Benoit Guillette - Dil Terörü Zizek'in Slav Felsefesi - Notlar

Benoit Guillette - Dil Terörü Zizek'in Slav Felsefesi - Notlar

La terreur du langage, La philosophie de Slavoj Zizek, L'Harmattan, Paris, 2021

 

Önsöz (Slavoj Zizek)

Geleneksel metafizik ile günümüz düşüncesi arasındaki radikal kopuş, dünyayı tutarlı bir bütün olarak kavrama imkanının yitirilmesiyle şekillenir.

Bu kopuşla birlikte bizi tamamen tutarlı bir gerçeklik anlayışından vazgeçmeye zorlayan yeni bir evrene giriyoruz... Aklın alanı içinde kalırız ve bu alan içeriden tutarlılıktan yoksundur: Aklın içkin tutarsızlıkları aklın ötesinde daha derin bir gerçekliğin var olduğu anlamına gelmez, onun tutarsızlıkları bir anlamda 'şeyin kendisidir.'

 

Gerek Hegel gerekse Lacan felsefesinde, nesnel gerçeklik ile öznel bakış açısı ayrılmaz bir biçimde iç içedir. Gerçekliğe ulaşmak, öznel konumun yarattığı tutarsızlıkları ve kendine gönderme yapan paradoksları sürecin içine dahil etmekle mümkündür.

 

20. yüzyıl düşüncesini ikiye ayırır: Badiou'nun temsil ettiği "türsel" yönelim (bütünlük pahasına tutarlılık) ve "paradoksal-eleştirel" yönelim (tutarlılık pahasına bütünlük). Badiou'nun yaklaşımı eril bir ontolojik yapı sunarken, paradoksal-eleştirel tutum dişil bir mantık izler.

İstisnai bir olaya bağlı evrensel düzen mantığının aksine, paradoksal-eleştirel yaklaşım, Varlığın evrensel düzenine içkin veya içkin olan tutarsızlıklara odaklanır.

 

Badiou'nun ontolojisi Çokluk'u Bir'in önüne koyarken, paradoksal-eleştirel yaklaşım ve Hegelci diyalektik Bir'in eksikliğini ve çelişkisini temel alır. Somut evrensellik, tam da bu içkin başarısızlıklardan doğar. Yahudilerin tarihsel "köksüzlüğü" veya Babil Kulesi örneğinde olduğu gibi, düzenin istisnası o düzeni kuran asıl unsura dönüşür.

 

Hegel felsefesinde Bir'in kimliği dışarıdan tehdit edilen statik bir birlik değil, bizzat nesnenin kendi kendisiyle olan radikal farkıdır.

Hegel'e göre ise tam tersine, Bir'in kimliği ya da birliği bir öz-farklılaşma biçimidir. Kimlık, son derece kendini yansıtan bir farklılıktır. Bir'in birliği sürekli olarak kusur ve tutarsızlıklarla tehdit edilmez, bu birlik bizzat kusurdur.

 

Hegelci diyalektiğe göre toplumsal özgürleşme girişimleri ve büyük projeler zorunlu olarak tersine döner; hakikat ise tam da bu başarısızlıkların bizzat kendisinde yatar.

Eğer Hegelci bir parola varsa, o da şöyle bir şeydir: İşlerin her zaman ters gittiği gerçeğinde gerçeği bulun!... Bu nedenle, dünyayı değiştirme girişimlerine ilişkin Hegelci ders hem umutsuz hem de iyimserdir: Bu girişimler hiçbir zaman hedeflerine ulaşmaz, ancak tekrarlanan başarısızlıklar yoluyla yeni bir varoluş biçimi ortaya çıkabilir.

 

Giriş: İnsan varoluşunun Borromean düğümü

Hayvanlar âleminden insan dünyasına geçiş: Zizek'e göre hayvanlar aleminden insan dünyasına geçiş, korkunç bir ara aşamayı içeriyor. Hegel bu aşamayı dünyanın gecesi ya da mutlak olumsuzluk olarak adlandırdı.

 

İnsan, ötekinin anlaşılmaz arzusuyla (Che vuoi? / "Ne istiyorsun?") yüzleşerek doğallıktan çıkar.

 

Dil, doğayı yok eden, parçalayan negatif bir güç ve bir parazit/virüs gibi işler.

Dilin temel işlevi gerçekliği tanımlamaktan ziyade gerçeklikte delikler ve kusurlar açmaktır.

 

Zizek'e göre dil, bir iletişim aracı olmaktan çok, insanları terörize eden bir bıçak ve parazittir.

 

Dil dış bir gerçekliği tarafsızca yansıtmaz; kendi kapalı ve kendine gönderme yapan yapısıyla kapalı bir sistem oluşturur.

 

Öznenin dilinin şiddeti, kurdelenin kesilmesi olarak düşünülmeli ve varoluşumuzun üç halkası, İmgeler, Gerçek ve Sembolik'in üçlüsü olarak anlaşılmalıdır.

Bu üç halka bir Borromean düğümü oluşturur; biri koptuğunda ya da eksildiğinde diğerlerinin dengesi bozulur.

 

BÖLÜM I: SEMBOLİK

Sembolik Düzen

Sembolik düzen, ötekinin arzusunun yarattığı kaygı ve travmaya yanıt olarak inşa edilir.

Babanın yasası ve sembolik sınır, imkânsız olan hazzı (jouissance) yasaklanmış bir nesneye dönüştürerek arzuyu mümkün kılar.

 

Toplumsal gerçeklik; maskeler, yalanlar, yasa dışı/örtük normlar ve nezaket kalıpları üzerine kuruludur.

Sembolik düzen, dille donatılmış insana özgü, başkalarını doğruyu söyleyerek kandırma kapasitesine dayanmaktadır.

 

Düzen, kendisini sürdürebilmek için sahte ihlallere, edimsel sanallığa ve bilinçdışı otomatizmlere ihtiyaç duyar.

 

Gösteren ve Gösterilen

Dil saf ayırıcı (diferansiyel) bir yapıya sahiptir; bir gösterenin pozitif bir kimliği yoktur, kimliği diğer gösterenlerden farklı olmasına dayanır.

Gösteren, özneyi diğer gösterenlere temsil eder. Ancak hiçbir gösteren özneyi kusursuz temsil edemez.

 

Efendi, kral veya lider, bireysel niteliklerinden dolayı değil, sembolik mekanizmanın onu o konuma yerleştirmesi nedeniyle otorite sahibidir.

 

Gerçek güç veya dönüşüm imkânı, sembolik unvan/yasa ile o unvanı taşıyan fani birey arasındaki mesafenin fark edilmesiyle ortaya çıkar

 

Bir olayın, sözün veya eylemin anlamı anında değil, geriye dönük olarak müdahalesi veya diğerlerinin tepkisiyle) belirlenir.

Yasa, kökenindeki rastlantısallığı ve travmatik anı geriye dönük olarak siler. Yasa bir kez kurulduktan sonra, sanki "her zaman zaten varmış" gibi bir yanılsama yaratır.

 

Sembolik hadım etme ve cinselliğin formülleri

Sembolik hadım etme (kastrasyon), insanın bedensel hazdan kopup simgesel düzene girmesini sağlayan kurucu yaradır.

 

Bilinçdışında dişil/ikili gösteren eksiktir; bu nedenle cinsel ilişki simgeleştirilemez ("cinsel ilişki yoktur").

Lacan'ın cinselleşme formüllerinde eril konum, evrensel yasa ve onu doğrulayan bir kurucu istisnaya (ilkel baba) dayanırken; dişil konum "hepsi değil" (pas-tout) mantığıyla hiçbir istisnayı kabul etmez ve Simgesel'in içsel sınırını ifşa eder.

 

BÖLÜM II: GERÇEK

Adlandırma Eylemi ve Geriye Yürümesi

Adlandırma eylemi, nesnelerin ham maddeselliğine anlam katan edimsel (performatif) ve saf bir boş jesttir.

Doğal nesneleri adlandırmak veya henüz bilmediğimiz şeylere adlar uydurmak, bilimin ve anlamlandırmanın önünü açan kurucu edimsel jesttir.

 

İfade öznesi ile ifade etme (sözceleme) öznesi ayrışır.

Ana gösteren diğer tüm gösterenler için özneyi temsil eden boş, edimsel bir gösterendir. Nesnelerin somut özelliklerine gönderme yapmaz; edimsel gücüyle özneler arası ilişkileri değiştirir.

Sembolik otoritenin emri totolojiktir.

Yasaya itaat, fiziksel baskıdan değil, bu edimsel/kurucu ifadenin kabul edilmesinden kaynaklanır.

 

Zevk ve Cinsel Düşmanlık

Zevk (jouissance), dilin bedene uyguladığı şiddet ve mazoşizmle bağlantılı olan travmatik bir alandır.

Süperego, emredici ve müstehcen bir sesle bireye "Keyif al!" emrini verir. İdeolojilere karşı Laibach ve Rammstein gibi grupların uyguladığı "aşırı özdeşleşme" (over-identification) stratejisi, düzenin gizli haz mekanizmalarını ifşa eder. İdeolojiyi açıkça reddetmek yerine ona görünüşte aşırı saygı duyup faşist sembolleri/ritüelleri sahneleyerek ideolojinin dayandığı gizli zevki gün ışığına çıkarırlar.

Ölüm dürtüsü, simgesel evrenin çöküşü ve tarih dışı silinme imkânına işaret eder.

 

Özne, Nesne ve Fantezi

Özne

Özne biyolojik veya ampirik bir birey değil, dilin (Sembolik Düzen) insan varoluşuna girmesiyle oluşan köksel bir boşluk, kesinti veya ontolojik olumsuzluktur.

Dil, doğayı ve insan organlarını dönüştürür, her şeyi soyutlar.

Özneyi hiçbir zaman tam olarak temsil edemez. Özne, bu temsil başarısızlığının geriye dönük (retroaktif) bir ürünüdür.

 

Özne, saf bir kendine-gönderme veya potansiyel düşünümselliktir. Ancak bu düşünümsellik kusurludur; tam bir öz-şeffaflığa ulaşamaz. Öz-bilinç, benliğin kendisiyle örtüşemediği bu ilk kusurdan doğar.

 

Nesne petit a veya artı-zevk (a)

Özne, gösterenler zincirinde asla tam olarak temsil edilemez. Nesne petit a, Sembolik düzenin bu başarısızlığının ve boşluğunun somutlaşmış halidir; Sembolik ağa entegre edilemeyen Gerçek alanına ait bir kalıntı / artık / fazlalıktır.

 

Lacan, nesne petit a’yı açıklarken Marx'ın artı-değer kavramından yararlanır. Kapitalizm, kendi engellerinden ve krizlerinden beslenen tek sistemdir.

Tıpkı Protestan kaderciliğinde olduğu gibi ("Kaderimi değiştiremem" fikrinin insanı daha çok çalışmaya sevk etmesi), nesne petit a da kendi imkânsızlığını ve engelini üretici bir güce dönüştürür.

 

Fantezi

Fantezi formülü ($<>a), öznenin ötekinin arzusuna verdiği cevaptır.

Toplumsal gerçeklik, sınıf mücadelesi veya cinsel düşmanlık gibi Gerçek olan travmaları gizleyen fantastik kurgularla ayakta durur.

 

Fanteziler olmadan artık arzu olmaz, geriye yalnızca bir şeyin etrafında dolaşan bir dürtü kalır.

 

Sonuç: Analistin dehşeti

Lacan'ın Dört Söylem Teorisi (Efendi, Üniversite, Histerik, Analist)

 

Efendinin Söylemi

Toplumun temel otoriter söylemidir.

 

Üniversite Söylemi

Tarafsız, nesnel ve teknokratik bilgi kamuoyuna sunulur. Ancak arkasında yatan hakikat yine Efendinin emridir.

 

Histeriğin Söylemi

Bölünmüş özne efendiyi ve sembolik düzeni sorgular: "Ne istiyorsun?" (Che vuoi?). Simgesel kimliğin ve efendinin sahtekarlığının maskesini düşürür; yeni bir bilgi/gösteren üretmeye zorlar.

 

Analistin Söylemi

Efendinin Söyleminin tam tersidir. Analist, Ajan konumuna nesne petit a’yı (boşluğu, artığı) yerleştirir. Öznenin (Efendi) ile değil, kendi ürettiği artıkla yüzleşmesini sağlar. Efendinin sahtekarlığını ortaya çıkarır ve radikal/devrimci bir özgürleşme imkânı sunar.

Sembolik düzen eksiktir. Fantezi, özne ile sembolik ağ arasındaki boşluğu kapatmaya yarayan bir yanılsamadır.

 

Psikanaliz tedavisinin sonunda hasta, Öteki’nin (Big Other) her şeye gücünün yetmediğini, eksik ve tutarsız olduğunu kabul eder. Analistini yüce bir efendi değil, Sembolik'in ürettiği bir atık/çöp olarak görür.

 

Özne, arzunun sonsuz metonimik kaymasından ve "Büyük Öteki benden ne istiyor?" sorusundan vazgeçerek dürtünün kapalı devresine ve kendi sinthome’una (semptomunun Gerçek çekirdeğine) tutunur.

