıl ulaşılacağı konusunda felsefenin sınırsız imkânlara sahip akıl teorisine karşı, İbn Arabî kevn-i câmi olan insanın imkânlarını koyar.

Problemin temelinde, filozofların salt tenzîhî bir kemâle akıl ile ulaştıkları iddiası vardır. Buna karşılık İbn Arabî, tenzih- teşbih birlikteliğine dayanan kemâli aklın iman etmesiyle dönüşmüş hali olan latife-i insaniyyeye bağlar.

Birinci bölümde latîfe-i insaniyyeyi anlatarak aklı, ‘mahalli’ yani mahiyeti üzerinden tartıştık.

İkinci bölümde ‘evet-hayır’ söylemini temellendirmek üzere, filozoflarla olan yöntem ortaklığına, bu yöntemlere ilâve olan nübüvvetin rolüne değindik.

Üçüncü bölümü ise kimyâ-yı saâdeti Allah’la metafizik irtibât temelinde açıklamak sûretiyle tamamen sûfînin kemâline ayırdık.

 

Giriş

Kelamın hakikat anlayışı Allah’ın bilinemezliği üzerine kuruludur; burada insanın sınırı tek bilgi kaynağı olan vahiy ve nübüvvetle çizilmiştir. Tevhîd, normatif gelenekte aklın yetkinliğiyle değil, Allah’ın tekliği ve yarattıklarına benzememesi esasına dayanan muhalefetün li’l-havâdis kavramıyla ele alınır.

 

Evet ve Hayır

İbn Rüşd, sûfînin seyr ü sülûk ile "bulduğu" bilgi ile filozofun akıl yürütmeyle (taakkul) elde ettiği bilginin aynı olup olmadığını sormuş; İbn Arabî ise "Evet ve hayır" demiştir.

Bu cevap, yöntem ve arınma yönüyle benzerliğe "evet" derken, tasavvufi bilginin herhangi bir araştırma olmaksızın, Allah ile yalnız kalma (halvet) sayesinde doğrudan açılması ve nübüvvetin tasdikine dayanması yönüyle "hayır" anlamına gelmektedir.

 

İbn Arabî, filozofların bilgisinin İdris peygamberin (Hermes) şeriatına, tasavvufun bilgisinin ise Hz. Muhammed’in şeriatına dayandığını belirtir. İdris peygamber felekî eserler, kozmoloji ve mekânın hikmeti konusunda marifet sahibidir.

Marifet ise tenzih ve teşbihi bir arada barındıran Muhammedî şeriat ile tamamlanacaktır. Filozofların bilgisi, tabiiyyetten yoksun salt ruhanîleşme çabası olduğu için eksiktir.

 

Felsefenin akıllara ve feleklere izafe ettiği güçlerin yerini melekler ve ilâhî isimler alır; Allah fiillerini sebeplerle değil, sebeplerin yanında icra eder. Böylece insan ile Allah arasında, nedensellik zincirini kıran "doğrudan ve vasıtasız" bir özel yön (vech-i hâs) ve bilgi bağı kurulur.

 

Filozoflar insanı ruhanî yönüyle Allah'tan kopuk, gökyüzü ve yeryüzünün bir bileşiği olarak görürken; İbn Arabî’nin metafizik tasavvufunda insan-âlem ilişkisi, vahdet-i vücûdun gereği olarak doğrudan Allah ile insan arasında kurulur (Kevn-i Câmi).

 

İbn Arabî, Kimyâ-yı Saâdet’te ("Kimyâ-yı Saâdet" (Fütûhât, 167. Bölüm / Filozof ve Sûfînin Miracı)) kemâli halifelikle ilişkilendirir; halife olan da bizzat Hz. Peygamber olmakla birlikte hakikate ulaşma niyetinde olanın Peygamber’e tâbiiyyeti gerekir.

 

İbn Arabî’de Akıl-Nefs-Latife İlişkisi: Tikelden Tümele İdrak Araçları

İbn Arabî’de aklın bilgi imkânı vahdet-i vücûd tasavvuru bağlamında ele alınır. Duyusal alan, bu tek hakikatin aynalardaki değişik görünümlerinden (sûretlerinden) ibarettir.

