Alexander Dugin - Yaklaşan savaşın prensipleri ve stratejisi

Doğrusunu söylemek gerekirse, savaş çıktı.

Ancak, bu savaş her an büyük ve belki de hayatımızın tek savaşı haline gelebilir. Başlıca oyuncular -ABD ve Rusya- nükleer güçler olduğundan, savaş Dünya'nın tüm uluslarını ilgilendiriyor. İnsanlığın sonu olma şansı her zaman var.

 

Modern materyalist teknokrat Batı'nın küresel hırsları, küreselleşmenin kendisi bir tesadüf değil, uğraştığımız gücün özüdür. Şeytanla pazarlık yapabileceğinizi veya onu aldatabileceğinizi varsaymak safçadır.

 

Şimdi savaşın cephelerine dönelim.

 

Birinci Cephe: Suriye

Esad'ı devirmenin aracı radikal İslamcı gruplardı

Batılı ülkeler, dedikleri gibi, IŞİD ile savaş halindeler ancak aslında Esad'ı devirmek için radikal İslamcı grupları güçlü bir şekilde destekliyorlar. Aynı taktikler Libya'da Kaddafi'yi devirmek için de kullanıldı.

 

İkinci Cephe. Türkiye

Erdoğan, uzun süredir zengin Katar ile bir ittifak kurmuş, Selefi grupları (Mısır'daki "Müslüman Kardeşler" gibi) finanse etmiş ve Esad'a karşı aktif bir mücadele başlatmıştır. Bu nedenle, Suriye'deki Rus ordusu, Suriye'nin kuzeyindeki Selefilerin mevzilerini bombalamaya başladığında, Ankara ile doğrudan bir çatışmaya girmiştir.

 

Üçüncü Cephe. Ukrayna

 

Dördüncü Cephe. Rusya'da Selefi terörizm

 

Beşinci Cephe. Beşinci Kol

Amerikan yanlısı liberaller

 

Altıncı Cephe. Batı yanlısı liberaller ve hükümetin nüfuz ajanları

Beşinci Kol'un aksine, Altıncı Kol temsilcileri yetkililere resmen sadıktır ve sorgusuz sualsiz itaat eder ve tam bir uyum ruhuyla hareket eder.

 

ABD Dış İlişkiler Konseyi (CFR), Altıncı Cephe'nin koordinasyonunu yönetir, böylece yapı neredeyse resmi olarak Rus hükümetinin en üst düzeylerinde temsil edilir.

 

…basit analitik tahmin çok ciddi bir şeyi gizler. Savaş.

. Savaşa zihinsel olarak hazırlıklı olmak arzu edilir. Bunu yapmak için, insanların kimin düşman olduğunu ve kimin olmadığını ve en önemlisi, neden durumun böyle olduğunu ve başka türlü neden böyle olmadığını anlamaları gerekir. Savaşın en başında düşmanı şeytanlaştırmamalısınız.

 

Batı şeytanın ikamet ettiği bir yerdir. Küresel kapitalist dokunaçların merkezidir. Çürüyen kültürel sapkınlığın matrisi ve yalan ve alaycılığın, şiddetin ve ikiyüzlülüğün bir mengenesidir.

 

Odessa'dan Harkov'a kadar dost bir Rus bölgesi yaratmak, bağımsız Devletler yaratmak veya onları Rus Toprakları'nın bir parçası haline getirmek, bir zafer olarak kabul edilebilecek bir hedeftir.

 

Rus toplumunda Türkiye karşıtı propaganda yürütmek, ABD ve destekçilerinin (Erdoğan) bölgedeki çatışmanın tırmanmasından sorumlu olduğunu ve Moskova'nın Türkleri Moskova için tarihi düşmanı olarak görmediğini sürekli vurgulamak son derece önemlidir. Bu nedenle, Rus-Türk savaşıyla, iç davalarda bile herhangi bir paralellik, yalnızca Türkleri Erdoğan ile birleştirecek ve düşmanı güçlendirecektir.

 

Eskatolojik bir bakış açısından, kutsal yerlere, Kutsal Topraklara, Konstantinopolis'e ve Kiev'e geri dönme zamanıdır.

… 

Alexander Dugin - Savaş Felsefesi

Alexander Dugin - Savaş Felsefesi

А. Дугин - Философия войны

Yauza, Moskova, 2004

 

Savaşmaya ve ölmeye hazır olmayan gerçek anlamda yaşayamaz.

 

Jeopolitik Modası

Günümüzde "jeopolitik" kelimesi moda oldu.

Jeopolitik, 20. yüzyılın ikinci yarısında siyasi coğrafya temelinde gelişen bir bilimdir. Kurucuları İsveçli Rudolf Kjellén ve İngiliz Halford Mackinder'dir.

Bu disiplinin anlamı: devletlerin, halkların, kültürlerin, medeniyetlerin ve dinlerin gelişimindeki birçok model büyük ölçüde coğrafi, mekansal faktörler tarafından önceden belirlenmiştir. Başka bir deyişle, "kader olarak coğrafya."

 

Sonun Paradigması

Marksizmin negatif kutbu nedir? Emeğin aydınlık doğasına karşı çıkan nedir? Marx buna "sömürü" adını verir

 

Emek unsuru bolluk unsurudur. Emek her zaman işçilerin temel ihtiyaçlarını karşılamak için gerekenden fazlasını üretir.

 

Üretici güçler geliştikçe, sömürü paradigmaları da gelişir.

 

Marx'a göre, Kapital'in en yüksek ve en mükemmel formülü, İngiliz liberal politik ekonomisidir

 

Jeopolitik indirgeme ekonomik modelden çok daha az bilinir, ancak ikna ediciliği ve netliği yine de Emek-Sermaye paradigmasıyla oldukça karşılaştırılabilir.

 

İki jeopolitik konudan bahsediyoruz - Deniz (talassokrasi) ve Kara (tellürokrasi). Başka bir çift onlarla eşanlamlıdır: Batı - Doğu

Jeopolitikçilerin doktrinine göre Batı, Deniz'e eşittir. Doğu, Kara'ya eşittir.

 

Jeopolitiğin diyalektiği, Deniz ile Kara arasındaki dinamik mücadeleden oluşur. Deniz, Deniz medeniyeti, sürekli hareketliliği, "hareketi", sabit merkezlerin yokluğunu temsil eder.

Kara, Kara medeniyeti ise, aksine, süreklilik, sabitlik, "muhafazakarlık" ilkesini temsil eder.

 

Deniz, nihai ifadesini ABD ve NATO'da buldu, Kara, sosyalist ülkelerin bir araya gelmesiyle - Varşova Paktı'nda - somutlaştı.

 

Emeğin kaderi = Toprağın, Doğu'nun kaderi.

Sermayenin kaderi = Denizin, Batının kaderi.

 

Emek sabittir, Sermaye likittir.

 

Deniz medeniyeti liberalizmin medeniyetidir. Kara medeniyeti sosyalizmin medeniyetidir.

Siyasi ekonomi ile jeopolitiğin karşılaştırılması dikkate değer derecede tutarlı bir kavramsal resim ortaya koymaktadır.

 

Ortodoks Krallığı'nın eskatolojik fikri - "Üçüncü Roma Olarak Moskova" - daha sonra sekülerleşmiş Petersburg Rusya'sına ve son olarak SSCB'ye aktarıldı.

 

Alman ırkçılığı

Yahudi mesihçiliği

 

"Yahudi olmayanlar", "goyim",

Kabala'nın ezoterik yorumunda, "goyim"ler "insan" değildir,

 

Alman ırkçıları Yahudileri "ırksal kötülüğün" merkezi olarak görürken, Yahudilerin kendileri -özellikle II. Dünya Savaşı'ndan sonra- tam tersine, Nazizm'de "goy kötülüğünün" en üst düzeyde somutlaştığını kabul ettiler.

İsrail devletinin yaratılması doğrudan Hitler rejiminin kaderiyle bağlantılıdır.

 

Dini çatışma paradigması, Ortodoksluk ile Katoliklik ve (daha sonra) aşırı Protestan köktenciliğine karşı olarak tanımlanmaktadır.

Tarihin iki ana konusu / Doğu Kilisesi (Ortodoksluk) ve Batı Kilisesi

 

…tarihte iki özne, iki kutup, iki uç gerçeklik vardır. Karşıtlıkları, mücadeleleri, diyalektikleri medeniyetin dinamik içeriğini oluşturur.

 

Asimetri

milenyumun şafağında, tek kutuplu bir dünya ortaya çıktı. Tek önemli kutbu Batı, ABD ve NATO müttefikleridir

Tek kutuplu bir dünya bir gerçektir. Ancak modern insanlığın büyük bir kesimi için bu tamamen olumsuz, trajik, negatif bir gerçektir.

Yeryüzünde mutlak bir birlik olamaz ve her tez, ne kadar küresel ve evrensel olursa olsun, bir antitezle karşılaşabilir ve karşılaşmalıdır.

 

Tek kutupluluğun karşıtı asimetri alanındadır.

 

Post-endüstriyel bilgi alanındaki dünyanın modern yapısı çok savunmasız hale geliyor. Bu nedenle, yeni silah türlerinin geliştirilmesi - yenilik sürecinin doğru konfigürasyonuyla - çok yakın bir gelecekte devasa ekonomik ve endüstriyel kaynaklar gerektiren devasa teknolojilerden, geliştirilmesi çok fazla sermaye yatırımı gerektirmeyen, yaratıcı esneklik ve avangard bir yaklaşım gerektiren yüksek teknoloji modüllerine doğru ilerleyebilir.