 

Politik alanda "Sınıf Mücadelesi", toplumsal yapıdaki kurucu imkânsızlığı ve eksikliği adlandıran gösterendir. Proletarya, bu yapının ürettiği dışlanmış "atık/özne" olarak evrensel kurtuluşun taşıyıcısıdır.

…

 

Muhyiddin İbnü'l Arabi'ye Göre Dil Hakikat İlişkisi Marifetin İfadesi Sorunu - Notlar

M. Mustafa Çakmaklıoğlu - Muhyiddin İbnü'l Arabi'ye Göre Dil Hakikat İlişkisi Marifetin İfadesi Sorunu - Notlar

Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2005

 

Önsöz

Tasavvuf sadece bir inanç sistemi değil, kendine has bir bilgi teorisi ve literatürü olan bir disiplindir.

Mârifet teorisi, bu disiplinin analitik felsefeden ayrılan en temel yönüdür.

İbnü’l-Arabi’nin, varlık, bilgi, ahlak ve tasavvufî tecrübe konularında olduğu kadar, marifetin ifadesi sorunu hakkındaki düşüncelerinin, marifetini ifade etmede kullandığı farklı ifade şekillerinin ve dil telakkisinin tespiti de, tasavvuf disiplinin doğru anlaşılıp yorumlanması bakımından hayli önemi hâizdir.

 

Birinci Bölüm: Sûfilerin bilgi anlayışı çerçevesinde mârifet teorisi.

 

İkinci Bölüm: İbnü’l-Arabî’nin varlık ve dil telakkisi ile İnsan-Varlık-Kur’an paralelliği.

 

Üçüncü Bölüm: Tasavvufî tecrübenin ve mârifetin ifade edilme imkânı, kullanılan terimler (ıstılâhât) ve semantik tahliller.

 

Giriş

Tezin Önemi ve Metodu

Tez, tasavvufî tecrübe ile elde edilen mârifetin ifade edilebilme imkânını İbnü’l-Arabî çerçevesinde ele almaktadır.

Çalışmanın temel amacı, “Tasavvuf disiplini içerisinde ulaşılan hakikatlerin ifadesi ne derece mümkündür?” sorusuna cevap aramaktır.

Yöntem olarak tarihsel bir sıralama yerine, konuyu bir problem olarak ele alan problematik ve analitik bir yaklaşım benimsenmiştir.

Metinde, semantik tahlil metodu kullanılmıştır.

 

Tezin Kaynakları

Çalışmanın ana odağı, pozitif dil kalıplarına aktarılması zor olan irfânî dil ve sûfî söylemidir.

İbnü’l-Arabî’nin yüzlerce eseri arasından özellikle Fütûhâtü’l-Mekkiyye, Fusûsü’l-Hikem, İnşaü’d-Devair ve et-Tedbiratü’l-İlâhiyye gibi temel eserler esas alınmıştır.

Özellikle Fütûhât, Şeyh’in en kâmil fikirlerinin hülâsası sayıldığı için temel kaynak olarak kullanılmıştır.

 

Muhyiddin İbnü’l-Arabî’nin Hayatı ve Eserleri

A- Hayatı İbnü’l-Arabî’nin hayatı; Endülüs’teki yetişme dönemi, Doğu seyahatleri ve Şam’daki olgunluk dönemi...

 

1. Ailesi

Soyu cömertliğiyle meşhur Hâtem-i Tâî’ye dayanır.

Babası Ali b. Muhammed, dönemin önemli devlet görevlilerinden ve filozof İbn Rüşd’ün yakın dostudur.

 

2. Doğumu ve Gençlik Yılları

1165’te Mürsiye’de doğmuş, sekiz yaşında İşbiliyye’ye taşınmıştır.

Gençliğinde bir dönem "cahiliyye" olarak adlandırdığı bir gaflet dönemi geçirmiştir.

 

3. Tahkik Yoluna Girişi ve İlk Hocaları

Henüz 15 yaşındayken İbn Rüşd ile meşhur sembolik görüşmesini gerçekleştirmiştir.

Mârifete dair ilimlerini, seyr ü sülûkunun başında, ani bir mânevî açılım (fetih) ile elde etmiştir.

İlk cismânî mürşidi ümmî bir köylü olan Ebu’l-Abbas el-Uryebî’dir.

 

4. Seyahatleri

Hayatının büyük kısmını seyahatle geçirmiş; Mağrib, Mısır, Mekke, Bağdat ve Anadolu’yu (Konya, Malatya) ziyaret etmiştir.

 

5. Vefatı

1240 yılında Şam’da vefat etmiş ve Kasyûn dağı eteklerine defnedilmiştir.

 

Eserleri

İbnü’l-Arabî yaklaşık 550 civarında eser kaleme almış, bunlardan günümüze 245 kadarı ulaşmıştır.

 

İbnü’l-Arabî’nin Eserlerinde Üslûp

Eserleri sistematik bir düşünce mahsulü olmaktan ziyade "ilâhî dikte" ürünüdür.

Üslubu, ele aldığı konuya göre sade ile muammalı arasında değişir.

 

James Morris'in ifadesiyle, metinleri okuyucuyu yavaşlatan ve rûhânî idrake hazırlayan "hız kasisleri" ile doludur.

Maksadını saklamak istediği zaman da zâhir-bâtın dillerini ustaca bir birinin yerine kullanır.

 

Birinci Bölüm: İbnü’l-Arabi’de Mârifet: (Kavramsal Çerçeve)

Mârifet; ilâhî tecellîler sonucu vasıtasız elde edilen, şüphe götürmez kesin bilgidir.

İbnü’l-Arabî bilgiyi; akıl yoluyla elde edilen ve tecellî yoluyla elde edilen (keşfî bilgi) olarak ikiye ayırır.

 

İbnü’l-Arabî’de Bilginin Kaynağı ve Sınırı

Bilgi; akıl, hâl ve sırların bilgisi olarak kategorize edilir.

İbnü’l-Arabî’ye göre gerçek bilgiye (mârifetullaha) ancak keşf yoluyla ulaşılabilir.

 

A- Duyumlar

Duyu algıları doğrudan ve zorunludur; hatâ duyularda değil, onlar üzerine hüküm veren akıldadır.

Gerçekte hatâ şahide (duyulara) değil, hâkime (akla) aittir.

 

B- Akıl

Akıl kendi dairesinde şerefli bir nurdur ancak metafizik konularda sınırlıdır.

 

İbnü’l-Arabî aklı, fikrî (düşünceye dayalı) yönüyle eleştirirken, ilâhî tecellîleri kabul edici (kâbil) yönünü yüceltir.

 

C- Tasavvufî Tecrübe ve Bilgi

Keşf/Mârifet: Bu bilgi, sâlikin kalbine atılan ilâhî bir nurdur.

İbnü’l-Arabî, "Nefsini tanıyan Rabb’ini tanır" hadisi çerçevesinde, kişinin Rabbini ancak kendi nefis derinliklerinde bulabileceğini savunur.

 

D- Kalp

Kalp, ilâhî tecellîlerin merkezidir ve sürekli değişen (telvin) bir yapıya sahiptir.

 

Kalp, sürekli bir halden başka bir hale geçmesinden dolayı her türlü sûretleri ve sıfatları kabul eder.

 

E- Hayâl

Fizik ile metafizik arasındaki berzah (ara alem) mertebesidir.

Hayâl, mücerret mânâları sûretlere büründürerek idrak edilebilir kılar.

İbnü’l-Arabî hayâli, "eşyanın hem en geniş ve hem de en dar olanı" olarak tanımlar.

 

İbnü’l-Arabî hayâli iki ana çeşide ayırır: Muttasıl (bitişik) ve munfasıl (ayrık) hayâl. Bu ayrım temelde hayâlin insani yeti düzeyi ile varlıksal (ontolojik) düzeyini ifade eder.

 

Bitişik (muttasıl) hayâl: Akılla kavranan soyut şeyleri (mâkulâtı) sûretlere büründüren ve duyumları latifleştirerek mânâlara yaklaştıran insânî bir yetidir.

 

Ayrık (munfasıl) hayâl: İnsanın algısından bağımsız, zâhiren gerçekleşen nesnel bir mertebedir. Meleğin (Hz. Cebrail) insan sûretinde görünmesi veya Hz. Musa ile sihirbazlar arasındaki hadise bu düzlemdedir.

 

İbnü’l-Arabî insani düzeydeki bitişik hayâli kendi içinde ikiye ayırır:

İradî/Zihnî Tahayyül: İnsanın kendi iradesiyle duyularından aldığı sûretleri zihninde tutması, birleştirmesi ve yeni sûretler oluşturmasıdır.

Gayri-İradî Hayâl: Uykuda görülen rüyalar gibi, insanın salt tahayyül ürünü olmayan, duyular sükûnete erdiğinde kendiliğinden ortaya çıkan sûretlerdir.

 

Misâl âlemi, maddî müşâhede âlemi ile metafizik gayb âlemi arasındaki ara düzeydir (berzahtır). Ruhlar âlemindeki varlıkların cisimleşmeden önceki ilk örnekleri/sembolleri burada yer aldığı için buraya "misâl âlemi" denir. Bu âlem, rasyonel fikirlerin somutlaştığı bir semboller dünyasıdır ve mutlaka yorumlanması (te’vil-ta’bir) gerekir.

 

Misâl âlemi, hem ruhun hem maddenin özelliklerini taşır (örneğin cinler burada yaşar). İnsan, bünyesindeki hayâl yetisi sayesinde bu en geniş varlık mertebesine girmeye en layık varlıktır. Sıradan insanlar buraya sadece uykuda (rüyada) erişirken, havâs (seçkin kullar) uyanıkken de (yakaza) ulaşabilir. İbnü’l-Arabî, Fütûhât'ında bu âlemde Hz. Peygamber ve diğer nebilerle görüştüğünü, Kâbe'nin hakikatiyle konuştuğunu bizzat anlatır.

 

İbnü’l-Arabî bu katmanı en mükemmel ve gerçek varlık alanı olarak görür:

Hayâl âleminin bütün her şeye tahakkümünün olduğunu iddia eder: Bu âlemde, mânâlar ete kemiğe bürünür, somut bir hâl alır, varlıkları bizâtihî kendilerinden kaynaklanmayan varlıklar kendi zâtları ile kaim olarak gözükürler, şekli olmayan şekle bürünür ve muhal olan mümkün olur.

 

Mârifetle İlgili Temel Kavramlar

Vahiy ve İlham

Vahiy genel olarak; tâbî olmayı gerektiren bir bilginin karşı tarafa bir şekilde ulaştırılması (ilkâ edilmesi) demektir.

 

Kelime kökeni olarak ibâre (ubûr) bir dolaylılığı ve karşıya geçişi ifade ederken; vahiy, dilsel kalıplara muhtaç olmayan saf bir "işâret"tir.

Vahiy, bilmenin ve bildirilenin aynı anda gerçekleştiği, nefs üzerinde en süratli etkiyi bırakan ilâhî hitaptır.

 

Zâtî/Fıtrî Vahiy: Yaratılışta zorunlu ve sürekli olarak bulunan ilm-i ledündür. Yeni doğan bebeğin annesini emmesi veya arının bal yapması fıtrî vahiydir. İnsanın organlarının Allah'ı tanıması ve ahirette kendi aleyhine şahitlik etmesi de bu fıtrî vahiy sebebiyledir.

Arazî Vahiy: İnsana mahsustur. Peygamberlerin getirdiği şeriatler (Allah’tan geldiğine delil olanlar) ve Hakîm ile Bâtın isimleri gereğince filozofların (hukemâ) kalbine atılan kanunlar (Allah’tan geldiğine delil olmayanlar) bu sınıfa girer.

 

İlham, feyz yoluyla kalbe delilsiz ve tefekkürsüz şekilde âniden atılan vehbî ilimdir.

Vahiy kalbe doğrudan atılan bir işârettir; ilham ise velîlere has bir bildirimdir.

 

Tecellî

Allah’ın isim ve sıfatlarıyla sürekli ve asla tekrarlanmayan zuhûrudur.

Tecellî, Allah'ın kulun kalbine gayb nurlarını açmasıdır. İkiye ayrılır:

Zâhirî Tecellî: Nefsin dış yüzünde (örneğin hayâlde) vuku bulur, eşyanın hakikatine dair bilgi verir.

Bâtınî Tecellî: Doğrudan kalpte zuhur eder, sırlar ilmini bahşeder. Te’vil (yorum) gerektirmez ve hatasızdır; adeta "nass-ı sarîh" (açık hüküm) gibidir.

Tecellînin kalpte yarattığı ilk hisse zevk denir. Bu tecrübenin kalıcılık derecelerine göre zevk (başlangıç), içme/şürb (orta) ve kanma/riyyün (nihai) kavramları kullanılır.

 

Keşf/Mükâşefe

Perdelerin kalkarak hakikatlerin görülmesidir.