Bilginin nesnesi olan âlem, zâhir (duyusal alan) ve bâtın (aklî alan/gayb) olarak iki boyuttur.

 

Nefs-i Nâtıka: Ruhânî gücü temsil eder. Doğal ve duyusal sûretlerin yöneticisidir.

Nefs-i Hayvanî: Duyusal gücü temsil eder.

 

Akıl, hayal hazinesindeki verileri ayırt edemeyen "fikir" gücüne tâbi olmak zorundadır. Fikir ise verisini duyu ve hayalden aldığı için unsurdan oluşan doğanın (bedenin) hükmü altındadır.

 

Marifetullah (Allah'ı bilmek) ve marifetünnefs (nefsi bilmek) İbn Arabî'de iç içedir. Akıl, delilden medlûle (delil getirilene) ulaşmak için müfekkire gücünü kullanır. Bir bilginin doğması için iki şey arasında bir benzerlik/münasebet ilişkisi bulunmalıdır.

Allah ile âlem arasında türsel bir münasebet (benzerlik) yoktur. Dolayısıyla âlemden hareketle (tümevarım/istidlâl) Allah'ın zâtına ulaşmaya çalışmak imkânsızdır. Sahih yol, Allah'tan hareket ederek âlemi açıklayan tümdengelimdir.

 

İnsanın Allah ile irtibat kurduğu ve en geniş bilgi imkânına ulaştığı yer hayal gücüdür. Hayal, aklın tenzih mantığıyla "imkânsız" gördüğü hakikatlere duyusal kalıplar ve sûretler giydirerek onları anlaşılır kılar.

 

Filozoflar (özellikle Fârâbî), şeriatların/dinlerin kullandığı teşbih (benzetme) dilini insanîleşme ve hakikatten uzaklaşma olarak görerek eleştirirler. Filozoflar vahiy ve nübüvveti sadece akla uyduğu ölçüde makbul sayarlar.

Şeriat, ilâhî hakikatleri aklın (henüz yetkinleşmemiş, başlangıç seviyesindeki aklın) anlayabileceği dilin ilk anlam katmanına indirgeyerek tebliğ etmiştir.

 

Akıl ve duyular, yapısı gereği sınırlı araçlardır.

İnsan neyi tasavvur ederse etsin, o sadece hayalindeki bir "sûret"tir (formdur), Varlığın kendisi değildir.

 

İbn Arabî’ye göre mükemmel/kâmil bilgi, aklın tenzihi ile hayalin teşbihini aynı anda ve tek bir yönden birleştirebilmektir.

 

İlâhî Üfleme (Ruh / Akl-ı Evvel)

Niteliği ve yönü olmayan, doğrudan Allah’a izâfe edilen ilâhî ve latîf bir sırdır.

Varlık öncesi bu mutlak birlik hali "Halife" olan ruhtur.

 

Nefs-i Nâtıka / Kürsî

Ruhun bedeni yönetmek üzere dış varlığa çıkmış, nitelik kazanmış halidir

 

Nefs, doğası gereği hem rûhânî bilgilere (nâtıklık) hem de duyusal/hayvânî bilgilere açıktır. Dolayısıyla kendi içinde bir düalite (ikilik) barındırır.

 

Meşşâî Filozoflar

Nazarî aklı işleterek, nefsin maddeden tamamen sıyrılmasını (tecerrüd) ve saf akıl haline gelerek Faal Akıl'la birleşmesini sağlamak isterler.

 

İbn Arabî nefsin "nâtık" (düşünen) vasfını filozoflar gibi "özü gereği soyut bir cevher" olarak görmez. Akıl, varlığı gereği akleder çünkü o Allah'ın üflediği nefestir ve O'nun isimlerinin göründüğü bir aynadır.