 

Carl Schmitt: Rusya İçin Beş Ders

Carl Schmitt'in hukuk felsefesinin temel ilkesi, toplumsal varoluşun tüm ölçütleri üzerinde siyasi ilkelerin koşulsuz önceliği fikriydi. Toplumun iç ve dış varoluş stratejisini örgütleyen ve önceden belirleyen şey siyasetti.

 

"Bir halk, ancak bağımsız bir siyasi topluluk oluşturursa ve tam da kendi özgül topluluğuna ilişkin anlayışını korumak adına diğer siyasi topluluklara karşı çıkarsa siyasi olarak var olur."

 

“Eğer biri tüm insanlık adına, soyut insanlık adına konuşmaya başlarsa, bu pratikte bu birinin olası tüm muhaliflerini genel olarak insan niteliğinden mahrum bıraktığı, onları insanlıktan ve yasadan dışladığı ve potansiyel olarak en korkunç ve insanlık dışı sınırlara getirilen bir savaşı varsaydığı gibi korkunç bir iddiada bulunduğu anlamına gelir.”

 

"toplam savaş" ve "sınırlı savaş"

Toplam savaş, halkların doğal kültürel, tarihsel, devlet ve ulusal farklılıklarını inkar eden evrenselci ütopik bir ideolojinin sonucudur. Böyle bir savaş, insanlığın yıkımıyla doludur. Carl Schmitt, aşırı hümanizmin böyle bir savaşa giden doğrudan bir yol olduğuna inanıyor.

"biçimler savaşı" yalnızca profesyonel askeri personelin katılımını gerektirir

Hem dışsal hem de içsel olarak politik olarak tam teşekküllü bir toplumun varlığı için politik bir zorunluluk olan "düşman" - "dost" çifti soğukkanlılıkla kabul edilmeli ve tanınmalıdır. Aksi takdirde herkes "düşman" olur ve hiç kimse "dost" olmaz. Bu, tarihin politik zorunluluğudur.

 

'Olağanüstü Koşullar'

"istisnai durumlar" teorisi, "Ernstfall".

Ernstfall, artık sıradan yasal normlarla düzenlenemeyen bir durumda siyasi bir kararın alındığı andır.

 

"Büyük Uzay" / Grossraum

Grossraum'un teorisini bir örnekle açıklayalım. 18. yüzyılın sonu - 19. yüzyılın başında, ABD toprakları Eski Dünya'nın çeşitli ülkeleri arasında paylaşıldı.

Bu durumda, Avrupa, ABD için tam bir kıtasal güç temsil ediyordu ve bu da Yeni Dünya'nın askeri, ekonomik ve diplomatik düzeylerde jeopolitik ve stratejik birleşmesini engelliyordu. Bağımsızlığını kazandıktan sonra, ABD, Eski Dünya'ya giderek daha ısrarlı bir şekilde jeopolitik iradesini dayatmaya başladı ve bu da mantıksal olarak kıtasal birliğin, Avrupa "büyük uzayının" zayıflamasına yol açmaya başladı.

 

"Savaş Dünyası" ve Gerillaların Teolojisi

Schmitt, modern tarih seyrinin kaçınılmaz olarak "topyekün savaşa" doğru ilerlediğine inanıyordu.

"Evrensel barış" hakkında ne kadar çok konuşurlarsa, savaşlar ve çatışmalar o kadar korkunç hale geldi. Sloganlar ne kadar "insani" olursa, toplumsal gerçeklik o kadar insanlık dışı oldu.

 

"Partizan Teorisi"

Partizan, savaşında tüm savaş kurallarını hiçe sayar. Dahası, partizan bir asker değildir.

Partizan, modern "hukuk"un gizlenmiş gayrimeşru meydan okumasına açıkça gayrimeşru bir yanıttır.

 

Elementler, roketler ve partizanlar

Schmitt, en geleneksel toplumların Toprak elementiyle en yakından ilişkili olanlar olduğunu savunur. Bu bir tellurokrasidir (Toprak yönetimi).

Su unsuruna dayalı medeniyetlere genellikle talassokrasiler (deniz güçleri) denir.

Schmitt, baskın unsurun "sıvılaşmasının" aynı zamanda uzayın düzenlenmesiyle ilgili yasal normların aşınmasını da beraberinde getirdiğini yazar.

Kara genişlemesinin-entegrasyonunun aksine, deniz güçleri çoğunlukla sömürgeleştirme ve korsanlık uygular, yani sadece geçici bir zenginleştirme ve sömürü kaynağı olarak kabul edilen topraklara yırtıcı ve etik olmayan (kara açısından) baskınlar yaparlar, çünkü talassokrasi koşullarında deniz kolonisi ile metropol arasında uzayın homojenliğini bozan sıvı bir unsur, su bulunur.

 

Modern savaşların en korkunç sayfaları hava silahlarıyla ilişkilendirilir

Hava sahasının gelişimine, medeniyetteki ahlaki kriterlerin daha da gevşemesi eşlik eder.

 

Ateş (veya Eter), ki bu, antik Yunanlılara göre Hava elementinin üstünde yer alır. Bu element, "eterik" olarak adlandırılabilecek dış uzaya karşılık gelir ve bu durumda bir uzay medeniyeti bir eterokrasi olacaktır.

 

Partizan, teknosferin mantığına, zamana, medeniyetin trajik entropisine karşı savaşır.

 

Savaş bizim annemizdir

Her durumda barışın savaştan daha iyi olduğuna dair talihsiz bir önyargı var.

 

"Savaş propagandasını" istediğiniz kadar sert bir şekilde cezalandırabilirsiniz, ancak savaştan kaçınılamaz. Ondan kaçış yoktur, etrafından dolanmanın bir yolu yoktur.

 

Savaştan kaçamazsınız ve kaçmaya çalışmamalısınız. Aksine, ordunuz ve birliğinizle olan ilişkinizi doğru bir şekilde belirlemeye çalışmak, dövüş sanatları becerileri öğrenmek ve en yakın komutanınızı tanımak önemlidir.

 

Barışçıl bir medeni toplumda ölüm belirsizleştirilir, çevreye itilir, uzak ve yabancı bir şey olarak sunulur.

 

Ernst Jünger, savaş hakkında yazılmış en iyi şiirde, ünlü "Savaş bizim annemizdir" kitabında şöyle demiştir: "Savaş bize mezarın dikkatlice sakladığını açığa çıkarır."

 

Ölümü o kadar unuttuk ki bilincimiz bu deneyimde bir an bile durmaya muktedir değil. Bu yüzden modern kitle kültüründe “yaşayan ölüler”, “cehennemden dönenler” vb. temalarına olan saplantı var.

İnsanlar uluslarını ve savaşa olan inançlarını savunmazlarsa, bu ulusla temaslarını kaybedecekler, sefil, başıboş atomlara dönüşecekler ve inançları kurtarıcı gücünü kaybedecek, düz, etkisiz, dindarca küçük bir ahlak anlayışına dönüşecektir.

Savaşmaya ve ölmeye hazır olmayan kişi gerçek anlamda yaşayamaz.

 

Milletlerin, kültürlerin ve toplumların değerleri savaşta ve savaşla kanıtlanır. Değerli olan, kanla ödenendir.

 

Kendisinden daha üstün değerleri tanımayan, yani en saf ve en somut, en yoğun kavranmış biçimlerinden biri Anavatan olan bir ideal uğruna bir gün ölmeye hazır olmayanın kendine insan deme hakkı yoktur. Yaşamak için yeterli ontolojik temeli yoktur.

 

Kşatriyaların Yeniden Canlanması

Asker olmak sadece bir meslek değildir. Bir çağrıdan bile daha fazlasıdır. Askerler doğuştan olmalıdır. Askerler, tüm zamanların ve ulusların ordularında ortak olan çok özel psikolojik ve etik tutumlara sahip bir tiptir. Hindular tüm askerleri "Kshatriyalar" adını verdikleri ayrı bir kasta sınıflandırırlar.

 

Rus'u ve Rus toplumunu yaratanlar savaşçılardı, aktörler değil, mizahçılar değil, analistler değil, bölgesel komite sekreterleri değil.

 

Ordu, devletin yalnızca niteliklerinden biri değil, devletin özüdür.

 

Normal bir askerin ideoloji ve jeopolitikle meşgul olması gerekir. O sadece bir paralı asker değildir, Devlet ve Milletten sorumludur. Bu nedenle Devlet ve Millete ne olduğunu anlamalı ve onların kaderlerini planlamaya aktif olarak katılmalıdır.

 

Ordu, etkili temsilcilerini devletteki stratejik görevlere aday göstermelidir. Tepede tiranlığa ve çürümeye tahammül etmek basitçe suçtur

 

Kırmızı Toprak Ana

Rusça "adam" kelimesi "adam", "kırmızı kil" kelimesinden gelir),

 

Milletler ve devletler, medeniyetler ve itiraflar arasındaki savaş tam da bu büyülü madde için, yani toprak ana için yürütülür.

 

Werner Sombart tüm insanları ikiye ayırdı "kahramanlar ve tüccarlar",

 

Bize karşı haçlı seferi

Küresel jeopolitik çatışmayı kaybettik. Yenildik.

 

ABD Batı'nın özüdür

 

Daha önce, tüm bu eğilimler Protestan İngiltere'de yoğunlaşmıştı.

…tüm Batı tarihi Amerika Birleşik Devletleri'nde birleşir. Jeopolitik bir olgu olarak Batı'nın kendisi, Hristiyan Kilisesi'nin Ortodoksluk ve Katoliklik olarak bölünmesi sırasında ortaya çıktı.

Geleneksel olarak, Amerikan siyasetindeki çoğunlukçu tip "WASP" - "Beyaz Anglosakson Protestan"dır.