Tecellîlerin mârifete (bilgiye) taalluk eden kısımlarını ve idrak eden insanda gerçekleşen durumu ifade eden en genel kavram "keşf"tir. Kelime olarak "açmak, kaldırmak, perdeyi/peçeyi açmak" anlamına gelen keşf, hicab (perde) kavramıyla birlikte (keşfu’l-hicâb) perdelerin arkasındaki sırlara muttalî olmak demektir.

 

İbnü’l-Arabî mükâşefeyi, mânevî olması ve sürekli mânâlara/isimlere has olması yönüyle ayırır. Müşâhede ise zâtlara ve müsemmâya (isimlendirilene) taalluk eder. Normalde zâta taalluk eden bilginin daha tam olması beklenirken, Hakk'ın Zât'ının hakkıyla müşâhedesi imkânsız olduğundan, İbnü’l-Arabî şaşırtıcı bir şekilde mükâşefeyi daha tam görür.

 

Şuhûd/Müşâhede

Gaybî olanın basiret gözüyle görülmesidir.

Görülebilir şeylere nispetle maddî gözle "görme" ne ise, gayb âlemine nispetle mânevî basiret gözüyle görme de "müşâhede"dir. Maddî bir görme değildir; eşyayı maddî hislerle değil, tevhid delilleri sayesinde (eşyada Hakk'ı) görmektir.

Hakiki müşâhede, ancak geçici ve izâfî olan beşerî varlığın fani olması (fenâ) ve Sonsuz olanla kalması (bekâ) ile mümkündür.

 

Fetih

Mânevî açılım demektir. İbnü’l-Arabî'nin eserleri bu açılımların bir ürünüdür.

Fetih kavramı da tıpkı keşf gibi insanda gerçekleşen bir durumu, sûfînin kalbinin kesin bilgiyi kabul edecek bir konuma gelmesini ifade eder. Allah’ın, tecellî etmek suretiyle kalp için görünmeyen âleme bir kapı açması veya hazineler üzerindeki kilidi kaldırması anlamına gelen bir mânevî aydınlanmadır.

İbnü'l-Arabî kapı arkasından (beden ve zâhirî suret arkasından) elde edilen idrake "şuur" derken; kapının açılmasıyla her şeyin olduğu gibi bilinmesine "ilim" der.

 

Yakîn

Şüphe barındırmayan bilgi mertebeleridir (ilme’l-yakîn, ayne’l-yakîn, hakka’l-yakîn).

 

İlme’l-yakîn: Nazar ve istidlal (akıl yürütme)

Ayne’l-yakîn: Keşf ve ilham

Hakka’l-yakîn: Suje-obje ayrımının kalkması

 

İbnü’l-Arabî’nin mârifet anlayışı; akıl, kalp ve hayâl arasındaki denge ve ilâhî tecellîlerin sürekliliği üzerine inşâ edilmiştir.

 

İkinci Bölüm: İbnü’l-Arabi’ye Göre Dil ve Dil-Varlık İlişkisi

Dilin Kaynağı ve Kapsamı

Dilin kaynağına dair tartışmaların (uzlaşım mı, ilâhî ilham mı) ötesinde İbnü'l-Arabî, dili Allah'ın ezelî kelâm sıfatının bir yansıması olarak görür.

Ona göre dil, hem zâhirî bir formdur hem de dikey bir boyuta sahiptir.

İnsânî dil, pozitif boyutu îtibârıyla zâhirî anlamı verse de aynı zamanda bâtınî, ilâhî anlama da işâret etmektedir.

 

Dilin Unsurları

İbnü'l-Arabî dili harf, ses ve söz dizimi düzeyinde varlık anlayışıyla ilişkilendirir.

 

A-Harfler: Harfler varlığın temel mertebelerine denk düşer.

İbnü'l-Arabî harflerin bir araya gelip kelime oluşturmasını insanın yaratılışına (tesviye ve nefh) benzetir.

 

B-Lafzın (Sözcük) Kısımları: Lafızlar dört ana unsura ayrılır: Mütebâyin (müstakil), mütevâtı' (tür isimleri), müşterek (çok anlamlı) ve müterâdif (eş anlamlı).

 

C-Kelâm (Cümle)’ın Kısımları: Nahivcilerin isim-fiil-harf ayrımı yerine; zât, hades ve râbıta tasnifini kullanır.

 

Küçük Harfler: Harekeler: Harekeler kelimelerin ruhudur.

Harflerden müteşekkil kelime sûretleri ancak harekeler vasıtasıyla belirlilik ve ses, yâni hayat kazanırlar.

 

İbnü’l-Arabî’de Dil-Varlık İlişkisi

Yaratma eylemi ile kelâm sıfatı birbirinden ayrılamaz; Allah'ın "Ol" (kun) emri ile varlıklar ilâhî birer "kelime" olarak zuhûr eder.

 

A-Ontolojik Bir Varlık Olarak Dil: Dil sadece bir iletişim aracı değil, vücûdun bir mertebesidir.

Varlık; aynî, zihnî, kelâmî ve kitâbî olarak dört kategoriye ayrılır.

 

B-Harfler ve Varlık Arasındaki Paralellik: Arap alfabesindeki 28 harf ile kâinattaki 28 temel mertebe arasında tam bir paralellik vardır.

Harfler birer "ümmet" gibi görülür; onların da peygamberleri ve şeriatleri vardır.

 

Varlığın Kaynağı Olarak Harfler: Varlık, "Nefesü’r-Rahmân" (Rahmân’ın Nefesi) vasıtasıyla yaratılır.

Nefes bâtında iken bâtının, zâhirde iken de zâhirin hükmündedir; bâtında ilk, zâhirde ise sondur.

 

Harfler İlmi: Bu ilim "evliyânın ilmi" olarak adlandırılır ve sembolik bir dil içerir.

 

İlâhî Kelimeler Olarak Varlıklar

İbnü'l-Arabî'ye göre bütün mevcudat sonsuz ilâhî hitabın kelimeleridir.

 

A- el-Kelime (İnsan) - Kelime/Kelimât (Bütün Mahlûkât): En mükemmel kelime, Hakikatü’l-Muhammediyye veya İnsan-ı Kâmildir.

 

B- Kur’an: Kur’an, varlık ve insan birbirinin aynı olan hakikatlerin farklı görünümleridir.

Vücud bütünüyle harfler, kelimeler, ayetler ve surelerdir: Dolayısıyla o (varlık), Büyük Kur’an’dır.

 

İbnü’l-Arabi’nin Kur’an’ı Yorumlama Metodu: Sûfî yorumu salt metne dayalı değil, kalbî ve tecrübîdir.

Kur’an "sahili olmayan bir deniz" olarak vasıflandırılır.

 

 

Üçüncü Bölüm: İbnü’l-Arabî’ye Göre Mârifetin İfade İmkânı ve Tasavvufî Söylemin Mahiyeti

Mârifetin İfade İmkânı

Tasavvufî tecrübe, aklî bir bilgiden ziyade bütün benliği kuşatan varoluşsal bir durumdur.

 

A- Mârifetin İfadesi Noktasında Sûfîlerin Yaklaşımları: Bazı sûfîler hallerini açıklar ( Hallâc gibi), bazıları gizlemeyi savunur, bazıları ise sembollere başvurur.

 

B- Dilin Kapsamı ve Mârifetin İfade İmkânı: Dil, maddî dünyayı anlatmada yeterli olsa da dikey/metafizik boyutu tasvirde yetersizdir; bu yüzden paradoks ve metaforlara ihtiyaç duyulur.

 

C- Farklı Tasavvufî Tecrübeler ve Mârifetin İfade İmkânı: Bazı ilâhî vâridât sûfîyi kendinden geçirir ve o an konuşmayı imkânsız kılar.

 

D- Sûfîlerin Farklı Meşreb ve Hallerine Göre İfade İmkânı: "Vâkıfûn" denilen zümre geri dönemedikleri için halka fayda sağlayamazken, akıllarıyla tekrar halka dönebilenler irşad faaliyetinde bulunabilirler.

 

Lafız-Anlam İlişkisi

A- Delâlet: Delâlet sözlükte, yol gösterme, kılavuzluk ve rehberlik etmek demektir. Tahkik ehli için bir şeyi bilmek lafızdan hareketle değil, bizzat tecrübe iledir.

Delâlet kavramı, genel olarak bir şeyin bilinmesinin başka bir şeyin bilinmesini zorunlu kılması durumudur

Şeyh, telaffuz edilen şeyleri ikiye ayırır: Mânâya delâlet eden lafızlar ve bir lafızla kendisine delâlet edilen mânâlar. İbnü’l-Arabî ve diğer sûfîler için asıl olan lafzın kendisi değil, doğrudan tecrübe ve müşâhededir. Söz ve lafızlar ne kadar kusursuz olursa olsun, bizzat yaşanılan manevi tecrübenin yerini dolduramaz.

 

B- Çok Anlamlılık: İbnü'l-Arabî "dikey çok anlamlılığı" kullanır; aynı kelime farklı bilinç düzeylerinde farklı anlamlara gelir.

Çok anlamlılık yapısal olarak ikiye ayrılarak incelenir:

Semantik (Sözcüksel) Çok Anlamlılık: Tek bir lafzın birden fazla anlama gelmesidir. Bu durum ya kelimenin tüm bu anlamlar için doğrudan vazedilmesiyle (müşterek lafız) ya da bir anlamdan diğerine aktarılmasıyla (mecâz) oluşur.

 

Sentaktik (Yapısal) Çok Anlamlılık: Kelimenin kendisinden değil, cümledeki söz dizimi yapısından veya edatlardan kaynaklanan çok anlamlılıktır.

 

C- Kavramlaştırma: Sûfî, kalbine yansıyan mârifeti akıl köprüsüyle sunmaya çalışır.

Sûfîler kendi aralarında ağyârın (yabancıların) anlayamayacağı teknik bir dil oluşturmuşlardır. Ancak felsefi terimlerin aksine tasavvufi ıstılahât insan ruhunun derinliklerine dayanır ve öğrenilmesi teorik bir eğitimle değil, Allah'ın kalbi açmasıyla (keşifle) gerçekleşir. Basireti açılan sadık bir mürid, bu meclislerdeki terimleri hiç yabancılık çekmeden hemen anlar.

 

Istılâhâtının Menşei: Kaynaklar Kur’an, Sünnet ve selef sûfîlerin sözleridir.

Onun sisteminde öne çıkan nefes-i rahmânî, feyz-i akdes, âyân-ı sâbite ve hatmu'l-velâye gibi kavramlar Ekberî irfanın ayırt edici vasıflarıdır. İbnü'l-Arabî, geçmiş metinlerde geçen tabirleri pasif bir şekilde nakletmemiş, onları yeniden yorumlayarak özgün birer ıstılah haline getirmiştir.

 

İbnü’l-Arabî’nin Oluşturduğu Istılâhât: A’yân-ı Sâbite (eşyanın ilm-i ilâhîdeki sabit özleri) ve İlâhu’l-Mu’tekadât (kişinin kendi zihninde yarattığı ilah tasavvuru) gibi özgün kavramlar geliştirmiştir.

 

A’yânı-ı Sâbite

Kavram, hakikat/zât anlamına gelen "ayn" ile henüz somut/haricî bir varlık kazanmamış zihnî vücûdu ifade eden "sâbit" kelimelerinden müteşekkildir.

A’yân-ı sâbite, Hakk’ın ezelî ilmindeki isimlerin sûretleridir; bu sûretlerin dış dünyadaki yansımalarına ise "mezâhir" denir. Dünyaya gelen her mahluk, ezelî ilimdeki bu sabit özü neyi gerektiriyorsa o şekilde vücûd elbisesini giyer. Bu yönüyle a’yân-ı sâbite, Hakk ile şehâdet (maddi) âlemi arasında çift yönlü bir berzah (geçiş) konumundadır.

Eflâtun'un ideleri "küllî" (genel) mahiyetteyken, a'yân-ı sâbite "cüz’î" (bireysel) sûretlerdir ve her birinin dış dünyada doğrudan bir mukabili vardır.

Eflâtun’un ideleri, İbnü’l-Arabî sisteminde a’yân-ı sâbite’ye değil, "âlem-i misâl"e karşılık gelir.

 

İlâhu’l-Mu’tekadât/İlahu’l-Mahlûk/İlâhu’l-Mec’ûl

İbnü’l-Arabî bu kavram zincirini insanların akıl, nazar (bakış) veya taklit yoluyla zihinlerinde cüz'î ve sınırlı şekilde inşa ettikleri "ilah tasavvurlarını" eleştirmek ve Mutlak Hakk'tan ayırmak için kullanır. Nazar yoluyla Allah'a yönelen kişi, kendi zihninde yarattığı (ilâhu’l-mahlûk) ve kendi ürettiği (ilâhu ’l-mec ’ûl) bir tasavvura tapmaktadır.

 

Fehvâniyye

"Söz söylemek, telaffuz etmek" (f-v-h) kökünden gelen bu terim, tasavvuf lügatine ilk kez İbnü’l-Arabî ile dâhil olmuştur. Istılahî tanımı şudur:

Hakk Teâlâ’nın, misâl âleminde, bizzat karşı karşıya, yüz yüze gelmek (mukâfeha) sûretiyle hâsıl olan hitabı’ için kullanılmaktadır.