 

Akıl ve hayal birbirinin zıddıdır; akıl sınırlar, hayal biçimlendirir. Fakat kalp, hem akıl hem de hayal tarafından verilen hükümleri aynı anda kaldırabilecek, zıtları cem edebilecek tek kuşatıcı mahalledir.

 

Filozof ve Sûfînin Mirâcı Zemininde Metafizik Bilginin İmkânı

İbn Arabî’nin terminolojisinde "akıllı insan", "yetkin insan" ile eş anlamlıdır.

İbn Arabî Fütûhât-ı Mekkiyye’nin Kimyâ-yı Saâdet bölümünde vahye tâbi olan sûfî ile kendi aklına güvenen filozofu yola çıkış sâikleri, yöntemleri ve keşif esnasında yaşadıkları tecrübeler açısından karşılaştırır.

Kimyâ ilminden istifade etmesinin temel sebebi, doğadaki elementer değişimin nefs düzlemindeki yansımalarını takip edebilmektir. İbn Arabî bu ilmi doğal, ruhânî ve ilâhî şeklinde üçlü bir tasnife tabi tutar. Kimyâ, "ölçülebilir" bir ilim olması yönüyle mizaçların itidale, terkibin ise dengeye kavuşturulması üzerine kurulu olan riyâzet ve mücâhede yöntemlerini kapsar; bu yönüyle o, doğal ve ruhânî bir ilimdir.

 

Bedeni yöneten nefslerin asli gayesi, kendilerini halife olarak atayan Yaratıcılarını tanımaktır. Ancak akılcı (filozof), yolu bildiğini söyleyen peygamberi aralarındaki insani benzerliği öne sürerek reddeder ve kendi teorik düşüncesine itimat eder.

 

İbn Arabî, madenlerin doğadaki tekâmülü ile nefslerin kemâli arasında Hermetik öğretiyle paralel bir irtibat kurar.

İbn Arabî, simyadaki "iksir" unsurunun madenler üzerindeki dönüştürücü ve hızlandırıcı rolünü, nübüvvet kurumunun manevi tebeddül (dönüşüm) sürecindeki rolüne uyarlar.

 

Nefsin miraç ile ulaşacağı en yüksek başlangıç noktası, filozofların iddia ettiği soyut akıllar mertebesi değil; ilâhî ilimdeki sabitleşmiş hakikatleri, yani a‘yân-ı sâbite mertebesidir.

Bilginin nihai amacı, eşyanın henüz varlık kisvesine bürünmeden önce ilâhî bilgide sahip olduğu bu "şeylik" (şey'iyyet) halini idrak etmektir.

 

Peygambere tâbi olan sûfî, ilk semada doğrudan insanlığın aslı olan Hz. Âdem ile karşılaşır.

Bu mertebede akılcı, Âdem'in hizmetinde bulunan Ay'ın rûhânîliğiyle sınırlanır.

Sûfî İkinci gökte, Hz. İsa ve Hz. Yahya ile bir araya gelerek "ruh ve hayatın ayrılmazlığı" hakikatini kavrar. Hz. İsa’dan, doğallık ile rûhânîliğin birleştirilerek beşerî yapının nasıl ilâhî bir ilme (gerçek kimyâya) dönüştürüleceğini öğrenir.

Üçüncü gökte Hz. Yusuf’tan manaların ve nispetlerin duyusal formlarda nasıl bedenlendiğini (misal âlemini ve tabir ilmini) öğrenir.

Dördüncü gökte ise Hz. İdris’ten, ilâhî isimlerin varlıklardaki taayyünleri (farklılaşmaları) nedeniyle kalbin sûretten sûrete girmesindeki (tahavvül) ontolojik irtibatı tahsil eder.

Altıncı gökte Hz. Musa, sûfîye ilâhî tecellinin ancak kulun mutlak muhtaçlık (fakr) durumunda müşahede edilebileceğini öğretir.

Sidretü’l-Müntehâ unsurlar âlemine ait niteliklerin yükselebileceği, yukarıdan inen tecellilerin de aşağıya doğru sarktığı nihai berzahtır.