 

Rusya, yüzyıllardır Batı'nın başlıca jeopolitik ve ideolojik düşmanı olmuştur. Bu oldukça doğaldır.

Batı ve Doğu Hristiyanlık biçimleri iki seçenek, iki yol, iki uyumsuz, birbirini dışlayan mesihçi ideallerdir. Ortodokslar Katolikleri, kendilerini "irtidat"a teslim etmiş "mürtedler" olarak görürler. Katolikler Ortodoksları "barbar bir spiritüalist mezhep" olarak görürler.

 

Anglosaksonlar “İsrail’in on kabilesinin torunları” olarak kabul edilir.

"Babil esaretinden Yahudiye'ye dönmeyen on kabile."

 

Armageddon'a Giden Yol

(Irak çatışmasının metafiziği)

Irak'ın nerede olduğunu hatırlayalım.

Yahudi-Hristiyan geleneğinde, Babil uzun zamandır kötülüğün - "paganizm", "şiddet", "ahlaksızlık" - bir SİMGESİ olmuştur.

İncil, Babil'e karşı lanetlerle doludur.

 

Bazı modern Amerikan dispensasyonalistler, Ariel Sharon figürünü (İbranice'de Ariel kelimesi tam anlamıyla "Tanrı'nın Aslanı" anlamına gelir) bir dizi kıyamet kehanetinin gerçekleşmesiyle ilişkilendirir. Onların görüşüne göre, Ariel Sharon Tanrı tarafından son zamanlarla ilgili kehanetleri yerine getirmek üzere seçilmiştir.

 

Terörizm: jeopolitik, politik ve psikolojik açılardan

…siyasi eylem yöntemidir.

Terörizmin ortaya çıkmasının koşulu, sosyo-politik alandaki ciddi kısıtlamalar ile kolluk kuvvetlerinin göreceli yumuşaklığı arasındaki belirli bir boşluktur, bu nedenle liberal demokratik sisteme sahip toplumlar terörizmin varlığı için en elverişli olanlardır.

 

Etkisiz terörizmin örnekleri IRA, ETA, Alman RAF, Kürdistan İşçi Partisi'dir.

 

El Kaide ve bin Ladin (CIA tarafından yaratılan) Atlantikçiliğin stratejik çıkarlarına hizmet etmeye devam ediyor, hatta kendilerini onun amansız düşmanları olarak konumlandırıyorlar - Amerika'daki Eylül terörist saldırılarının sonuçları, Orta Asya'daki Amerikan askeri varlığının sağlamlaştırılması ve kıyı bölgesindeki nüfuzun güçlendirilmesiydi.

 

…teröristler genellikle dindar fanatikler, mezhepçiler, mistiklerdir ve psikedelik maddeler kullanırlar.

 

Kartaca'nın yıkılması gerekiyor.

Amerika Karşıtı Çoğunluk

Kartaca, ticaret sistemini, "açık toplumu" temsil ediyordu.

Her şey satılıyor ve her şey satın alınıyordu.

Kartaca, Roma'yı birkaç kez diz çöktüren bir dünya gücüydü.

Kartacalılar, yüzlerce yeni doğmuş bebeği putun ateş püskürten ağzına attılar. Bu uğursuz şehrin kalıntılarında inanılmaz sayıda minik iskelet bulundu. Moloch kültü, Sermaye'nin mutlak gücüne gölgeli bir övgüdür.

 

Roma, insanın onuruna ve haysiyetine, kahramanlığa ve disipline, kendini aşmaya ve insan kişiliğinin ideal boyutuna inanıyordu.

 

Yeni Kartaca, uğursuz gölgesini gezegenin üzerine yayıyor.

Moloch'un sesi açıkça duyuluyor

…modern Batı, Kartaca'nın doğrudan ideolojik mirasçısıdır.

 

İlk Roma, Kartaca'yı yenerek, yüzyıllardır insanlığın "ticari sistem" enfeksiyonundan yolunu temizler.

İkinci Roma, Konstantinopolis, Bizans İmparatorluğu'dur. Roma ideali kiliseselleştirilir,

Bizans, Batı ile uzlaştığı için düşer. İşlevinden geri çekilir ve Tanrı'nın vahşi, deli Türkler biçimindeki cezası Ortodoksluğun beşiğine düşer.

 

"Özgür dünya", "medeni ülkeler", "açık toplum" - Moloch'un hizmetkarlarına bugün böyle deniyor.

 

Jeopolitik olarak Rusya, Kara'nın merkezidir, ABD ise Dünya Adası'nın somutlaşmış halidir. Dünyanın tüm jeopolitik tarihi bu kutuplar arasındaki bir düellodur - kara tabanlı İncil canavarı Behemoth (biz) ile deniz canavarı Leviathan (onlar, Amerikalılar) arasında.

 

ABD hayatta kalmak için müreffeh bir güç gibi davranmaya devam etmelidir. Bu nedenle, ekonomik sorunlarını diğer ülkelere siyasi ültimatomlar ve askeri maceralar yoluyla çözerler.

 

Rus gazı ve petrolü (artı nükleer silahlar) Avrupa'yı ekonomik (ve politik) olarak kolayca bağımsız hale getirebilir ve Avrupa (ve Japonya) yatırımları ve yüksek teknolojileri Rus ekonomisini hızla canlandırabilir. ABD buna her şekilde karşıdır. Hepimizin durgunlaşmasını ve kendilerinin refaha kavuşmasını istiyorlar. Bu yüzden Amerika'dan nefret ediyoruz.

 

Jeopolitik Bir Zorunluluk Olarak Avrasya Güvenlik Sistemi

…

 

Rus ordusu siyaset ve toplum

Ordunun ve toplumdaki otoritesinin canlanmasında muzaffer bir askeri seferin rolü

 

Prensip olarak, Mayıs 2002'de BDT ülkelerinin silahlı kuvvetleri arasında Toplu Güvenlik Antlaşması imzalandı

Rus Silahlı Kuvvetlerinin geleceğinin, büyük kahramanlıklara karşılık gelen çok daha büyük ölçekli görevlerle karşı karşıya kalacak olan Avrasya Silahlı Kuvvetlerine dönüşüm sürecinde yattığına inanıyorum.

 

…küreselleşme ve milliyetçilik. Küreselleşme özgünlüğümüzü, medeniyet kimliğimizi yok edecektir. Ancak diğer uç daha az tehlikeli değildir: Çok daha elverişli tarihsel koşullarda bile katlanamadığımız tam bir özyönetime geri dönüş ilan edersek, geleceğimiz silinebilir.

 

Terör saldırıları giderek ekonomiyi vurmak için tasarlanıyor.

 

Gelecek dönemde askerlik hizmeti ve vatandaşlığın sıkı bir şekilde birbirine bağlı olacağına, herkesin malı olmayacağına inanıyorum. Orduda hizmet etmeden, dışarıdan biri olarak yaşamadan vatandaş olarak kabul edilmek ve ülkenin liderliğini seçme hakkına sahip olmak imkansız olacak.

 

Öncelikle, en yüksek devlet pozisyonlarının sadece devlete olan askeri borcunu ödemiş olanlar tarafından işgal edilme hakkına sahip olduğu hükmünü getirmek adil olurdu, belki sadece askerlik hizmeti şeklinde değil, aynı zamanda sivil alternatif şeklinde de.

 

Bir ordu, daha fazla para verildiğinde kurulmaz, bir ordu, halkının desteğiyle haklı bir dava uğruna savaştığını hissettiğinde kurulur.

 

Halkların, kültürlerin, toplumların değerleri savaşla ve savaş aracılığıyla ispatlanır.

Güzel olan, özverili bir adanmışlığa dayanandır.

Savaş, bir insanı muazzam kişisel çaba pahasına bir topluluğa ait olduğunu yeniden teyit etmeye zorlar. Savaş her zaman kolektif bir meseledir, insanları ve devleti korumayı, güçlerini, alanlarını ve yaşamsal bölgelerini artırmayı amaçlar. Savaşın toplumsal ve ulusal anlamı budur.

… 

Zayıf Düşünme

 

Gianni Vattimo - Zayıf Düşünme

 

Gianni Vattimo 1936'da Torino'da doğdu. Heidelberg’de Gadamer’in yanında felsefe okudu.

Felsefi bağlılığı her zaman siyasi faaliyetle birleştirdi

 

Zayıf düşünme

Bu düşünce biçiminin altında yatan fikir, düşüncenin herhangi bir sabit ya da kesin hakikati tasdik etme ya da ona ulaşma imkânının olmadığıdır.

 

Felsefe geçmişte gerçeğin özgün anlamının araştırılması olarak yapılandırılmıştı

 

Vattimo'ya göre söz konusu felsefi düşünce macerasının sonuna ulaşmıştı.

 

…felsefenin gelecekte izlemek zorunda kalacağı yol, mutlak gerçeğin arayışı değil, bunun yerine Farklı gerçeklerin olduğu gerçeğine uyum sağlamak

 

Vattimo bunun için zayıf bir düşüncenin / kendini gerçeğin kesin ve tartışılmaz bir açıklaması olarak sunmayan bir düşünce biçiminin (yani inkâr edilemeyecek güçlü bir düşüncenin) ortaya çıkmasını umuyor.

 

Nietzsche’den sonra bilindiği gibi, her kesin anlam çürüyor, her temel krize giriyor.

Heidegger'in düşüncesi temelsiz bir gerçeklik hakkında iyi bir fikir verir

Gadamer geleneğin geri kazanılmasını zayıf anlamda kabul etti

 

Şiddetin bir biçimi olarak güçlü düşünce, farklılık duygusu

 

…güçlü ahlak ve ideolojiler oluşturma eğilimi bir tür şiddet…

 

…gerçeklik, en özgün ve özgün haliyle özgürlük ve kaostur, sürekli harekettir, bakış açılarının çoğulluğudur.