Eşya henüz var olmadan önceki "Kün" (Ol) emri de doğrudan, yüz yüze gerçekleşen fehvânî bir hitaptır; bu yüzden Şeyh buna "kelime-i fehvânî" der. Meleklere insanın hilafetinin bildirilmesi de bu cinstendir.

 

Tasavvufî Söylemin Mahiyeti

Tasavvufî söylem paradoksal, sembolik ve şiirseldir.

 

A- Tasavvufî Söylemin Apophatic Karakteri: Söylenemeyenin söylemidir; hakikat her bir önermenin ötesindedir.

Sûfîlerin nihai gayesi olan Hakk Teâlâ’nın idrak edilmesi; bilme-bilinemezlik, görme-hicap paradokslarıyla örülü olduğundan, tasavvufî söylemin temel karakteri "söylenemeyenin söylemi" (apophatic: language of unsaying) olarak belirir. Grekçe bir şeyi olumsuzlama/konuşmayı reddetme anlamına gelen apophasis, salt bir reddediş değildir; kendisinden önceki söylemin eksikliğini tashih eden ikili bir yapı barındırır. Müteâl (aşkın) olan hakkındaki her selbî/tenzîhî ifade bile yeni bir tashihe muhtaçtır. Söylemdeki hakiki anlam, ilk önerme ile onu tashih eden ikinci önerme arasındaki bu gerilimden doğar.

 

B- Paradoksal İfadeler: Tenzih/Teşbih ve Vahdet/Kesret dengesi üzerine kuruludur.

Paradoksal ifadeler sadeleştirilemez ve düz yazıya tam aktarılamazlar. Hakk Teâlâ bizzat kendisini birbirine zıt sıfatlarla (İlk-Son, Zâhir-Bâtın) vasıflandırdığı için ancak bu zıtlardan hareketle tanınabilir.

 

Kelâm ilmi Allah’ın bilnemezliğini ve yaratılmışlara benzemezliğini tenzih (karşılaştırılamazlık) olarak tanımlar.

Şeyh-i Ekber, hakiki Allah tasavvurunu aşkınlık (tenzih) ve içkinlik/benzerlik (teşbih) esaslarının kapsamlı bütünlüğü üzerine kurar.

 

C- Şatahât: Vecd halinde irade dışı söylenen, zâhiren şeriata aykırı gibi görünen sözlerdir (Ene’l-Hakk gibi).

 

D- Veciz ve Muammâlı İfadeler: Az söze çok anlam sığdıran, uyarıcı nitelikteki sözlerdir.

Muammalı sözler, muhatabı gafletten uyandırmak ve sıradan bilinç kategorilerinden özgürleştirmek amacıyla bir tür şok etme maksadıyla söylenir.

 

“Çıkdum erik talına anda yidüm üzümi / Bostân ıssı kakıyup dir ne yirsin kozumu.”

Niyazî-i Mısrî bu meşhur şathiyyeyi şerh ederken sembolleri şöyle çözümler:

Erik: Şeriattır; dışı yenir, içi (çekirdeği) yenmez.

Üzüm: Tarikattır; hem yenir hem nimetlere dönüşür ancak küçük bir çekirdeği (tezkiye ihtiyacı) vardır.

Ceviz (Koz): Hakikattir; içinde faydasız hiçbir şey yoktur, özü tamamen yenir.

 

E- Sembolik Dil: Görünmez olanı görünür kılmak için kullanılan somut göstergelerdir.

Takrîb (Yaklaştırma/Açıklama): Hakikati sezgisel düzeye indirgeyerek idrak edilmesini sağlar.

İb’âd (Uzaklaştırma/Örtme): Hakikati, ona ehil olmayanların (ağyâr) fiziksel ve zihinsel taarruzlarından korumak için gizler.

 

Tasavvufî şuur kâl (söz) ile değil, hâl (yaşantı) ile elde edilir.

Sufi metinlerinde de hedef mutlak açıklık değildir; aksine okuyucuyu kendi şahsî tecrübesini yaşayacağı irfani bir maceraya itmektir.

 

İbn Haldun'a göre mülk (şehâdet) âlemi ile melekût (gayb) âlemi arasında dilsel bir ortaklık yoktur. Bu yüzden mevcut kelimelerin mecazen bile kullanılması zordur. Mukaddime'de ise bu ifadelerin "müteşabih" kabul edilerek olduğu gibi bırakılmasını önerir.

 

F- Şiir Dili ve Sembolizmi: Şiir, ezelî ilâhî kelâmdaki ahengin dildeki yansımasıdır. İbnü'l-Arabî beşerî aşk sembollerini ilâhî hakikatleri anlatmak için kullanır.

 

Şiir, doğrulanabilir veya yanlışlanabilir olan "enformatik (bilgi veren) dili" aşar. Günlük sıradan dili yıkarak şahsî, özel ve gizli yeni bir dil icat eder.

Şiirdeki ritim (mevzûn) ve ses uyumu (mukaffa), kâinattaki ezelî ilâhî kelâmın ("Kun" / "Ol") beşerî dildeki tezahürüdür.

 

İbnü'l-Arabî, Mekke'de karşılaştığı âlim, âbid ve zahid bir genç kız olan Nizâm (Aynü’ş-Şems) üzerinden ilâhî hikmeti sembolleştirmiştir. Nizam, onun için şehvet objesi değil, ilâhî cemâlin en kâmil tecellisidir.

İbnü'l-Arabî'nin Kâbe'de tavaf esnasında karşılaştığı ve ilâhî sırların sembolü kıldığı "Nizâm" imajı; Dante’nin İlahi Komedya’sında (İbnü’l-Arabî’den mülhem olarak) evrensel arketipik kadın imajı olarak kullandığı Beatrice sembolüyle birebir örtüşür.

Haleb fakihlerinin bu aşk şiirlerini zâhirî/dünyevî zannederek eleştirmesi üzerine İbnü'l-Arabî bu şerhi yazmış; şiirdeki kadın, şehir, nehir ve yıldız gibi tüm unsurların ilâhî meârife (bilgiye) işaret ettiğini bizzat te'vil (bâtınî hermenötik) ederek açıklamıştır.

 

G- Sözsüz İletişim: Sükût: Bazen en kâmil iletişim kelâm olmaksızın sükût ile gerçekleşir.

Dilin yetersiz kaldığı nihai noktada sûfîler derin bir sessizliğe (sükût) yönelirler. Ancak bu susuş pasif bir eylem değil, "doğurgan bir sükût"tur.

Sûfî, fenâ halindeyken aklî ve hissî melekeleri pasifleştiği için istese de konuşamaz.

 

Sonuç

Keşf ve ilham ilimleri (mârifet), akli ve mantıki düzlemde kalıplara dökülemez. Bu durum, tüm mistik akımların ortak karakteridir.

 

Hakikat, aklın sınırlarını aştığı için beşerî dil yetersiz kalır. Sûfî, bu açmazı aşmak için ya mutlak subjektif bir sükûta gömülecektir ya da dolaylı/sembolik bir dil inşa edecektir. Zengin tasavvuf literatürü, ikinci yolun seçildiğinin ispatıdır.

Sûfîlerin dili kasıtlı olarak muğlaklaştırmasının sebebi, meramı "yârândan saklayıp ağyârdan kaçırmak" (ehli olana açıp yabancıdan gizlemek) istemeleridir.

 

Sûfî, rûhânî tekâmülü nispetinde dil yetisini de inkişaf ettirir. İbnü'l-Arabî bu açılımla kelimeleri sıradan anlamlarından koparıp onlara metafizik bir urûc (yükseliş) yaşatmıştır.

 

Sûfî, önceden tasarlamaksızın, olağanüstü bir hızla ve konuyu bilmeden yazmaya sevk edilir. Bu esnada bilinç kapalı veya karışık değildir; aksine sıradışı bir şekilde uyanık ve duyarlıdır.

 

Tasavvufi metinler okunurken sadece "söylenen" değil, "söylenemez olarak bırakılan" boşluklar da hesaba katılmalıdır.

…

 

Muhyiddin İbn Arabi'nin Yorumlarının Semiyolojik Değerlendirmesi - Notlar

Malek Hassan Mahmoud Abdul Qader - Muhyiddin İbn Arabi'nin Yorumlarının Semiyolojik Değerlendirmesi - Notlar

Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2018

 

Tez, İslam tasavvuf tarihinin en önemli isimlerinden biri olan Arap düşünür Muhyiddin İbn Arabi'nin yorumlama pratiklerini incelemeyi amaçlamaktadır.

Giriş, tezin amaçları, yanıtlamaya çalıştığı sorular ve araştırma metodolojisi için genel bir çerçeve sunmanın yanı sıra, tezdeki bazı temel terimleri açıklamaktadır. İlk bölüm, göstergebilimi genel bir çerçeve sunarak incelemektedir.

İkinci bölümde Vahdet-i Vücut ve varlığın dereceleri,

Üçüncü bölümde Muhyiddin İbn Arabi düşüncesinde iletişim sürecinin temelleri, Dördüncü bölümde ise Muhyiddin İbn Arabi'nin yorumlayıcı önerilerine yönelik modern semiyotik yaklaşımlar ele alınmaktadır.

 

Giriş

İbnü’l-Arabî Literatürü

Şeyh-i Ekber’i ya fanatikçe savunan ya da onu tekfir eden (kafirlikle suçlayan) İbn Teymiyye ve el-Bikâî gibi isimlerin ideolojik tartışmaları.

Ebu’l-Ala Afifi ve William Chittick gibi isimlerin öncülük ettiği, onun tasavvuf felsefesini, varlık ve insan görüşünü inceleyen çalışmalar.

Nasr Hamid Ebu Zeyd’in (Yorum Dili) ve Michel Chodkiewicz’in (yorum/dil odaklı) çalışmaları.

 

Bu çalışma İbnü’l-Arabî’yi teolojik bir yargılama konusu yapmaz veya salt felsefi düzeyde bırakmaz. Onun yorumlama pratiklerini, teorilerini ve stratejilerini bütüncül bir şekilde semiyotik (göstergebilim) ışığında inceler.

 

Tezin cevap aradığı sorular

İbnü’l-Arabî’nin tefsir/yorum metodu hangi fikrî ve felsefî esaslardan (ontolojik temellerden) doğmuştur?

 

İbnü’l-Arabî’ye göre yorumlamanın mekanizması nedir ve modern göstergebilimsel karşılıkları nelerdir?

 

Birinci Bölüm​: Semiyoloji

Semiyotik, sınırları ve kuralları hala gelişmekte olan, tıp (patoloji), psikoloji, sosyoloji, dilbilim, sinema ve reklamcılık gibi çok geniş alanlara yayılan disiplinlerarası bir bilimdir.

 

Ferdinand de Saussure

Dilbilimi, yaşamın kalbindeki işaretleri inceleyen daha geniş bir bilim dalının (Semiyoloji) parçası olarak görür.

Saussure, kelimelerin doğrudan nesnelere karşılık gelmediğini, zihinsel bir imge olduğunu savunur. Gösterge ikiye ayrılır: Gösteren (işitsel/fiziksel imge) ve Gösterilen (kavram/zihinsel imge).

Gösteren ile gösterilen arasındaki ilişki nedensiz, keyfi ve gelişigüzeldir.

 

Charles Sanders Peirce

Göstergebilime matematik ve mantık odaklı, evrensel bir felsefe penceresinden yaklaşır. Peirce’e göre gösterge, üçlü bir mekanizmaya dayanır: Kanıt/Gösterge, göstergenin zihinde yarattığı Yorumlayıcı (Interpretant) ve göstergenin yerini aldığı Nesne.

 

Arap tarihinde modern anlamda sistemli ve bağımsız bir semiyotik kitap yazılmamış olsa da, bu pratikler dil, belagat, tefsir ve özellikle tasavvuf miras kütüphanesinde dağınık halde bolca mevcuttur.

 

Semiyotik teriminin Arapça karşılığı olan Sîmâ, "işaret etmek, nişan koymak" anlamına gelen vesme veya semâ kökünden türemiştir.

 

İbn Haldun, Mukaddime’de semiyotik/sîmyâ teriminin tarihsel süreçte aşırı sufiler ve tılsım ehli tarafından "harflerin sırları ilmi" olarak kullanıldığını belirtir. İbn Haldun'a göre bu bilim; sayılar, harfler ve elementler arasındaki gizli bağları çözerek doğaüstü etkiler yaratma sanatıdır.

 

İbnü’l-Arabî, sîmyâyı ikiye ayırır:

Yerilen Sîmyâ: Cinlerin ve tabiat aleminin güçlerini kullanarak sadece dünyasal/doğal etkiler yaratmayı amaçlayan, ilahi bilgiden yoksun alt düzey büyüsel ilimler.

Övülen Sîmyâ (Sembol ve Harf İlmi): Peygamberlere ve velilere özgü olan, harflerin ve isimlerin ilahi sırlarını barındıran gizli ilim. Bu ilimde Arapça harfler; dört element, göklerin hareketleri ve ayın konaklarıyla ilişkilendirilir. Kişi bu sayede eşyanın hayali görüntüsünü algılayabilir ve gaybın bilgisine erişebilir.