 

İbn Arabî de nefsin mutlak anlamda soyutlanarak Kürsî, Arş ve Amâ’ya geçebilmesini, kendi hakikatine ve peygamberine tam anlamıyla ittiba etmesine bağlar.

 

Bilginin Nihayeti: Kimyâ-Yı Saâdet

İbn Arabî’ye göre gerçek yetkinlik (kemâl), Hz. Peygamber’e tabi olma şartıyla kazanılan halifelik makamıdır.

İnsan özü gereği "mümkün" bir varlıktır ve kendi çabasıyla bu imkân dairesinden çıkıp mutlak zorunluluğa (Zât mertebesine) ulaşamaz. İnsan ancak Allah'ın isim ve sıfatlarının tecellileri (zuhûru) üzerinden O'nu idrak edebilir.

İlâhî isimlerin kalbe yönelmesiyle insan, Allah’ı her an farklı bir sûrette (formda) müşahede eder.

Arif, Allah'ı bir sûrette tanırken başka bir sûrette tanımayabilir.

 

Meşşâîler, Tanrı’ya bütünüyle maddeden soyutlanmış (salt tenzihî) bir akıl ve bilgiyle ulaşılabileceğini savunurlar. Akıl, sâbit ve müstakil bir cevherdir.

İbn Arabî, Müstakil bir akıl cevheri yerine, aklın cevherleşmesini Allah ile kurulan irtibatın gücüne bağlar.

 

Allah’ın en kâmil ve mutedil tarzda zuhûr ettiği yer Muhammedî aynadır. Bu makama ulaşan arif, kendi aynasındaki sınırlılıktan kurtulur; eşyayı kendi gözüyle değil, Muhammedî gözle ve doğrudan Hakk'ın gözüyle görür.

 

Hayretin İki Çehresi: Bilgisizlik ve Kemâl

Cehaletten Doğan Hayret: Hakikati kuşatamayan insan aklının düştüğü acziyet.

Kemâlden Doğan Hayret: Varlığın bizzat kendisinde içkin olan, tüm zıtları tek bir hakikatte toplayan (câmiü’l-ezdâd) Vücûd’un yapısından kaynaklanan hayret.

 

Kalp tek bir halde kalmaz; ilâhî isimlerin etkisiyle sürekli halden hale girer (tahavvül). Hak, her an yeni bir sûrette tecelli eder.

Sûfî, tecellilerin ve bilginin çokluğu karşısında hayrete düşer.

 

İbnü’l-Arabî’ye göre arif, fiillerin çokluğundan mutlak birliğe doğru yükseldikçe bilgileri (kesret/çokluk niteliğindeki detaylar) azalır, geriye sadece Hak kalır. Bu, hayalin en dar ama en üst noktasıdır. Mukayyed (sınırlı) hayalden kurtulan kişi mutlak misal âlemine ve oradan ruhlar âlemine geçer.

 

Akılcının hayreti, Hakk'ı akli kalıplarla sınırlandırmaya çalışıp başarısız olmaktan doğan eksiklik kabilinden bir hayretken; muhakkik arifin nihâi hayreti, Hakk'ın her an yeni bir şe'nde (tecellide) oluşunu, O'nun hem hiçbir sûretle sınırlanamayacağını hem de tüm sûretlerde zâhir olduğunu (Tenzih-Teşbih birliği) bizzat ilâhî inâyetle müşahede etmekten doğan kemâlî bir hayrettir.

 

Sonuç

İlâhî ilimdeki latîf ruh, doğa/madde seviyesine indikçe kesîfleşir (yoğunlaşır). En alt seviyede duyuların ve hayalin etkisindeki akıl adını alır.

Mirâç, aklın yeniden latîfe haline gelerek ilâhî ilimdeki aslına dönme çabasıdır.

 

Filozof duyusal tahayyülün sınırında (Fenâ noktasında) kalır. Öteye geçemez. Teorik aklın üzerine çıkamaz, parça (cüz) olarak kalır.

 

Hakikat Peygamber üzerinden intikal etmiştir ve O olmadan idrak edilemez.

…