 

Tarihsel olarak zayıf düşünce hermeneutik bir perspektife oturtulmuştur. Tarih, geleneğin değerlerini içerir, ancak bu gelenekler, belirli bir geleneğin diğerleri üzerindeki üstünlüğünü haklı çıkarmaz

 

…şiddetin kökeni / kendi amaçlarını empoze etme çabalarında kaçınılmaz olarak çatışma üreten güçlü ideolojiler üreten güçlü iktidar yapılarının kalıntılarında bulunacaktır.

…şiddetin ortadan kalkması, ancak her güçlü ideolojinin ortadan kalkması ve yerini, birbirine üstünlük kurmak istemeyen, ancak kendi konumlarına saygı duyma niyetinde olan çok sayıda "zayıf kültür"ün almasıyla mümkün olabilir.

…

Emrah Safa Gürkan - Sultanın Casusları - Özet / Notlar

Emrah Safa Gürkan - Sultanın Casusları - Notlar

16. Yüzyılda İstihbarat, Sabotaj ve Rüşvet Ağları, Kronik Kitap, 2017

 

Takdim / Giriş

Üç kıtaya yayılmış Osmanlı İmparatorluğunun yüzyıllarca ayakta kalmasının temel şartının, çevresindeki askeri ve siyasi gelişmeleri yakından takip edebilme kabiliyeti olduğu vurgulanıyor.

 

16. yüzyıl, merkezi devletlerin oluştuğu, savaş teknolojilerinin, modern diplomasinin ve gizli haber alma tekniklerinin hızla dönüştüğü bir çağdır.

 

Yeniçağ’da İstihbarat

16. yüzyıl istihbaratın ilk "Altın Çağı"dır

Coğrafi keşifler, matbaanın yaygınlaşması, Reformasyon ve uluslararası ticaretin gelişmesi "haberi" hayati bir meta haline getirmiştir. Dönemin el yazması haber bültenleri olan avvisiler, modern gazetenin öncüsü olarak bilginin devlet tekelinden çıkıp kamusal alana yayılmasını sağlamıştır.

 

Akdeniz'e bakışta iki temel ekol

Dikotomik (İki Kutuplu) Ekol: Henri Pirenne, Bernard Lewis ekolü, Paolo Preto, Andrew Hess, Robert C. Davis ve Samuel Huntington.

Akdeniz Hıristiyanlık ve İslam arasında çatışma alanıdır.

 

Braudelci Ekol: Dini ve siyasi sınırlar Akdeniz'i bölememiştir.

 

Kaynaklar

Başbakanlık Osmanlı Arşivi'ndeki Mühimme Defterleri sistemin işleyişini gösterse de operasyonel detay vermez.

Sadece Osmanlı kaynaklarına dayanarak yapılan çalışmalar "Osmanlı'nın casus kullandığı" gibi malumu ilam eden yüzeysel sonuçlara mahkumdur.

 

16. yüzyılda Venedik, Madrid, Ragusa, Floransa gibi merkezlerin mukim elçilik sistemleri ve gelişmiş kançılaryaları sayesinde binlerce operasyonel casus raporu günümüze ulaşmıştır.

 

Müdeccel (Mudejar): 1492 sonrası İspanya'da Müslüman kalmasına izin verilenler. Osmanlı katipleri, sonradan zorla Hıristiyan yapılan Moriscolar için de bu terimi kullanmıştır.

 

İki İmparatorluk, Bir Deniz: Bahr-ı Sefid’de Osmanlı-Habsburg Mücadelesi

Habsburg İmparatorluğu (Venüs'ün Lavtası): Başlangıçta Kutsal Roma Cermen İmparatorluğu içinde önemsiz bir aile olan Habsburglar; Burgonya, Alçak Ülkeler (Benelüks), İspanya, Napoli, Sicilya ve Amerika kolonilerini tamamen stratejik hanedan evlilikleri ve miras yoluyla tek bir hükümdarın (Şarlken) elinde toplamıştır.

 

16. yüzyıl dünyasında Hicri 1000 yılı yaklaşırken, her iki hükümdar da kendisini kıyametten önceki "Son Dünya Hükümdarı" olarak görmüş ve göstermiştir:

Kanuni Sultan Süleyman: İslam dünyasının müceddidi (yenileyicisi), Hak dinini dünyaya yayacak olan Sahib-kıran ve Mehdi-yi ahirü'z-zaman olarak konumlandırıldı. Şarlken'e yazdığı mektuplarda ona "İmparator" demeyi reddedip sadece "İspanya Kralı" hitabını kullandı.

İmparator Şarlken (V. Carolus): Şansölyesi Gattinara'nın çizdiği Monarchia Universalis (Evrensel Monarşi) modeline göre, Hz. İsa'nın bin yıllık krallığından önce Kudüs'ü geri alacak evrensel Hıristiyan lider olarak görüldü.

 

1526 Mohaç Meydan Muharebesi ile Macar Kralı Layoş’un ölmesi, iki imparatorluğu Orta Avrupa'da direkt komşu ve karşı karşıya getirdi.

Zâpolya’nın ölümünden sonra Habsburgların bölgeyi ele geçirme hamlelerine karşılık Osmanlı Macaristan'ı doğrudan merkeze bağlandı ve Budin Beylerbeyliği kuruldu.

Gerek 1529 Viyana Kuşatması’nda gerekse 1532 seferinde Habsburglar Osmanlı ordusunun karşısına çıkmaktan kaçındı; bu yıpratıcı süreç iki tarafı 1533'te İstanbul Antlaşması'na zorladı.

 

Barbaros Kardeşler 1516'da Cezayir'e yerleşerek İspanyol (Habsburg) hakimiyetine karşı üs kurdular. Oruç Reis'in ölümünden sonra Hızır Reis (Hayreddin), İstanbul ile ilişkilerini sıkı tuttu.

Habsburgların 1532'de Mora kıyılarını (Koron, Patras) kolayca alması üzerine Osmanlı, donanmayı modernize etmek için Barbaros’u İstanbul’a çağırıp Kapudan-ı Derya ilan etti.

 

Preveze Zaferi ile Doğu Akdeniz'de Osmanlı üstünlüğü perçinlendi. Şarlken'in 1541'deki Cezayir seferi ise kötü hava koşulları nedeniyle büyük bir bozgunla sonuçlandı ve Habsburglar Akdeniz'de savunmaya çekildi.

 

Fransa Kralı I. François, 1525 Pavia Muharebesi'nde Şarlken’e esir düşünce, annesi Savoylu Louise vasıtasıyla Kanuni’den yardım istedi. Bu durum dinler üstü, tamamen makyavelist bir ittifak doğurdu:

Osmanlılar, Habsburg evrensel monarşisini bölmek için Fransa’ya 100.000 altın borç verdi ve Protestan prensleri destekledi.

Fransa, Papalık’tan aldığı "Rex Christianissimus" (En Hıristiyan Kral) unvanına tezat şekilde Osmanlı donanmasını Toulon limanında misafir etti (1543-1544).

Osmanlı istihbaratı ve donanması, Habsburg karşıtı yerel isyanları (Napoli asillerinin isyanı, Korsika'da Cenova karşıtı Sampieru Corso hareketi) bizzat el altından ve lojistik olarak destekledi.

 

Cerbe, Malta ve İnebahtı

1560 Cerbe Zaferi: Piyale Paşa, Habsburg donanmasını ağır bir yenilgiye uğrattı. Bu zafer Preveze'den daha büyük kayıplara yol açtı ve İtalya'da muazzam bir panik (Braudel'in tasviriyle) yarattı. Ancak Osmanlı bu stratejik avantajın semeresini toplamakta gecikti.

 

1565 Malta Kuşatması: Turgud Reis'in şehit düştüğü bu kuşatma Osmanlı için başarısızlıkla sonuçlandı ve Batı Akdeniz'deki mutlak ilerleyiş sınırına ulaştı.

 

1570-1571 Kıbrıs'ın Fethi: II. Selim döneminde, Sokollu Mehmed Paşa’nın itirazlarına rağmen Lala Mustafa ve Piyale Paşalar ile Yasef Nasi'nin hırsları sonucu Kıbrıs fethedildi. Ancak bu hamle Hıristiyan dünyasını birleştirdi.

 

1571 İnebahtı (Lepanto) Bozgunu: Kıbrıs'ın intikamı olarak Papa liderliğindeki Kutsal İttifak, Osmanlı donanmasını neredeyse tamamen yok etti.

 

1574 Tunus'un Geri Alınması: Uluç Ali Paşa (Kılıç Ali) önderliğinde yeniden inşa edilen donanma, Habsburgların geri aldığı Tunus ve Halkü'l-Vad limanını kesin olarak Osmanlı mülkü yaptı.

 

Kadırga savaşlarında asıl belirleyici unsur gemi sayısı değil; fırtınaya, açlığa ve kürek çekme şartlarına dayanıklı yıllanmış kürekçiler ile tecrübeli denizcilerdir. Osmanlı, İnebahtı'da sadece gemilerini değil, telafisi imkansız binlerce tecrübeli denizcisini ve köle kürekçisini kaybetmiştir.

 

1580'lere gelindiğinde her iki imparatorluk da Akdeniz'deki iddialarından vazgeçmek zorunda kalmıştır.

Habsburgların (II. Felipe) Tıkanma Nedenleri:

Mali İflas (1575): Peru’dan (Potosi) gelen gümüşe rağmen devasa savaş maliyetleri yüzünden İspanya iflas bayrağını çekti.