 

Batı dillerindeki Semiology ve Semiotics kavramlarını Arapçalaştırma sürecinde tam bir birlik sağlanamamıştır.

 

Semiyotik, özü itibarıyla başka bir şeye atıfta bulunan bir işaret sistemi olduğu için, yorum (tevil) bu işaretlerin ifade ettiği gizli anlamları çözmede merkezi bir role sahiptir.

 

Râgıb el-İsfahânî’ye göre tevil, bir şeyi başlangıçtaki kaynağına, aslına döndürmek demektir.

İbn Manzur’un Lisanü'l-Arab’ında Ebû Abbas’tan aktardığı üzere, klasik dönemde tefsir, anlamlandırma ve tevil çoğu zaman eş anlamlı kabul edilmiştir; yani sözü, konuşanın asıl kastettiği amaca geri döndürme işlemidir.

 

Yunanca Hermeneuein (Yorumlamak) kelimesinden gelir. Adını, tanrılar ile insanlar arasında mesaj taşıyan, gizli mesajları phobos/kod çözen elçi tanrı Hermes’ten alır.

 

İslam dünyasında tevilin Kur'an ve Sünnet'le başlaması gibi, Batı'da da hermeneutik kutsal metinlerin (İncil/Teoloji) doğru anlaşılması için konulan kurallar bütünü olarak (özellikle MS 16. yüzyıldan itibaren) doğmuştur. Tarihsel kökleri ise MÖ 6. yüzyılda Homeros şiirlerinin yorumlanmasına, Sokrates ve Platon'a kadar uzanır.

Friedrich Schleiermacher: Hermeneutiği salt teolojik bir araç olmaktan çıkarıp dil, edebiyat ve sanat alanlarına uygulayarak genel bir felsefi yöntem haline getiren ilk isimdir.

 

Wilhelm Dilthey: Doğa bilimleri ile tinsel (insani) bilimleri ayırarak hermeneutiği insani bilimlerin temeli yapmıştır.

 

Edmund Husserl & Martin Heidegger: Fenomenolojik hermeneutiği kurarak konuyu bir "varoluş" ve "anlama" sorununa dönüştürmüşlerdir.

 

Hans-Georg Gadamer: Hakikat ve Yöntem adlı eseriyle hermeneutiğin zirvesini oluşturmuştur.

 

Paul Ricoeur & Umberto Eco: Kavramı modern dilbilimsel, eleştirel ve semiyotik okullarla buluşturmuşlardır.

 

İkinci Bölüm: Muhyiddin İbn Arabi'ye Göre Varlık

İbn Arabi'ye göre Hak'tan (Tanrı'dan) başka gerçek bir varlık yoktur. Evrendeki tüm çeşitlilik ve çokluk, tek bir mutlak hakikatin zahiri (dışsal) tecellilerinden ve gölgelerinden ibarettir.

 

Diğer bazı sufilerin savunduğu "Şahitlik Birliği" (Vahdet-i Şuhud), sufinin manevi bir coşku anında her şeyi bir görmesi halidir ve geçici bir bilinci temsil eder. İbn Arabi'ye göre ise Varlık Birliği kalıcı, sabit ve daimi bir hakikattir; kulun bilincinden bağımsız olarak varlık zaten birdir.

 

İbn Arabi varlığı dört ana boyutta inceler:

Nesnel Varlık: Öz düzeyindeki gerçek ve mutlak varlık.

Bilimsel Varlık: Cenab-ı Hakk'ın ezeli bilgisinde (A'yân-ı Sâbite) şeylerin ezelden beri var olan suretleri.

Lafzî Varlık: Dil ve kelimeler formundaki varlık.

Sayısal (Dijital/Duyusal) Varlık: Maddi dünyada somut suretler kazanan, zaman ve mekanla sınırlı varlık.

 

Kader, bir şeyin Tanrı'nın ezelî ilminde nasılsa, dış dünyada da tam o şekilde gerçekleşmesidir. Kulun fiilleri, Hakikat'in zorunlu tecellilerinin bir sonucudur.

Var olan her şey özü itibariyle iyidir, çünkü kaynağı Mutlak Varlık'tır (Tanrı). Kötülük ise varlıksal bir öze sahip değildir, görecelidir ve yoksunluktan (hiçlikten) kaynaklanır.

 

Cennet ve Cehennem, aslında bu dünyadaki hakikate yakınlık ve uzaklık hallerinin ahiretteki birer yansımasından ibarettir:

 

Cennet (Mükafat / Yakınlık): Dünyadayken mutlak birliğe (Tanrı'nın tüm varlıkların özü olduğuna ve varlıkların O'nun tecellileri olduğuna) inanan ve kendisinden başka bir şey görmeyen kimse Hakk'a yakındır. Şeyh İbn Arabi, Cennet'i dilbilimsel anlamıyla doğrudan "yakınlık" olarak değerlendirir. Bu dünyada O'na yakın olan mümin, ahirette de Diri ve Yüce Allah'a yakınlık makamına (Cennet'e) sahip olacak ve bu sonsuz bir saadet getirecektir.

 

Cehennem (Ceza / Uzaklık): Cehennem ise kelime anlamı olarak "uzaklık" demektir. Dünyada haktan uzak kalıp sadece zahire (dış görünüşe, perdelere) yapışanlar, ahirette de haktan uzak kalarak Cehennemde olacaklardır.

 

Varlık, zahir (görünen) ve batın (gizli) olmak üzere iki boyuta sahiptir. Varoluş süreci, mutlak batın olan "İlahî Zât" ile başlar; bir ucu batın bir ucu zahir olan ara mertebelerden geçerek mutlak zahiri temsil eden "şehadet (duyular) âlemine" ulaşır.

 

Varlık Düzeylerinin Temel Bölümleri

Birinci Bölüm (Kısıtlama ve Mutlaklığa Göre)

Şartıyla var olma: Zaman, mekân ve maddeyle sınırlı cüz'i varlık (yaratılış ve şehadet âlemi).

Hiçlik koşuluyla varoluş: İlahi olanı temsil eden, özel olana göre mutlak olan evrensel varoluş.

Mutlak olan varlık: Hiçbir koşula bağlı olmayan, mutlaklıkla sınırlandırılmamış varlık (İlahi Zât).

 

İkinci Bölüm (İlahi Bereketin İki Yönüne Göre)

En Kutsal Tufan (Yayılım): Tanrı'nın mutlak gaybında kendine tecelli etmesi. Şeylerin nesnel olarak değil, sadece ilahi bilgide mevcut olduğu içsel yönü temsil eder.

Taşan Sel (En Yayılım): Mutlak olanın sonsuz çeşitlilikteki biçimlerde dış dünyada ortaya çıkmasıdır. (Bu bölüm alt katmanlar olarak; Tanrısallık, Rablik, İmgeler/Hayal gücü ve Duyular varlığı olmak üzere dörde ayrılır).

 

Üçüncü Bölüm (Zat ve Tecellilere Göre)

Eşyanın dört mertebesidir: Bilimde varoluş (zihinsel ve ilahi bilgideki varlık), objektif varoluş (içsel öz ve tabiat düzeyi), sözlü varlık (telaffuz ve konuşma düzeyi) ve dijital varlık (görüntü ve nesneler dünyasındaki somut varlık).

 

Dördüncü Bölüm (Dört Âlem Şeklindeki Bölüm)

En yüksek kıstak âlemi (Mutlak hayal): İlahlık, körlük, külli hakikatlerin hakikati ve Muhammedî hakikati içerir.

Emir (Akledilirler) âlemi: İlk akıl (kalem), levh (külli ruh), tabiat ve hiçlik aracılarını barındırır.

Yaratılış âlemi: Arş, kürsü, atlas küresi ve sabit gezegenleri içerir.

Şehadet âlemi: İnsanın yaşadığı, yedi hareketli küreyi içine alan, küçük ve kuşatıcı olan, ilahi tecelliye en mükemmel ayna olan âlemdir.

 

Berzah, iki tarafı birbirinden ayıran fakat aynı zamanda birleştiren ara bir durumdur. Kendi başına ne vardır ne de yoktur; varlığı iki uç (zıtlık) arasında yer almasından ileri gelir.

Her varlık tabakası ve her vasıta, kendinden öncekilere aşikâr (zahir), kendinden sonrakilere ise gizli (batın) olacak şekilde konumlanmış küçük birer berzahtır.

 

Hayal âlemi, varoluşun ilk dairesini ve en yüksek berzah âlemini oluşturur. İbn Arabi'ye göre bütün evren imgeler halindedir ve varoluşsal varlık yalnızca bir tahayyül varlığıdır.

 

Zât ile âlem arasındaki ilk aracı, yani mutlak tahayyül âleminin ilk berzahıdır.

 

Varlığın ortaya çıkış motifi "sevgi"dir ("Gizli bir hazineydim, bilinmeyi sevdim..."). Bu ilahi sevginin nefese dönüşmesiyle Amâ (bulut/körlük) mertebesi meydana gelir.

 

Âlem, ilahi isimlerin yansıdığı ancak henüz parlatılmamış bir ayna gibidir; Kâmil İnsan (Muhammedî Hakikat) ise bu aynanın cilası ve ruhudur.

 

Emir Âlemi

İbn Arabî sisteminde varlık, ilahi nefesin (Nefes-i Rahmânî) kelimelere ve harflere bürünerek dış dünyaya taşmasıdır. İlahî Zât ile Halk (Yaratılış) âlemi arasında duran ve zaman-mekân dışı olan rasyonel hiyerarşi (Emir Âlemi), ses aygıtındaki harflerin çıkış noktalarıyla (mahreçler) birebir paralellik gösterir.

 

İlk Akıl / Kalem / Hakikat-i Muhammediyye

İlahi bilgiyi kabul eden ve emir âleminde ilk varlık tohumunu atan ilk tecelli. Bilginin çekildiği "mürekkep hokkası"dır (Devât).

 

Levh-i Mahfûz / Evrensel Ruh

İlk Akıl’ın yazdığı ilahi planın dışa vurulduğu, bilimsel güç (baba/etken) ile pratik gücün (anne/edilgen) birleştiği yazım düzlemidir.

 

Küllî Tabiat

Duyusal değil, rasyonel bir ilkedir. Dört ilahi sıfat (Hayat, İlim, İrade, Kelam), doğadaki dört niteliğe (Sıcaklık, Soğukluk, Kuruluk, Nem) yön verir.

 

Hebâ (Toz / İlk Madde)

Kendi başına bir şekli olmayan ancak tüm ilahi formları ve suretleri içine alan varsayımsal maddedir (mücevherin gümüşü gibidir).

 

Bu zihinsel ve ontolojik hiyerarşinin son katı olan Hebâ (Toz), aynı zamanda Emir Âlemi'nin son aracısıdır. Bu mertebeden sonra, iki âlem arasındaki büyük ayırt edici sınır (berzah) olan Arş (Küllî Cisim) ile birlikte duyulur ve şehadet âlemi (Halk Âlemi) başlar.

 

Halk Âlemi

Arş

Maddenin en dış sınırıdır; Emir âleminin sonu, Yaratılış (mahlûkat) âleminin ilk basamağıdır. Maddi bir taht değil, varoluşsal bir makamdır.

Arşın altındaki varlıklar, kuşatılmışlık hissinden dolayı bir darlık (kabz) yaşarlar. Bu darlık, ilahi bir lütuf olan "Rahmânî Nefes" ile genişlemeye (bast) ve varoluşsal bir rahatlamaya dönüşür.

 

Arşın mecazi dört ayağı, yaratılışın yapı taşlarını temsil eder:

Suretler: Hz. Âdem ve İsrafil (Bedenleşme ve yeniden diriliş).

Ruhlar: Hz. Muhammed (Muhammedî Hakikat) ve Cebrail (Ruh üfleme).

Rızıklar: Hz. İbrahim (Misafirlere yemek ikram etmesi kıssasına atıfla) ve Mikail (Tabiat ve rızık meleği).

Vaat ve Tehdit: Rıdvan (Cennet/Vaat) ve Malik (Cehennem/Tehdit).

 

Kürsî

Arş'tan sonra gelir.

İkiliklerin (düalite) başladığı yerdir.

 

Atlas Küresi

Maddesiz, yıldızsız ve yönsüz ilk küredir. Zamanın genel (tümel) olarak başladığı yerdir.

 

Sabit Yıldızlar Küresi

Atlas küresinin bir alt uzantısıdır. Genel zamanın alt birimlere (aylar, belirli günler) bölündüğü yerdir.

 

Şehadet Âlemi

Oluş bu mertebede mutlak serbestlikten tamamen sıyrılır; kısıtlamalar artar ve maddi dünya üzerinde doğrudan etkiler başlar.

Duyularla algılanan evreni ve gezegenlerin yörüngelerini kapsar.

 

Üçüncü Bölüm: Muhyiddin İbn Arabi Düşüncesinde İletişim Sürecinin Temelleri

Adam (İnsan): İnsan, tüm kâinatın hakikatlerini kendinde toplayan kapsamlı bir kopya (mikrokozmos) olarak görülmektedir.

 

İnsan, tüm varlıkların kapsamlı bir kopyasıdır ve onda her varlığın bir hakikati vardır.

Ayrıca "İnsan-ı Kâmil" türleri ve insanın Tanrı ile olan paralelliği tartışılmaktadır.

 

İnsan-ı Kâmil'in Mertebeleri

Hakikat-i Muhammediyye: Tüm kâmil insanların kökeni, varlığın ilk varoluşsal tecellisi ve en adil aynadır.

Kutub / Gavs: Her çağda sadece bir tane bulunur. Alemin manevi eksenidir, varoluş onunla ayakta durur. Allah’ın yeryüzündeki gözüdür.

İmamân (İki İmam): Kutbun sağ ve sol vezirleri gibidir. Biri melekût (gayb), diğeri mülk (şehadet) alemini gözetir. Kutub ölürse yerine geçerler.

Evtâd (Dört Çivi): Yeryüzünün dört yönünü (kuzey, güney, doğu, batı) manen koruyan dört büyük velidir.

Abdâl / Budelâ (Yedi Abdal): Yedi iklim bölgesini korurlar. Bilgilerini yedi gökteki peygamberlerin (İbrahim, Musa, Harun, Yusuf, İdris, Adem, İsa/Yahya) ruhaniyetinden alırlar.

Nukabâ (On İki Nakib): Gökyüzündeki 12 burcun özelliklerini ve insan nefsinin gizemlerini/hilelerini bilen 12 manevi liderdir.

Nücebâ (Sekiz Soylu): Her asırda sayıları 8 olan, halleri kendilerine galip gelen ve ilahi sıfatların bilgisine vakıf olan velilerdir.

 

Dil: Dil ve varlık arasında bir simetri kurulmakta; harfler, sesler ve sözdizimi varoluşsal seviyelerle ilişkilendirilmektedir.

 

Âlemlerin Akustiği

Harfler, birer "ümmet" gibi yönetici ruhlara benzetilir.

Sesli Harfler: Varlığın dış yüzüne, yani duyularla algılanabilen, görünür olan Şehadet ve Mülk âlemine karşılık gelir.

Sessiz Harfler: Varlığın iç yüzüne, latif ve gizli olan Gayb ve Melekût âlemine karşılık gelir.

 

Kutup (Eksen Varoluş): Elif

İki İmam: Vav ve Yâ

Evtad (Dört Çivi/Direk): Elif, Vav, Yâ, Nûn

Abdal (Yedi Yerine Geçenler): Elif, Vav, Yâ, Nûn, Tâ, Kâf, Hâ

 

Kendinden Sonrasına Bağlanmayan Harfler: Elif, dal, zel, ra, ze, vav.

İbn Arabî bunu, Hakk'a bağlanıp dünyadan ve mahlukattan kopan büyük mutasavvıfların (Hallâc-ı Mansûr, Bâyezid-i Bistâmî) makamına benzetir.

 

Kuran-ı Kerim: Kur'an, dilsel bir kod içinde varoluşun ta kendisi olarak tanımlanmaktadır.

 

Zâhir (Mülk ve Şehadet Âlemi): Kelimelerin lafızları, şeriatın dış kuralları ve duyularla algılanan fiziksel evren. Burası "zahir ehlinin" (avamın ve şekilci fakihlerin) durduğu yerdir.

 

Bâtın (Melekût ve Gayb Âlemi): Kelimelerin altındaki gizli anlamlar, ilahi ilim ve hakikat.

 

Hudud (Sınır/Berzah Âlemi): Zahir ile batın, yaratılan ile Yaratıcı arasındaki geçiş çizgisi. Kulun sınırları.

 

Matla' / Mttala' (Zuhur/Basiret erlerinin makamı): Anlamların ilahi kaynağına açılan, kulun basiretiyle Hakk'ın bakışının birleştiği en yüksek idrak noktası.

 

İrfan (Gnostisizm) / Yorumlama: Yorumlama, dış dünyadan (şehadet) mutlak hayal âlemine doğru yapılan "ters bir yolculuk" olarak tasvir edilir.

 

Bilginin (gnosis) ancak kalp yoluyla elde edilebileceği vurgulanır.

 

Dördüncü Bölüm: Muhyiddin İbn Arabi'nin Yorumlamalarında Semiyolojik Yaklaşımlar

Dil, insanın varlığının toplamıdır; çünkü insan ancak düşünce ve işaret sistemleriyle var olur.

 

Heidegger’e göre Logos (dil/konuşma) insanın kullandığı basit bir iletişim aracı değildir. Dil, varlığın kendini insana açtığı, insanla mesken kurduğu varoluşsal bir alandır. Dil, dünyaya paralel bir varlıktır.

Bu yaklaşım, İbn Arabî’nin "Nefes-i Rahmânî" (Rahmani Nefes) ve ilahi "Ol" (Kün) kelimesi teorisiyle tam bir uyum gösterir. İbn Arabî’ye göre evren, ilahi kelimelerin somutlaşmış halidir; varoluş kelimeyle başlar.

 

Dil ile varlık arasındaki mütekabiliyet (uyum) meselesinde Ricoeur, "yalan" olgusunun bile metnin dünyası ile gerçek dünya arasında yorumlayıcı bir köprü kurduğunu savunur.

 

Umberto Eco / Yorum, dünya metni ile dilsel metnin etkileşimidir. Dünyanın kodu olgular ve varlıklar, metnin kodu ise dildir.

 

İlahi bilgideki (Âyân-ı Sâbite) soyut fikirler, henüz somut bir forma sahip değilken tek ve farklılaşmamış bir kütle gibidir. Ne zaman ki ilahi "Ol" (Kün) kelimesi tecelli eder, bu soyut fikirler yaratılış âlemine, yani farklılaşmış maddi formlara (dünya diline) aktarılır.

 

Kelâm (Gösteren): Yazılı veya sözlü salt işarettir.

 

Anlama / Fehm (Gösterilen): Muhatabın lafızdan çıkardığı zâhirî, sınırlı ve parçalı anlamdır. Eksiktir ancak bâtına geçmek için ilk basamaktır (Şeriat gibi).

 

Bilgi / İlim (Anlamlandırma): Sözün delalet ettiği tüm sözel, metaforik, zamansal ve zamansız olasılıkların (Hakikatin) eksiksiz, evrensel ve kapsamlı algısıdır. Bu bilgiye duyusal araçlarla veya kütüphanedeki "eser" (Roland Barthes) mantığıyla ulaşılamaz; ancak alıcının doğrudan hakikatin kalbinde yer aldığı "aletsiz/araçsız bir işitme" (keşif ve zevk) ile ulaşılabilir.

 

İdealar Dünyası: Sandalyenin soyut, aşkın ve gerçek fikri/anlamı (Hakikat).

Maddi Dünya: Marangozun bu ideayı taklit ederek ürettiği somut sandalye.

Sanat Dünyası: Ressamın, marangozun sandalyesini taklit ederek çizdiği resim (İşaretin işareti / Sembol).

 

Metot, araştırmacıya kendi taktığı "kırmızı gözlük" gibi önceden belirlenmiş sonuçlar dayatır. Metodu kutsayan insan hakikati kaçırır.

 

Dil (System): Bireysel olmayan, zihinsel algıların toplamı olan genel ve kapsamlı bir sistemdir.

 

Söz (Speech): Dilin birey tarafından üretilen sınırlı, indirgenmiş ve görünür kısmıdır.

Alıcının bir iletiyi anlamlandırması, zihninde zaten mevcut olan dilsel imgeler ve önceki deneyimleriyle gerçekleşir.

 

Kalemi "bir yazma aracı" olarak tanımladığımızda, anlamın kendisine ulaşmış olmayız; sadece bir göstergenin yerine başka göstergeler (kelimeler) koymuş oluruz. "Araç" ve "Yazmak" kelimelerini tanımlamak istediğimizde yine yeni kelimelere ihtiyaç duyarız.

 

Bu durum, anlamın sürekli ertelenmesi ve kelimelerin birbirini sonsuz bir döngüde ikame etmesi (yerine geçmesi) demektir. İşaretlerin bu ikame edici karakteri nedeniyle, metinlerle uğraşmak hiçbir zaman sabit bir anlama ulaşamayacağımız sonsuz ve dinamik bir süreçtir.

 

Sonuç

Ferdinand de Saussure (Fransız Ekolü): Dilbilim tabanlıdır ve kavrama "Semiyoloji" der. Dili toplumsal hayatın kalbindeki en önemli işaret sistemi olarak görür.

 

Charles Sanders Peirce (Amerikan Ekolü): Felsefe ve mantık tabanlıdır ve kavrama "Semiyotik" der. Mantığı, işaretlerin biçimsel bir teorisi olarak tanımlar.

 

Hakiki varlık yalnızca Allah'tır. Yaratılış (halk), mutlak yokluktan varlığa çıkış değil; İlahi Benliğin isim ve sıfatlarının sonsuz bir çeşitlilikle zahir (görünür) hale gelmesidir. Maddi dünya, batıni hakikatin bir gölgesi ve görüntüsüdür.

 

Varlıklar, İlahi Öz'ün kelimeleridir. Dil ve varoluş özde birdir.

 

Kâmil İnsan (Yorumcu): İnsan, Tanrı ile alem arasında bir Berzah (Araf) konumundadır. İnsan hem alemin hem de ilahi isimlerin bir özeti (mikrokozmos) olduğu için, varlığı ve metni yorumlama kabiliyetine sahip yegane varlıktır.

 

Hakikatin algılanmasında akıl yürütenler (sayılar ehli), Gadamer'in uyardığı gibi "önceden belirlenmiş kalıpların ve metodolojik bilginin" tuzağına düşerken; ariflerin fena (yok oluş) yoluyla ulaştığı sezgisel bilgi, Gadamer'in "benliği inkâr eden hakikat" anlayışıyla benzeşir.

 

Kalp, ilahi tecellilerin yansıdığı saf bir ayna olduğu için, nesneleri üzerlerindeki zahiri formlardan arındırarak en yalın ve doğru haliyle (önyargısız) algılar.

 

İbn Arabi’nin Zahir ve Batın ayrımı; Saussure'ün Söz (Parole) ve Dil (Langue) ayrımına, Chomsky'nin Yüzey Yapı (Surface Structure) ve Derin Yapı (Deep Structure) teorisine denk düşer.

 

İbn Arabi'nin İfade (Lafız) - Anlama (Fehm) - Bilgi (Marifet) üçgeni; antik dünyadan beri gelen Gösteren (Signifier) - Gösterilen (Signified) - Anlamlandırma (Signification) üçgeniyle paraleldir.

… 

Jennifer M. Groh - Mekan Yaratmak - Notlar

Jennifer M. Groh - Mekan Yaratmak - Notlar

Beyin Neyin Nerede Olduğunu Nasıl Biliyor?

Making Space, How the Brain Knows Where Things Are

Mütercim: Gürol Koca, Metis Yayınları, 2016

 

Mekan Hakkında Düşünmek

Beyin gücünüzün onda dokuzu nesnelerin yerini belirlemeye harcanır. (Aslında bu sayıyı kafadan attım. Ama doğru olabilir. Sabrınızı rica ediyorum.)

 

Bu kitapta aynı zamanda şu sorular da ele alınıyor: Nerede olduğumuzu nasıl biliriz? Bir yerden bir yere nasıl gider ve geri dönüşte neden genelde kısa yolu seçeriz? Neden yolcu olarak gittiğimiz yerleri araba kullanırken gittiğimiz yerler kadar rahat bulamayız?

 

Bu kitapta duyularımızın fiziksel enerjiyi (ışık, ses ve ten üzerindeki baskı gibi) nasıl ölçtüğünü ve beynin çevremizdeki nesnelerin konumları ile çevremizde olup bitenler hakkında çıkarımlarda bulunmak için bu ölçümleri nasıl değerlendirdiğini anlatacağım.

 

Tekil nöronların nasıl çalıştığını ve nöron popülasyonlarının ortamdaki duyusal olaylara nasıl yanıt verdiğini büyük oranda anlıyoruz.

Bana göre bil imdeki en ilgi çekici sorun, nöral ateşleme örüntülerinin düşünceyi nasıl oluşturduğu sorunudur.

 

Işığın Yolları

Kepler'in çalışmalarına kadar gözün görsel sahnenin bir imgesini oluşturma sürecinin optik temeli tam olarak anlaşılamadı.

 

Antik Yunan'dan Orta Çağ'a kadar, görmenin gözden yayılan ışınlarla gerçekleştiği (göz-ışın teorisi) düşünülüyordu.

İbn-i Heysem, maddi bir emanasyonu içeren tartışmayı ışığı içeren bir olaya doğru kaydırarak görme bilimini doğru yola sokmuştur.

 

Günümüzde ışığın bir madde değil, elektromanyetik radyasyon biçiminde bir enerji olduğunu biliyoruz. Gözün arkasındaki retinada bulunan fotoreseptörler, bu enerjiyi "fotopigment" adı verilen moleküller sayesinde algılar. İnsan gözü, bu geniş spektrumun sadece 400 ile 700 nanometre arasındaki dar bir aralığını görebilir.