Kuzey ve Batı Avrupa Krizleri: Alçak Ülkeler’deki (Hollanda) Protestan isyanı bastırılamadı. Fransa'daki Katolik-Protestan iç savaşına (Huguenotlar) para akıtmak zorunda kaldılar.

İngiltere Fiyaskosu (1588): Yenilmez Armada’nın İngiltere karşısında uğradığı muazzam hezimet, İspanya'yı Akdeniz'de lüks bir savaşa girmekten alıkoydu.

 

Osmanlıların Tıkanma Nedenleri:

Doğu Cephesi (1577-1590): Safevilerle başlayan ve 13 yıl süren yıpratıcı kara savaşları tüm bütçeyi emdi.

Enflasyon ve Ekonomi Krizi (1584): Amerika gümüşünün Avrupa üzerinden Osmanlı pazarına girmesiyle yaşanan büyük tağşiş (paranın değerinin düşürülmesi), ekonomiyi çökertti ve yeniçeri isyanlarını tetikledi.

 

Savaştan bitkin düşen iki dev, prestij kaybetmeden masaya oturmanın yollarını aradı.

Osmanlıların yakaladığı Habsburg casusu Martin de Acuña, canını kurtarmak için kendisinin II. Felipe'nin resmi elçisi olduğu yalanını söyledi. İstanbul'daki istihbarat şefi Aurelio Santa Croce ve tercüman Hürrem Bey'in yardımıyla sahte belgeler düzenlenerek Sadrazam Sokollu Mehmed Paşa ikna edildi.

Bu sahte süreç üzerinden yürüyen 40 aylık müzakereler, 1581 Şubat'ında 3 yıllık bir ateşkesle sonuçlandı. Resmi bir barış değil, resmi vasfı olmayan bir elçiyle yapılan bu ateşkes sayesinde iki taraf da onurunu korudu.

 

1593'te başlayan Osmanlı-Avusturya (Uzun Savaşlar) ve ardından gelen İran savaşları ile Akdeniz siyaseti tamamen rafa kalktı.

 

Osmanlı Casusları ve İstihbarat Operasyonları

Osmanlı casusları, masa başında yetişmiş bürokratlar değil, coğrafyayı ve yerel kültürleri çok iyi bilen aksiyon insanlarıdır.

Mühtediler (Din Değiştirenler): En büyük grubu oluştururlar. İspanya’da din değiştirmeye zorlanan Müslüman kökenli müdecceller (Moriskolar), esir düşüp Enderun'da yetişen veya İslam'ı seçen İtalyan, İspanyol ve Rum kökenli denizciler bu gruptadır.

Hıristiyan Yerliler: Osmanlı tebaası olan Rum denizciler veya Balkan kökenli Hıristiyanlar.

Din Adamları: Ortodoks piskoposlar veya metropolitler (Örn: Trent Konsülü’ne katılma bahanesiyle dolaşan Selanik Metropoliti Macharius).

Tüccarlar ve Esir Tacirleri: İşleri gereği her iki tarafta da en üst düzey yetkililerle (kral naipleri, dükler) yasal olarak görüşebilen, Akdeniz’in ortak melez dili lingua francayı konuşan kişiler (Örn: Ali Moro).

 

16. yüzyılda, bir casusun işini iyi yapabilmesi için şu niteliklere sahip olması gerekirdi:

Çok Dil Bilmek (Poliglotluk): Dönemin casus profiline uyan Erdelli Marxeben Lener; Almanca, Macarca, Ulahça, Venedikçe ve Türkçe bilmekteydi.

Kültürel Kamuflaj Yeteneği: Din adamı kılığına (keşiş cübbesi) girebilmek, Hıristiyan kıyafeti (veste alla franca) giyerek İtalya'da serbestçe dolaşabilmek.

Akrabalık ve İletişim Ağları: Kaptan-ı deryaların (Kılıç Ali Paşa, Uluç Hasan Paşa, Cigalazade Yusuf Sinan Paşa) Avrupa'da kalan Hıristiyan akrabaları, bilgi akışı için doğal birer istasyon vazifesi görüyordu.

İkna Kabiliyeti ve Dolandırıcılık: Yabancı hükümdarları (Örn: İmparator II. Maximilian veya Papa IX. Innocentius) uçuk projelere ikna edip para sızdırabilecek kadar zeki ve ağzı laf yapan (geveze/parlero) tipler olmak.

 

Osmanlı casusluk faaliyetleri genel olarak yüksek bir başarı yüzdesine sahipti.

Habsburg yetkilileri, Napoli limanlarına gelen şüpheli Rum denizcilerin Osmanlı casusu olup olmadığını anlamak için sünnet kontrolü yapıyordu.

Yakalanan casuslar din değiştirdikleri (mürted oldukları) için Engizisyon mahkemelerinde ağır işkencelerden (Filistin askısı / cuerda) geçirilir, birçoğu zindanlarda ölürdü.

 

Kandiyeli Constantino/Muhammed ve Yeniçeri Ahmed

Korsan lideri ve Trablusgarp Beylerbeyi Turgud Reis, 1561-1562 kışında Sicilya’nın Sirakuz şehrine istihbarat toplamak üzere iki ajan gönderir.

Constantino: Girit (Kandiye) doğumlu bir Rum mühtedidir. Müslüman olunca Muhammed adını almıştır. Dönemin gaza peşinde koşan korsan profilinin (Hıristiyan doğup sonradan Müslüman olan fırsatçılar) tipik bir örneğidir.

Yeniçeri Ahmed: Devşirme değil, Batı Anadolu kökenli gönüllü bir Müslümandır. Daha önce Malta şövalyelerine esir düştüğü için hedef bölge olan Sirakuz’u iyi tanımaktadır.

 

Kötü hava şartlarına rağmen Sirakuz’a ulaşan casuslardan Constantino, şehir kapısında kendisini Trablus’taki kölelik günlerinden tanıyan bir askere denk gelir. Akdeniz’in küçük ve akışkan liman dünyasının bir cilvesi olarak tesadüfen deşifre olur ve yakalanır.

Constantino baskı görünce hemen çözülür ve Turgud Reis’in Akdeniz stratejisini açıklar.

 

Gabriel Defrens (Frenk Mahmud)

1554/1555 Blois doğumludur. İskenderiye’deki Fransız konsolosunun oğludur ve Fransız prensesi Diane de France’ın maiyetinde yetişmiştir. Babasının yanına giderken Dalmaçya’da Morlak haydutları tarafından kaçırılarak Osmanlılara köle olarak satılmış, sonrasında Müslüman olup saray çevresine sızmayı başarmıştır.

Saraya lüks metal (saat vb. mekanik aletler) alan bir hassa tüccarı ve Fransız elçiliğinde tercümandır. Bu iki kimlik, onun devletler arasında rahatça seyahat etmesini sağlayan birer casusluk kılıfıdır.

 

İstanbul ile Madrid arasındaki büyük savaşı bitirecek ateşkes görüşmeleri başlarken İspanya'ya gönderilir. Oradan İngiltere’ye geçerek Kraliçe I. Elizabeth’e Sultan III. Murad'ın mektubunu iletir. Bu mektuplar, İngilizlerin 1580'de kapitülasyon almasının önünü açmıştır.

 

1580 / İspanya'ya karşı ayaklanan Kalvinistlerin lideri Willem van Oranje’ye III. Murad’ın destek mektubunu sunar.

29 Mart 1582'de İstanbul'a döner ve bu noktadan sonra arşivlerdeki izi kaybolur.

 

Osmanlı İstihbaratının Kaynakları

Osmanlı Devleti, yerleşik istihbarat ağlarının zayıf olduğu dönemlerde hareket halindeki insan gücünden (ticari ve zorunlu göçler) üst düzeyde yararlanmıştır.

 

Tüccarlar (Rencber Taifesi): "Osmanlı Müslümanları ticaret yapmazdı" mitinin aksine; Venedik, Ankona ve Marsilya gibi merkezlerde Müslüman ve Osmanlı tebaası gayrimüslim tüccarlar aktiftir. Budin Beylerbeyi'ni Orta Avrupa'daki gelişmelerden haberdar eden ana kollardan biri bu gruptur. Hatta gemilerinde Jeronimo Amiqui gibi profesyonel casusları taşımışlardır.

 

Firariler: Hıristiyan topraklarından kaçan veya fidyeyle kurtulan Müslüman esirler, en güncel ve sıcak askeri istihbarat kaynaklarıdır:

 

Malta Tahkimatı (1570): Sokollu Mehmed Paşa, Kıbrıs Seferi yerine donanmayı Malta'ya yönlendirmek için eski bir esiri sorgulamış; ancak esirin adadaki tahkimatın ve lojistiğin mükemmel olduğunu söylemesi üzerine bu plandan (ve hayal kırıklığıyla) vazgeçmiştir.

 

İnebahtı Sonrası (1571-1572): İnebahtı yenilgisinin ardından kaçıp gelen esirler ve gemi görevlileri, Venedik filosunun Mora ve Ayamavra'ya yönelik saldırı planlarını ihbar ederek Osmanlı kıyı savunmasını şekillendirmiştir.

 

Korsanlar: Turgud Reis, Napoli ve Sicilya'daki Müslüman kölelerle karadan işaretleşerek operasyonlarını yönetmiş; bazı köleleri akrabalarından bilgi almaları karşılığında azat edip memleketlerine casus olarak geri yollamıştır.

 

İspanya'daki Müslümanlar (Müdecceller / Moriskolar) / Granada'nın düşüşünden sonra zorla Hıristiyanlaştırılan bu kitle, Kuzey Afrika (Cezayir) ve İstanbul ile sürekli irtibatta kalmıştır.