Işık bir fotopigment molekülüne çarptığında, moleküldeki karbon bağlarını geçici olarak bozar ve molekülün şeklini değiştirir. Bu şekil değişikliği, "opsin" adı verilen bir proteini tetikler ve hücre içinde devasa bir kimyasal zincirleme tepki başlatır. Bu süreç, dış dünyadaki ışık sinyalini beynin anlayabileceği elektriksel bir sinyale dönüştürür.

Görmenin biyokimyasal doğası, onun işitme veya dokunma gibi duyulardan daha yavaş çalışmasına neden olur. Bir ışık uyarısının elektriksel sinyale dönüşmesi onlarca milisaniye sürer. Bu yavaşlık nedeniyle saniyede 60-70 kez titreyen ekranlardaki hızlı değişimleri fark edemeyiz.

 

Mekansal görüş için farklı yerlerden gelen ışık ışınlarını organize edecek bir yol gereklidir... Işığın kaynak konumunun ışık sensörleri üzerindeki konumuyla bire bir uyuşması gerekir.

 

Gözün bir görüntüyü nasıl oluşturduğu, antik dönemden beri bilinen Camera Obscura prensibiyle açıklanır. Küçük bir delikten geçen ışık ışınları, dış dünyadaki sahnenin ters ama net bir görüntüsünü karşı duvara (retinaya) yansıtır. Bu düzenek, ışık ışınlarının birbirine karışmasını engelleyerek görüntünün oluşmasını sağlar.

 

Göz, ışığın içeri girmesini sağlayan gözbebeği aracılığıyla bir görüntü oluşturur. Ancak bu yöntemde bir ikilem vardır: Delik çok küçükse görüntü keskin ama soluk; delik büyükse görüntü parlak ama bulanıktır.

 

Kepler, gökcisimlerini ölçerken yaşadığı sapmaları çözmeye çalışırken gözün optik yapısını keşfetmiştir. Kepler, gözün farklı maddelerinin (kornea, mercek, sıvılar) ışığı bükerek (kırılma) retina üzerinde tek bir noktada topladığını ortaya koymuştur.

 

Göz; kornea, gözbebeği, mercek ve retinadan oluşan karmaşık bir sistemdir. Mercek, kirpiksi kaslar yardımıyla şekil değiştirerek görüntüyü odaklamamızı sağlar. Retinadaki her bir fotoreseptörün, dış dünyada sadece belirli bir noktaya tepki verdiği bir "alıcı alanı" vardır.

 

Gözün optik yapısı nedeniyle retinaya düşen görüntü baş aşağı ve terstir. George Stratton'ın ters çeviren gözlüklerle yaptığı deneyler, beynin bu ters görüntüyü otomatik olarak yorumladığını ve yeni durumlara uyum sağlama yeteneğinin (sınırlı da olsa) olduğunu kanıtlamıştır.

 

İki göze sahip olmamız, dünyayı derinlikli görmemizi sağlar. İki göz arasındaki mesafe nedeniyle her göz sahneyi hafif farklı açılardan görür. Beyin bu iki farklı imgeyi birleştirerek (stereovizyon) nesnelerin uzaklığını hesaplar.

 

Stereoskoplar, 3D filmler ve polarize gözlükler, beynin bu derinlik algılama mekanizmasını taklit ederek çalışır. İki göze farklı ışık dalgaları (renk, perdeleme veya polarizasyon yoluyla) gönderilerek iki boyutlu bir ekranda derinlik hissi yaratılır.

 

Işığın belirli bir yönde salınması olan polarizasyon, insan gözü tarafından doğrudan algılanamaz. Film yapımcıları, renk kaybı yaşamadan derinlik hissi yaratmak için bu "polarizasyon körlüğünden" yararlanarak her göze farklı yönde kutuplanmış ışık gönderirler.

 

Stereovizyon sadece yakın mesafelerde (yaklaşık 90 metre) etkilidir. Çok uzak mesafelerde en güçlü derinlik ipucu oklüzyondur; yani bir nesnenin diğerinin önünü kapatmasıdır. Beyin, iki gözden gelen veriler ile oklüzyon çeliştiğinde genellikle oklüzyonu (önünde-arkasında bilgisini) tercih eder.

 

Uzaklık algısında havadaki pusun yarattığı "mavi-bulanık" görüntü (atmosferik perspektif) ve nesnelerin retinadaki boyutu (göreli büyüklük) kritik rol oynar. Beynimiz, nesnenin gerçek boyutuna dair beklentileri ile retina görüntüsünü kıyaslayarak mesafe tahmini yapar.

 

Paralel çizgilerin ufukta birleşiyormuş gibi görünmesi (doğrusal perspektif), beynin derinlik algılamak için kullandığı bir diğer kuraldır. Magritte ve Escher gibi sanatçılar, bu kuralları (oklüzyon ve perspektif) birbirleriyle çeliştirerek "imkansız figürler" ve görsel paradokslar yaratmışlardır.

 

Beynimiz, evrimsel bir alışkanlıkla ışığın her zaman "yukarıdan" geldiğini varsayar. Bu varsayım, gölgelerin konumuna bakarak bir şeklin tümsek (dışbükey) mi yoksa çukur (içbükey) mu olduğunu anlamamızı sağlar. Bu sürece "tonlamadan şekil üretme" denir.

 

Kendi Şeklimizi Hissetmek

Vücudumuzun boşluktaki konumunu bilmemizi sağlayan şey, sadece deri üzerindeki dokunma hissi değil, kas ve tendonlarımıza yerleşmiş özel sensörlerdir.

 

Beyin, iskeletin konumunu belirlemek için iki ana reseptörden gelen verileri harmanlar:

 

Kas İğciği Reseptörleri: Kasın içine yerleşmişlerdir ve kasın uzunluğunu ölçerler. Örneğin, kolunuzu büktüğünüzde biseps kasındaki iğcikler gevşerken, arka koldaki triseps iğcikleri gerilir.

 

Golgi Tendon Organları: Kas ile kemiği birbirine bağlayan tendonlarda bulunurlar. Kasın ne kadar kuvvet uyguladığını ölçerler.

 

Kritik Fark: Elinizde ağır bir valiz varken kolunuzun açısı aynı kalsa bile, kas iğcikleri ve Golgi tendon organları farklı sinyaller gönderir. Beyin, bu iki sinyali karşılaştırarak hem kolun açısını hem de taşınan ağırlığı anlar.

 

Reseptörler, mekanik bir gerilmeyi elektriksel bir sinyale dönüştürür. Bu süreçte iyon kanalları (sodyum ve potasyum kapıları) rol oynar.

 

Mekanik Tetikleme: Bir kas gerildiğinde, nöron zarı üzerindeki gözenekler fiziksel olarak açılır ve içeri sodyum iyonları akar.

 

Eylem Potansiyeli: Bu elektriksel atımlar "ya hep ya hiç" prensibiyle çalışır. Sinyalin şiddeti atımın büyüklüğüyle değil, frekansıyla (saniyedeki atım sayısı) kodlanır.

 

Negatif Sayı Sorunu: Nöronlar "negatif" ateşleme yapamazlar. Beyin bu sorunu, birbirine zıt çalışan kas gruplarını (biseps-triseps gibi) kıyaslayarak (halat çekme oyunu gibi) çözer.

 

Beyin, sensörlerden gelen hatalı verilerle kandırılabilir.

Biseps kasına vibratörle titreşim verildiğinde beyin kolun uzandığını sanır. Eğer o sırada burnunuza dokunuyorsanız, beyin bu çelişkiyi "burnun uzadığı" şeklinde yorumlayabilir.

Görsel dünyayı yana kaydıran gözlükler takıldığında, beyin başta sakarlık yapar ancak bir süre sonra görsel konum ile kolun hareketini yeniden senkronize eder.

 

Dokunma, sadece deriye temas eden nesneleri değil, bu nesnelerin mekan içindeki konumunu da belirlememizi sağlar.

Derideki her reseptörün belirli bir alanı vardır. Beyin, hangi reseptörün ateşlendiğine bakarak temasın yerini belirler.

Kollar çaprazlandığında ve bir çubuk titreştiğinde, beyin başlangıçta titreşimi yanlış tarafa atfeder. Göz hareketleri (sekme/saccade) önce yanlış yöne yönelir, sonra orta yolda rotasını düzeltir.

Beyin değişime odaklıdır. Bu yüzden üzerimizdeki çorapları veya giysileri bir süre sonra hissetmeyiz (duyusal kaybolma), ancak yeni bir temas (sivrisinek ısırığı gibi) hemen fark edilir.

 

Beynimiz; kas uzunluğu, tendon gerilimi ve deri üzerindeki baskı gibi farklı veri akışlarını sürekli olarak görsel bilgilerle birleştirerek "nerede olduğumuza" dair dinamik bir harita oluşturur.

 

Beyin Haritaları ve Benekler

Nöronlar, biyolojik işlemciler gibidir. Bilgi akışı şu yolu izler:

Dendritler: Diğer nöronlardan gelen sinyalleri toplayan alıcı tellerdir.

Hücre Gövdesi: Gelen tüm sinyalleri birleştirir ve bir çıktı üretilip üretilmeyeceğine "karar" verir.

Akson: Sinyali diğer nöronlara taşıyan uzun iletken teldir.

Sinaps ve Nörotransmitterler: Akson ile bir sonraki nöronun dendriti arasındaki boşluktur. Mesajlar burada kimyasal moleküllerle iletilir.

 

Beyin, bir nesnenin nerede bitip diğerinin nerede başladığını anlamak için kontrastı (karşıtlığı) kullanır.

Uyarıcı ve Ketleyici Sinapslar: Bazı sinapslar hedef nöronu ateşlemeye teşvik ederken (pozitif), bazıları engeller (negatif).

Merkez-Çevre Düzenlemesi: Retinadaki bazı nöronlar, çevreleri karanlıkken merkezleri aydınlandığında en yüksek tepkiyi verirler. Bu düzenleme, beynin sahnedeki küçük benekleri ve keskin kenarları algılamasını sağlayan bir "benek sensörü" gibi çalışır.

 

Retinadaki komşuluk ilişkileri beyinde de korunur. Retinada yan yana olan iki hücrenin aksonları, beyindeki talamus ve görsel kortekste de yan yana olan hücrelere bağlanır.

Yön Seçici Nöronlar: Primer görsel korteksteki nöronlar sadece beneklere değil, belirli açılardaki (yatay, dikey veya çapraz) çubuklara tepki verirler. Bu, beynin nesne konturlarını oluşturmak için kullandığı temel yapı taşıdır.

 

Beyin, görsel verideki boşlukları doldurma ve "neyin ön planda" olduğunu belirleme konusunda uzmandır:

Rubin Vazosu: Aynı görsel veri, beynin "sınırın hangi tarafa ait olduğu" kararına göre ya iki yüz ya da bir vazo olarak algılanır. buna "sınır sahipliği hassasiyeti" denir.

Kanizsa Üçgeni: Beyin, gerçekte çizilmemiş olan çizgileri (hayali konturlar) komşu nöronlardan gelen bilgileri birleştirerek "uydurur" ve boşlukları doldurur.

 

Dokunma duyusu da benzer bir haritalama sistemine sahiptir. Vücut yüzeyi, beyinde somatosensori korteks üzerinde temsil edilir.

Homonculus (Küçük İnsan): Beyinde her vücut parçasına ayrılan alan, o parçanın gerçek boyutuyla değil, barındırdığı reseptör yoğunluğuyla orantılıdır. Bu yüzden eller ve dudaklar beyinde devasa bir yer kaplarken, sırt veya bacaklar çok küçük bir alanla temsil edilir.

İki Nokta Eşiği: Parmak uçlarınızdaki yüksek reseptör yoğunluğu, birbirine çok yakın iki noktayı ayrı ayrı hissetmenizi sağlarken, kolunuzda bu iki noktayı tek bir temas gibi algılarsınız.

 

Beyin, vücudun her yerine eşit kaynak ayırmaz. İhtiyaca göre bazı bölgeleri "yakınlaştırır"

Dokunmada: Eller ve dil, sırt bölgesine göre çok daha fazla beyin alanı kaplar.

Görmede (Fovea): Retinanın merkezindeki fovea bölgesi, fotoreseptörlerin en yoğun olduğu yerdir. Gözlerinizi oynatmadan bu yazının iki satır altını okuyamamanızın sebebi, fovea dışındaki bölgelerin düşük çözünürlüklü olmasıdır.

 

Zihin-beyin bağlantısının en gizemli kanıtlarından biridir. Bir kol kesilse bile, beyindeki o kola karşılık gelen harita (somatosensori korteks) hala oradadır. Bu bölgedeki nöronlar "kendiliğinden" ateşlendiğinde, kişi artık var olmayan kolunun kaşındığını veya acıdığını hissedebilir. Beyin, sinyalin kaynağının artık fiziksel olarak var olmadığını ayırt edemez.

 

Gözümüzün yapısı gereği, görme sinirinin retinadan çıktığı yerde hiç reseptör yoktur. Burası bizim doğal kör noktamızdır.

Doldurma Mekanizması: Beyin, kör noktaya düşen boşluğu "en yakın veriyle" tahmin ederek doldurur. Kedi-fare deneyinde farenin yok olup kafes tellerinin devam etmesi, beynin "burada muhtemelen tel vardır" diyerek uydurmasıdır.

Glokom: Bu hastalıkta kör noktalar çoğalır. Ancak hasta bunu uzun süre fark etmez; çünkü beyin, mevcut haritalardaki verileri kullanarak bu kör bölgeleri yamamaya devam eder.

 

Hareket algısı, beynin en uzmanlaşmış sistemlerinden biridir. Bir şeyin hareket ettiğini anlamak için beyin, görüntüyü zaman içinde kıyaslar.

Hızlı ve Yavaş Yollar: Beyin, görsel sinyali ikiye ayırır. Bir kopya "hızlı otoyoldan" (miyelinli lifler), diğeri "yavaş köy yolundan" ilerler. İki sinyal karşılaştığında beyin; "Şimdi" ile "birkaç milisaniye öncesi" arasındaki farkı görerek hareketi tespit eder.

MT Bölgesi (Orta Temporal Alan): Beyindeki bu özel bölge "hareket dedektörü"dür. Buradaki nöronlar sabit nesnelere tepki vermez, sadece belirli yön ve hızdaki hareketlere ateşlenir.

Akineptopsia (Hareket Körlüğü): MT bölgesi hasar gören bir hasta (örneğin LM), dünyayı donmuş kareler (stroboskopik bir ışık altındaymış gibi) görür. Bardağa su dolduramaz çünkü suyun yükseldiğini değil, bir an az sonra ise taşmış olduğunu görür.

Nöronların algıyla doğrudan bağını kanıtlayan en önemli çalışma, Wilder Penfield’ın epilepsi ameliyatlarıdır. Beyinde ağrı reseptörü olmadığı için hastalar uyanıkken beyne elektrik verilmiş:

Görsel korteks uyarıldığında hasta ışık çakmaları görmüştür.

Somatosensori korteks uyarıldığında hasta vücudunun belirli yerlerine dokunuluyormuş gibi hissetmiştir.

 

Wilder Penfield'ın haritalama çalışmalarını bir adım öteye taşıyan bu deney, MT bölgesindeki nöronların sadece hareket "izleyicisi" olmadığını, aynı zamanda hareket algısının "yaratıcısı" olduğunu kanıtlıyor.

 

Çevremiz radyasyonla kuşatılmıştır ancak biz sadece çok dar bir aralığı (400-700 nm) "ışık" olarak görürüz.

 

Sherlock Kulaklar

Beyin, sesin iki kulağa ulaşması arasındaki zaman ve şiddet farklarını (milisaniyelik hassasiyetle) ölçerek sesin yönünü bulur.

Ses dalgaları saniyede yaklaşık 344 metre yol alır: hızlı ama bir yandan da yavaş, zira belli bir sesin her bir kulağa ulaşma zamanında küçük ama anlamlı bir fark söz konusudur

 

Dış kulağınızın (kulak kepçesi) o kıvrımlı yapısı sadece estetik değildir. Ses dalgaları bu kıvrımlara çarptığında, geldikleri yöne göre bazı frekanslar güçlenir, bazıları zayıflar.

Spektral İpuçları: Beynimiz, bu filtreleme desenini yorumlayarak sesin yukarıdan mı aşağıdan mı geldiğini anlar.

Kişisellik: Herkesin kulak kıvrımı farklıdır; bu yüzden başkasının kulak kanalından kaydedilen bir sesi dinlediğinizde mekan algınız bozulur.

 

Kapalı bir odada ses her yerden (duvar, tavan, zemin) seker.

 

Beyin, bir ses duyduğunda ve aynı anda hareket eden bir nesne gördüğünde, sesi o nesneye "yapıştırma" eğilimindedir.

Sinemada ses hoparlörden gelir ama biz ekrandaki oyuncunun ağzından çıktığına yemin edebiliriz.

 

Gözde (retina) yan yana olan hücreler dünyadaki yan yana noktaları görür. Ancak kulakta (koklea) hücreler yan yana dizilmiştir ama mekanla ilgili değil, frekansla (perde) ilgilidirler.

 

Tonotopik Harita: Kokleanın tabanı yüksek (tiz), tepe noktası düşük (bas) frekanslara titrer.

Koklear İmplant: Bu harita o kadar düzenlidir ki, işitme engelli bireylere takılan implantlar doğrudan bu frekans haritasını elektriksel olarak uyararak ses algısı yaratabilir.

 

Harita ve Sayaçlar Eşliğinde Hareket

Beyin bilgiyi hangi "dilde" yazar?

Beyindeki iki temel kodlama biçimi / Haritalar (yer kodu) ve Sayaçlar (miktar kodu).

Beyin, verinin doğasına ve donanımın (kaslar veya duyu organları) ihtiyacına göre iki farklı strateji izler:

Haritalar (Nöral Dijital Kod): Bilgi, "hangi nöronun" ateşlendiğiyle taşınır. Görsel sistemde retinanın bir haritası vardır; belirli bir nöronun aktif olması, dünyadaki belirli bir noktada bir nesne olduğu anlamına gelir.

Sayaçlar (Nöral Analog Kod): Bilgi, "ne kadar" ateşleme yapıldığıyla (ateşleme hızı) taşınır. Kasların kasılma gücü veya ışığın parlaklığı gibi niceliksel değerler genellikle bu "sayaç" mantığıyla kodlanır.

 

Gözünüzün kenarıyla bir kuş gördüğünüzde (Harita dili), göz kaslarınızın o yöne dönmesi için belirli bir miktar kasılması gerekir (Sayaç dili).

Beyin sapındaki Superior Colliculus, görsel haritayı motor bir sayaca dönüştüren bir "ara birim" gibi çalışır.

 

Güneş Gözlükleriniz Samanyolunda

Gözleriniz, başınız ve elleriniz sürekli hareket halindedir. Eğer beyin bu hareketleri hesaba katmasaydı, her göz kırpışınızda veya başınızı her çevirişinizde dünya lunaparktaki bir hız treni gibi sarsılıyor görünürdü.

 

(Helmholtz'un Deneyi) Kendi gözünüzü parmağınızla dürttüğünüzde dünya hareket ediyor gibi görünür; çünkü beyin bu hareketi "emretmemiştir."

 

Sadece işitme sırasında bile gözlerimizin nerede olduğu işitme sistemimizi etkiler.

Superior Colliculus: Hem görsel hem işitsel sinyallerin birleştiği bu bölgede, nöronlar sese tepki verirken gözün o anki konumunu hesaba katar.

Matematiksel olarak, sesin başa göre konumundan gözün konumunu çıkarmak, sesin gözlere göre nerede olduğunu bulmayı sağlar. Beyin bunu uyarılma ve ketleme (engelleme) sinyalleriyle, adeta bir hesap makinesi gibi yapar.

 

Görsel ve işitsel dünyalar arasındaki bu koordinasyon, iletişim kurmamız için hayatidir. Dudak hareketlerini görmek (görsel), duyduğumuz sesle (işitsel) mekansal olarak çakışmalıdır. Eğer bu sistem bozulursa, "referans çerçevesi uyuşmazlığı" yaşanır ve beynimiz sesin kaynağını belirlemekte zorlanır.

 

Bir Yerlere Gelmek

Başınızı çevirdiğinizde içindeki sıvı (endolenf) geride kalır ve tüy hücrelerini büker. Bu, üç boyutlu düzlemdeki tüm dönüş hareketlerini algılamamızı sağlar.

İç kulaktaki yarım daire kanalları ve "kulak taşları" (otokoniya) başın dönüşünü ve ivmesini algılar.

Optik Akış (Optical Flow): Hareket ettiğinizde görsel dünyanın sistemli bir şekilde kaymasıdır. Örneğin bir tren camından bakarken ağaçların hızla geriye gitmesi, beyninize hareket ettiğinizi söyler.

 

Nerede olduğumuzu bilmek, sadece çevreyi görmek değil, oraya ulaşana kadar kaç adım attığımızı ve hangi yöne döndüğümüzü hesaplamaktır.

Karıncalar yuvalarını bulmak için adımlarını sayarlar. Deneylerde bacaklarına "egrat" takılan karıncalar yuvalarını geçerken, bacakları kısaltılanlar yuvaya varmadan durmuştur. Bu, beynin içsel bir "kilometre sayacı" kullandığını kanıtlar.

 

Alkol, denge organlarındaki sıvıların ve tüy hücrelerini örten jelatinsi yapının (kupula) yoğunluğunu değiştirir.

Alkol kupulaya girer, onu hafifletir ve yukarı yüzmesine neden olarak baş dönmesi yaratır.

Alkol kupuladan temizlenip çevredeki sıvıda kaldığında, kupula bu sefer daha ağır hale gelir ve dibe çöker. Bu, uykudan uyandığınızda hissettiğiniz o meşhur "tersine dönme" hissinin sebebidir.

 

Mekan ve Bellek

VOR: Başınızı çevirdiğinizde gözlerinizin otomatik olarak ters yöne dönüp görüntüyü sabitlemesidir.

Yeni bir gözlük aldığınızda dünya başlangıçta tuhaf görünür, ancak birkaç saat içinde beyin bu refleksi yeniden "kalibre eder." Bu "mekansal bellek," ayrı bir arşivde değil, doğrudan hareketin icra edildiği nöral yolların (sinapsların) içinde depolanır.

 

Pariyetal korteks, mekanın bir arşivcisi gibidir.

Sağ pariyetal hasarlı hastalar, zihinlerinde bir meydanı canlandırırken sadece sağdaki binaları sayabilirler. Ancak kendilerini meydanın karşı ucunda hayal ettiklerinde, az önce "unuttukları" binaları saymaya başlarlar.

 

Hipokampus, hem anıların kapısıdır hem de mekanın haritasıdır. 1950'lerde H.M. (Henry Molaison) vakasıyla bu bölgenin yeni anılar oluşturmak için vazgeçilmez olduğu anlaşıldı.

 

İnsan beyni, bilgileri mekansal bir bağlama yerleştirdiğinde çok daha iyi hatırlar. Antik Yunan'dan beri kullanılan Mekan Yöntemi (Loci Metodu), listeleri ezberlemek için zihinsel bir evde (Bellek Sarayı) dolaşmayı kullanır.

Neden? Çünkü evrimsel olarak yiyecek bulmak (mekan) ve o yiyeceğin yerini hatırlamak (bellek) hayatta kalmak için birdir. Hipokampus bu yüzden hem bir harita hem de bir günlük gibi çalışır.

 

Düşünmek Üzerine Düşünmek

Beyin haritalarını incelediğimizde, korteksin neredeyse tamamının duyusal ve motor işlevlere ayrıldığını görürüz. "Sadece düşünmek" için ayrılmış boş bir alan yoktur.

Dikkat, bellek ve akıl yürütme gibi yüksek bilişsel işlevler, duyu ve motor nöronların aktivite örüntüleri üzerine "biner."

 

Soyut kavramları anlamak için her zaman somut ve çoğu zaman mekansal metaforlar kullanırız.

Zaman: "Önümüzdeki" günler, "geçmişte" kalanlar (Zamanı bir yol gibi hayal ederiz).

Sosyal İlişkiler: "Yakın" arkadaşlar, "üst" düzey yetkililer (Sosyal statüyü fiziksel mesafe veya yükseklik olarak kodlarız).

Deney: Pormpuraaw Aborjinleri zamanı "soldan sağa" değil, coğrafi "doğudan batıya" göre dizerler. Bu, dilin ve mekan algısının düşünce yapısını nasıl kökten değiştirdiğini kanıtlar.

 

Düşünürken beynimiz sanki o eylemi yapıyormuşuz gibi tepki verir: "Tekmele" kelimesini okuduğunuzda motor korteksinizin ayak bölgesi; "yala" dediğinizde ağız bölgesi hafifçe hareketlenir.

 

Pariyetal korteks hem mekansal referans çerçevelerini (neredeyim?) hem de sayısal nicelikleri (kaç tane?) yönetir.

Bu bölgedeki hasar (akalkuli), hem yön bulma yeteneğini hem de matematik yeteneğini aynı anda bozabilir. Çünkü beyin için "3 adım ileri gitmek" ile "3 sayısını toplamak" benzer nöral donanımları kullanır.

 

Hipokampusta bulunan ve sadece belirli kişilere tepki veren nöronlar, mekansal "yer hücreleri" ile aynı mantıkla çalışır.

Beynimiz, bir kişiyi veya fikri tıpkı bir coğrafi konum gibi haritalandırır. Düşünmek, bu zihinsel harita üzerinde bir noktadan diğerine "yürümektir."

 

Eğer düşünmek duyu ve motor yollarını kullanıyorsa, dışarıdan gelen yoğun uyaranlar (gürültü, hareket) bu kanalları meşgul eder. Sessiz bir ortamda "kapanmamızın" sebebi, beynin bu kıymetli "mekansal işlemciyi" sadece soyut düşünceye odaklayabilmesi içindir.

…