 

Lyon üzerinden İspanyol müdeccellerin istihbaratını İstanbul'a aktaran şebekeler kurulmuştur. Mehmed/Mahmud Çelebi (Manuel Enriquez) adında Venedik'te yaşayan bir müdeccel tüccar, İspanya'dan kovulan Müslümanların mülk senetlerini toplamış ve onları Osmanlı ordusuna devşirmiştir (Habsburglar bu yüzden kendisine suikast planlamıştır).

 

Campanella’nın başını çektiği Dominiken keşişler, Calabria'da Habsburg karşıtı bir cumhuriyet kurmak için Osmanlı Kapudan-ı Deryası Cigalazade Yusuf Sinan Paşa ile ittifak yapmıştır. Komplocular gemide Murad Reis ile görüşüp sultanın resmini ve fermanını almışlarsa da, komplo İspanyollarca erkenden çökertilmiştir. Komploculardan Dionisio Poncio, İstanbul’a kaçarak canını kurtarmıştır.

 

Avrupa'daki engizisyon baskısından kaçıp Osmanlı'ya sığınan Yahudiler, Akdeniz ticaret ağları sayesinde en organize bilgi akışını sağlamıştır.

 

Yasef Nasi: Kıbrıs Savaşı (1570) sırasında Venedik, Napoli ve Bolonya'da Nasi adına casusluk yapan Hıristiyan tüccar kılıklı birçok Yahudi muhbir (Simoni, Zizie vb.) yakalanmıştır.

 

Napoli Sürgünü: Barbaros Hayreddin Paşa ve Sadrazam İbrahim Paşa adına casusluk yapan ve Selanik'teki akrabaları vasıtasıyla İstanbul'a bilgi sızdıran geniş bir Marrano (gizli Yahudi) ağı deşifre edilince, Napoli Kral Naibi Pedro de Toledo tüm Yahudi cemaatini şehirden sürmüştür.

 

Osmanlı 18. yüzyılın sonuna kadar Avrupa'ya daimi elçi göndermemiş, sadece geçici elçiler (çavuş ve müteferrikalar) yollamıştır. Ancak bu geçici elçiler tam birer "şerefli casus" (espion honorable) gibi çalışmıştır.

Venedik Senatosu, Osmanlı elçilerinin muhbirlerle görüşmesini ve şehri gözlemlemesini engellemek için onları şehir merkezinden uzak, sürekli gözetim altındaki evlerde (Ca' Dandolo, Ca Ghisi) ağırlamış ve hareketlerini kısıtlamıştır.

 

Elçilerden bilgi almanın en büyük riski dezenformasyondur.

 

Ladislaus Mörth (İntikamcı Kâhya): Avusturya elçisinin kâhyası olan Mörth, eşcinsel ilişkisi yüzünden elçiden ceza alınca Osmanlıya sığınmış ve efendisinin gizli mektuplarını ihbar etmiştir. Bu mektuplar, Safiye Sultan’ın Avusturya elçisiyle gizli münasebetini ortaya çıkarmıştır.

 

Askeri İstihbarat

Osmanlı askeri planlamasının ilk aşaması düşman istihkâmlarının planlarını ve haritalarını ele geçirmekti.

 

İnebahtı Savaşı öncesinde tecrübeli denizci Karaca Ali, fark edilmemek için fırkatesini siyaha boyayarak gece gizlice Messina Limanı'na sızmış, Hıristiyan donanmasındaki gemileri tek tek saymış ve kıyıdan esirler yakalamıştır.

 

On Altıncı Yüzyılda Osmanlı İstihbaratının Kurumsal Yapısı

Venedik ve Habsburglar, istihbaratı merkezden denetleyen bürokratik kurumlar geliştirmişlerdir. Venedik'te Onlar Konseyi (Consiglio di Dieci) ve devlet sırlarını koruyan Devlet Engizitörleri (Inquisitori di Stato) bu işi yürütürken; Habsburglar'da devlet sekreterleri ve II. Felipe döneminde ortaya çıkan "Büyük Casus" (Espia Mayor / Superintendente de las inteligencias secretas) makamı istihbaratı standartlaştırmıştır.

 

Osmanlı İmparatorluğu

Kalemiyye sınıfının (bürokrasi) gelişmesine rağmen istihbarat alanında merkezi bir kurum tesis edilmemiştir. Bunun temel nedeni, taşra idaresinin yerel aktörlerden ziyade Enderun kökenli paşaların ve onların "paşa kapuları" (hane halkları) tarafından domine edilmesidir.

 

İstihbarat toplama yükümlülüğü devlet kurumlarının değil, üst düzey devlet görevlilerinin (ekâbir) kendi bütçeleriyle besledikleri şebekelerin elindeydi.

 

Resmi görevi olmadığı halde finansal, ticari ve diplomatik güçleriyle sarayda nüfuz kazanan ve Osmanlı adına istihbarat toplayan Alvise Gritti Şarlken'e karşı ittifak görüşmeleri yürütmüş, kardeşleri (Zorzi ve Lorenzo) vasıtasıyla casusluk ağları kurmuştur.

 

Avrupa'dan (İber Yarımadası) kaçıp Osmanlı'ya sığınan Marrano Yahudileri (Yasef Nasi, Alvaro Mendes, David Passi) Bolonya, Ferrara, Prag, Krakov gibi şehirlerdeki geniş Yahudi cemaat ağlarını istihbarat için kullanmışlardır.

 

Habsburg ve Venedik gibi devletler istihbaratı merkezi bürokratik kurumlarla en ince detayına kadar yönetirken, Osmanlı İmparatorluğu esnek ve adem-i merkeziyetçi (merkez dışı) bir model benimsemiştir.

 

Osmanlı belgelerinde casuslar için spesifik nitelikler yerine genellikle sadece "yarar" (işe yarar, yetenekli) sıfatı kullanılır.

 

Erken dönem kayıtlarına göre casuslara genellikle 1000 akçe (dönemin işçi yevmiyelerine göre oldukça iyi bir meblağ) sabit ödeme yapılırdı (İnamat Defterleri).

 

Menzil Sistemi

16. yüzyılda İstanbul, ordunun lojistiğini sağlamak ve haberleşmeyi hızlandırmak amacıyla menzilhaneler (konaklama ve posta noktaları) ağını doğrudan merkezi devlet eliyle yönetmiştir.

Lütfi Paşa, coğrafi şartlara göre 3 ila 18 saatlik mesafelerle konaklama noktaları (menziller) tesis etti.

Sistemin masrafları, yöre halkının (menzilkeş) avarız ve bedel-i nüzul (olağanüstü vergiler) karşılığı yaptığı zorunlu hizmetle karşılandı. Ulaklar bindikleri atın parasını menzilciye nakden ödemek zorundaydı.

 

Pierre Sardella’nın verilerine göre, 16. yüzyılda İstanbul'dan Venedik'e bir haberin ulaşma ağırlıklı ortalaması 37 gündür.

 

Osmanlı Karşı İstihbaratı (Kontrespiyonaj)

Geniş coğrafi sınırları kontrol etmenin zorluğu karşısında Osmanlı yönetimi hem fiziki hem de bürokratik önlemlere başvurmuştur.

Savaş veya yüksek casusluk şüphesi dönemlerinde Venedik, Lehistan, Moskova ve hatta Osmanlı haraçgüzarı Ragusa (Dubrovnik) sınırları tamamen kapatılmıştır.

Osmanlı tebaası olmayan yabancıların seyahat edebilmesi için sultan veya yetkili mercilerden "aman" belgesi (pasaport/vize benzeri) alması zorunlu kılınmıştır. Belgesiz seyahat eden yabancılar doğrudan casus şüphesiyle gözaltına alınmıştır.

 

Düşman casuslarının (örneğin Giovanni Maria Renzo) yakalanmamak için Fransız elçisi, tüccar veya en yaygın şekliyle keşiş/din adamı kılığına girerek Osmanlı topraklarında keşif (tarassut/tecessüs) yaptıkları görülmektedir.

 

Beşinci kol faaliyetleri

Arnavutluk, Manya ve Kıbrıs Savaşı (1570-1571) döneminde Mora ve Adalar civarındaki bazı Ortodoks din adamları ve asilzadeler, Habsburg (Don Juan) ve Venedik donanmalarına Osmanlı askerî durumu hakkında bilgi aktarmıştır.

 

İstanbul (özellikle Pera/Galata) yabancı diplomatik misyonlar ve Katolik cemaatler nedeniyle bir casusluk merkeziydi.

 

Tersane-i Amire'de çalışan mühtediler (sonradan Müslüman olanlar) ve Hıristiyan esir kürekçiler, düşman istihbarat ağları için birer muhbir kaynağı olmuştur. Kaçan esirler, Osmanlı gemi sayıları ve rotaları hakkında düşmana hayati bilgiler taşımıştır.

 

Osmanlılar, başkente gelen elçilerin sadece diplomat değil, aynı zamanda bütçesi geniş birer istihbarat şefi olduğunu bildiklerinden, onları adeta birer mahkûm gibi gözetim altında tutmuştur.

Savaş veya gerginlik dönemlerinde Habsburg elçileri (Veltwyck, Busbecq) ve Venedik Balyosu (Marc'Antonio Barbaro) aylarca ev hapsinde tutulmuştur. Elçilik binalarının sokağa bakan pencereleri tuğlayla örülmüş, içerideki kâğıt ve mürekkebe el konulmuş, dışarıyla temas sadece erzak getiren görevli (spenditore) ile sınırlandırılmıştır.

 

Bir casus yakalandığında öncelikli amaç sadece faili cezalandırmak değildi; düşmanın operasyonel ağını (diğer hücreleri ve istihbarat elemanlarını) deşifre etmek esastı.

Sorgularda işkence (tormentar) rutin bir metottu.

Sarayda güçlü bağlantıları olan veya uluslararası dengeleri tamamen bozmak istenmeyen elit casuslar genellikle sürgün edilirdi. Habsburglar ile kirli ilişkilere giren Yahudi saray gözdesi David Passi, Rodos'a sürülmüş, canını kurtarsa da eski nüfuzunu kaybetmiştir.

 

Hülasa

Akdeniz'in iki yakasının birbirine ne kadar sıkı bağlarla kenetlendiğini gösteren en çarpıcı unsur, dönemin en güçlü aktörlerinin ailevi ilişkileridir.

 

Uluç Ali ve "Yeni Kalabriya" (Nuova Calabria): Kalabriyalı bir balıkçı köyünden gelip Osmanlı Kaptan-ı Deryalığına yükselen Uluç Ali, Müslüman olduktan sonra bile memleketiyle bağını koparmamış, annesi dahil akrabalarını ve hemşerilerini İstanbul’a taşımıştır. Onun kurduğu bu insani köprü nedeniyle Kasımpaşa/Tersane bölgesine dönem haritalarında ve metinlerinde Nuova Calabria denmiştir.

 

Cigalazade Yusuf Sinan Paşa (Cicala Ailesi): Babası Habsburg korsanı, annesi Hersekli (Osmanlı tebaası) olan Scipione Cicala, Enderun’da yetişip vezir (Yusuf Sinan Paşa) olmuştur. Messina’yı Osmanlı donanmasıyla kuşatırken annesiyle hasret giderecek kadar sınır-aşırı bir figürdür. Kardeşi Carlo, hem Osmanlı askeri sınıfına (Nakşe dükası) girmiş hem de Sakız-Sicilya-İstanbul arasında çift taraflı ajanlık yapmıştır. Cizvit papazı olan kuzenleri ise Papa VIII. Clemens tarafından Paşa’yı Katolikliğe döndürmek için elçi olarak gönderilmiştir.

 

Brutti-Bruni Ailesi: Arnavut kökenli bu aile de sınırları anlamsız kılan bir diğer örnektir. Bartolomeo Brutti Osmanlı sarayında ve Boğdan’da güç devşirirken, bir dayısı Katolik dünyasının en önemli kırılma noktası olan Trent Konsülü’ne katılan bir piskopos (Giovanni Bruni), diğer dayısı ise Malta Şövalyesi (Gasparo Bruni) olarak İnebahtı’da Osmanlı’ya karşı savaşmıştır.

 

Bu karmaşık ilişkileri yazma veya basılı kaynaklarla çözmek imkansızdır; doğrudan el yazması casus raporlarına ve arşiv belgelerine inmek gerekir.

…

 

Lütfi Şeyban - Endülüs - Nolar

Lütfi Şeyban - Endülüs - Nolar

Albaraka Yayınları, 2014

 

Önsöz

Artık Endülüs medeniyeti tarihe ve insanlığa mâloldu.

…bugün, insanlığa armağan ettikleri üç dev mirasla anılıyorlar. Bunlardan birincisi Müslümanı, Yahudisi ve Hristiyanıyla birlikte asırlar içinde ortaya koydukları toplumsal uzlaşma ile simbiyoz kültürü convivenciadır. İkincisi, Doğu İslam ülkesinde yükselen bilimsel-kültürel değerlerin üstüne kendi entelektüel ve bilimsel birikimlerini ekleyerek ortaya koydukları Doğu-Batı sentezi medeniyettir

Üçüncü dev miras ise, kaba güçle kendilerini yendikten sonra hayat tarzlarını zorla değiştirmek isteyen Katolik güçlerine karşı kendi kültür ya da kimliklerini canları pahasına muhafaza etmeleridir

 

Giriş

Endülüs Adı ve Coğrafyası

İber Yarımadası'nın geneli yaklaşık 5 asır, güneydeki bölge ise 8 asır boyunca Müslüman yönetiminde kalmıştır.

 

Grekler tarafından Baetica ve Hispania (İspanya) olarak adlandırılan bölge, Müslümanların fethinden sonra Endelüs adını almıştır. Bu isim tarihsel süreçte Vandallar'ın adından türeyerek yaygınlaşmıştır.

1492'de İslam hakimiyetinin sona ermesinin ardından bu isim, günümüz İspanya'sının güneyinde yer alan otonom bölgenin (Meriye, Gırnata, Ceyyan, Kurtuba, İşbîliye, Velbe, Mâleka, Kâdis) adı haline gelmiştir. İslam dünyasında ise fethedilen tüm İber topraklarını ifade etmek için kullanılmaya devam etmiştir.

 

Endülüs Tarihinin Siyasi Dönemleri

Fetih ve Vâliler Dönemi (711-756): 45 yıl sürmüştür.

Emevîler Dönemi (756-1031): 275 yıl süren en uzun siyasi dönemlerden biridir.

Mülûkü’t-tavâif Dönemi (1031-1090): Beylikler dönemidir (59 yıl).

Murâbıtlar Dönemi (1090-1147): 57 yıl sürmüştür.

Muvahhidler Dönemi (1147-1238): 91 yıl sürmüştür.

Nasrîler Dönemi (1238-1492): 254 yıl süren son Müslüman yönetim dönemidir.

 

Bünyesinde yaklaşık yedi farklı ırkı ve üç büyük semavi dini barındıran son derece hoşgörülü ve çok kültürlü bir toplumsal yapı inşa etmiştir.

Avrupa'daki Haçlı/Reconquista düşüncesinin ilk hedefi olmuştur. Endülüs'ün kaybı, Osmanlı Devleti'nin Batı Akdeniz ve Kuzey Afrika'daki hakimiyetini pekiştirmesinde tetikleyici bir unsur olmuştur.

 

Birinci Bölüm: Siyasi tarih

Fetih Öncesi İber Yarımadası ve Avrupa (622-850)

Orta Çağ boyunca Avrupa toplumları, aynı dönemdeki İslam-Türk topluluklarına kıyasla oldukça zor şartlar altında yaşamıştır.

 

Fenikeliler, Grekler ve Romalıların istilasına uğrayan bölge, Roma döneminde Hristiyanlık ve Latince ile tanışmıştır. 4. yüzyıl sonunda ise Sueviler, Vandallar, Alanlar ve Vizigotlar gibi Barbar Germen kavimleri bölgeyi işgal etmiştir.

 

468'de Toledo merkezli bir devlet kuran Vizigotlar, devlet tecrübeleri olmadığı için farklı unsurları bir arada yaşatamamış ve istikrar sağlayamamışlardır. 586 yılında bölünmüşlüğü engellemek adına Katolikliği resmi din kabul etmişlerdir.

 

Din adamlarının gücü kötüye kullanması, Yahudilere yönelik ağır baskılar (694 yılında köle statüsüne düşürülmeleri) ve taht kavgaları devleti zayıflatmıştır (33 Vizigot kralından 11'i öldürülmüştür).

 

İsa'nın Tanrı olmadığını savunan Ariusçular ile Katolikler arasındaki çatışma ve tahtı ele geçirmek isteyen eski Kral Witiza'nın oğullarının desteğiyle, Müslümanlardan yardım istenmiştir.

 

"Avrupa" Kavramı

Avrupa ismi Grek mitolojisine dayanmakla birlikte, Sami dillerindeki güneşin batışı anlamına gelen "ereb" kelimesinden türediği sanılmaktadır.

 

Bernard H. Lewis ve Contreras gibi tarihçilere göre, "Avrupalı" kimliği ve ruhu ilk kez Müslümanların ilerleyişine karşı yapılan Puvatye (Poitiers) Savaşı sırasında belirginleşmiştir.

 

İspanya'nın Fethi ya da Endülüs Olması

710'da Tarîf b. Mâlik komutasındaki 500 kişilik keşif birliğinin başarısı üzerine, 711'de Târık b. Ziyâd komutasındaki 7.000 kişilik ordu (sonradan 5.000 takviye ile 12.000 olmuştur) İspanya'ya ayak basmıştır.

 

Lekküvâdîsi (Barbate) Savaşı

711 yılında yapılan bu savaşta Vizigot Kralı Rodrigo mağlup edilmiş ve nehirde boğularak ölmüştür. Bu zaferin ardından Córdoba, Toledo, Sevilla, Malaga gibi önemli şehirler kısa sürede fethedilmiştir.

 

Târık b. Ziyâd'ın Lekküvâdîsi Savaşı öncesinde ordusuna hitabı

"Ey insanlar! Kaçılacak yer neresi? Arkanızda deniz, önünüzde düşman! Sizin için sabır ve sadâketten başka çare yok! Bilesiniz ki, siz bu adada oburlar sofrasındaki yetimlerden daha zayıfsınız!"

 

Halk arasında yaygın olan "Târık b. Ziyâd'ın geri dönüşü engellemek için gemileri yaktığı" anlatısı tarihî bir gerçekten ziyade bir efsanedir.

 

712'de Mûsâ b. Nusayr'ın da katılımıyla kuzeye doğru ilerlenmiş, Pireneler aşılarak Frank topraklarına girilmiştir. 714'te Mûsâ ve Târık'ın Dımaşk'a çağrılmasıyla Endülüs'te Valiler Dönemi (711-756) başlamıştır.

 

Valiler Dönemi (714-756)

Balâtuşşühedâ (732): Müslüman orduları Pireneler'i aşarak Fransa (Galya) içlerine kadar ilerlemiş, Narbon, Avignon, Lyon gibi şehirleri ele geçirmiştir. 732'de Frank komutanı Charles Martel'e karşı kaybedilen Balâtuşşühedâ (Poitiers/Tours) Savaşı, Müslümanların Batı Avrupa'daki hızlı ilerleyişini yavaşlatmış ancak tamamen durdurmamıştır (Güney Fransa ve Alpler'deki Müslüman varlığı 10. yüzyılın sonlarına [975] kadar sürmüştür).

 

45 yılda 21 valinin değiştiği bu dönemde siyasi istikrarsızlık hakim olmuştur.

 

Kuzey Afrika'da başlayan Berberî isyanları Endülüs'e sıçramıştır.

Müslüman gruplar arasındaki bu iç savaşlar, kuzeydeki savunma hatlarını zayıflatmıştır.

 

İç çatışmalardan faydalanan Asturiaslı Pelayo, Covadonga'da direnişi başlatarak (750) bağımsız Asturias Krallığı'nı kurmuş ve Hristiyanların Yarımada'yı geri alma süreci olan Reconquista başlamıştır.

 

Endülüs Emevî Devleti

Abbasiler'in Emevî iktidarına son vermesi üzerine kaçan I. Abdurrahman (ed-Dâhil), 756'da Kurtuba'ya girerek bağımsız emirliğini ilan etmiş ve Endülüs'ü eyalet statüsünden bağımsız devlet konumuna yükseltmiştir.

 

I. Hişam (788-796): Mâlikî mezhebi devletin resmi mezhebi olmuş, ihtida hareketleri artmıştır.

 

II. Abdurrahman (822-852): Abbasi idari modeli örnek alınmış, Viking akınları püskürtülmüş, ekonomi ve kültürde altın çağ yaşanmıştır.

 

III. Abdurrahman (en-Nâsır)

III. Abdurrahman (en-Nâsır) iç birliği sağlayarak 929 yılında halifeliğini ilan etmiş, böylece Kuzey Afrika'daki Şiî Fâtımîler ve Bağdat'taki Abbasiler'in yanında dünyadaki üçüncü hilâfet odağı oluşmuştur.

 

III. Abdurrahman ve oğlu II. Hakem (961-976) dönemlerinde Endülüs; askeri, ekonomik, ilmi ve mimari açıdan dünyanın en büyük ve zengin devletlerinden biri haline gelmiştir.

Valiler Dönemi'nden itibaren devleti iç kargaşaya sürükleyen Arap seçkinlerin imtiyazları kaldırılmış, merkezî idare güçlendirilmiştir.

Yönetimde ve orduda Arap nüfuzunun yerine Berberîler, Mevâlî (âzatlı köleler) ve Saklebîler (Slavlar) getirilmiştir.

Hristiyan krallıklara düzenlenen başarılı seferler (913-924) sonucunda kuzeydeki devletler Endülüs'e tâbi kılınmıştır. Kuzey Afrika'da Sebte ve Tanca alınarak Fâtımî etki alanı daraltılmıştır.

 

Kurtuba, 100.000 ile 600.000 (rivayetlere göre 1 milyona varan) nüfusuyla Bağdat ve İstanbul ile yarışan, hatta onları geride bırakan Avrupa'nın en büyük şehri haline gelmiştir.

 

Avrupa'da ilk kez cadde aydınlatması ve umumi hamamların (600-800 hamam, 600 cami/medrese, 50 hastane) bulunduğu, Vâdîlkebîr (Guadalquivir) nehri boyunca görkemli sarayların ve düzenli bahçelerin yer aldığı kozmopolit bir merkezdir.

 

III. Abdurrahman tarafından yaptırılan yönetim külliyesi (Medînetü’z-Zehrâ), devletin ihtişamının ve mimari zirvesinin simgesi olmuştur.

 

II. Hakem Dönemi (961–976)

Babasından devraldığı zengin hazineyle II. Hakem, Doğu (Maşrık) ve Batı dünyasının en kapsamlı kütüphanesini kurmuş, felsefe ve kadim ilimlerin Endülüs'e girişini sağlamıştır.

Pireneler'e kadar Hristiyan krallıklar etkisiz hale getirilmiş, Viking (Norman) deniz akınları (965, 967, 971) püskürtülmüştür.

 

II. Hişam'ın çocuk yaşta tahta çıkmasıyla yönetimi ele geçiren Hâcib İbn Ebû Âmir (Almansor) ve oğulları devleti fiilen yönetmiştir. Abdurrahman b. Ebû Âmir'in kendisini halifeye veliaht tayin ettirme ihtirası büyük bir iç isyana (1008-1009) yol açmıştır.

 

Sürekli değişen halifeler, Berberî askerlerin taşkınlıkları ve Şiî Hammûdîler'in müdahalesiyle derinleşen kargaşa sonrası Kurtuba halkı 1031'de hilâfeti lağvetmiştir. Endülüs, küçük prenslikler dönemi olan Mülûkü't-Tavâif sürecine girmiştir.

 

Emirlikler birbirleriyle savaşabilmek için Hristiyan krallarla ittifak yapmış, paralı asker harcamaları ve ödenen ağır harçlar yüzünden halk iktisadi olarak tükenmiştir.

 

Kastilya Kralı VI. Alfonso'nun Tuleytula'yı işgal etmesi üzerine Endülüs Müslümanları Kuzey Afrika'daki Murâbıtlar hükümdarı Yûsuf b. Taşfîn'den yardım istemek zorunda kalmıştır (1085).

 

Mülûkü’t-Tavâif Dönemi

Siyasi gerilemenin aksine, emirliklerin birbiriyle rekabeti bilim ve sanatın gelişmesine elverişli bir ortam hazırlamıştır.

İbn Hazm, İbn Zeydûn, İbn Ammâr ve İbn Abdûn el-Fihrî gibi isimler hem vezirlik hem şairlik yapmışlardır.

 

Şehirlerarası rekabet şehirleşmeyi ve zanaatı (dokumacılık, madencilik, seramik, dericilik vb.) Hilafet döneminin de üzerine çıkarmıştır.

 

İbrâhîm b. Yahyâ ez-Zerkâlî

Tuleytula'da çalıştı. Hassas astronomi aletleri icat etti, Batlamyus teorisini eleştirdi ve gezegenlerin Güneş etrafında döndüğü fikrini ortaya atarak Copernicus’a öncülük etti.

 

Tuleytula’nın (Toledo) Düşüşü (1085)

Vizigotlar’ın eski başkenti ve Endülüs’ün en önemli stratejik merkezlerinden Tuleytula, Emîr Yahya el-Kâdir'in kendi iktidarı uğruna Kastilya Kralı VI. Alfonso’dan yardım istemesi ve taht mücadeleleri sonucu 28 Mayıs 1085’te Hristiyanların eline geçmiştir.

 

İbn Hazm, Müslüman idarecileri, dinlerini bırakıp saray kurma hırsına düştükleri ve Hristiyan krallardan medet umarak İslam ahaliye zarar verdikleri için ağır bir dille şikâyet etmiştir.

 

Murâbıtlar Dönemi (1090 - 1147)

Endülüs emirlerinin düştüğü çaresizlik ve parçalanmışlık karşısında İşbîliye Emîri el-Mu’temid İbn Abbâd liderliğindeki emirler, Kuzey Afrika’daki Murâbıtlar Devleti’nin kurucusu Yûsuf b. Taşfîn’den yardım istemiştir.

 

Zellâka Zaferi (1086)

Yûsuf b. Taşfîn Endülüs'e geçerek VI. Alfonso komutasındaki müttefik Hristiyan ordusunu mağlup etmiştir.

Zaferin ardından Yusuf, Kuzey Afrika’ya geri döndü. Emirler ise yine kendi aralarında çekişmeye devam ederek mağlup Hıristiyanlara moral ve cesaret aşıladılar.

 

Emirlerin tutarsız tutumları üzerine, İmam Gazâlî’nin de aralarında bulunduğu âlimlerin fetvasıyla Yûsuf b. Taşfîn harekete geçmiş; Sarakusta hariç tüm emirlikleri kendi idaresi altında birleştirerek siyasi birliği sağlamıştır (1090).

 

Ali b. Yûsuf (1106-1143)

Uklîş Zaferi (1108) kazanılmış; Üşbûne (Lizbon) ve Şenterîn geri alınmıştır.

 

Balear Adaları (el-Cezâiru’ş-Şarkıyye) yeniden kontrol altına alınmıştır.

 

Dönemin sonlarına doğru Aragon Kralı I. Alfonso Sarakusta’yı (1118) işgal etmiş ve Kuzey Afrika’da yükselen Muvahhidler hareketi Murâbıt otoritesini sarsmaya başlamıştır.

 

Muvahhidler Dönemi (1147-1238)

Muvahhidler kalabalık ordulara sahip olsalar da askerî strateji ve teknik donanım eksikliği yaşamışlardır. XII. yüzyıldan itibaren Muvahhid ordusunda (el-Ğuz olarak adlandırılan) Türk okçular yer almış ve Erek Savaşı gibi kritik mücadelelerde önemli rol oynamışlardır.

 

Erek (Alarcos) Savaşı (1195): Ebû Yûsuf Yakub el-Mansûr yönetiminde Kastilya'ya karşı büyük bir zafer kazanılmış, ancak kalıcı siyasi sonuçlara dönüştürülememiştir.

 

Las Navas de Tolosa / İkâb Savaşı (1212): Papa'nın çağrısıyla toplanan Haçlı ordusu karşısında Muhammed en-Nâsır ağır bir yenilgi almıştır. Bu hezimet, Müslümanların İber Yarımadası'ndaki askerî gücünü kırmış ve Endülüs'ün fiilen çöküş sürecini

 

Kurtuba'nın (Cordoba) Düşüşü (1236)

Kurtuba, 525 yıllık Müslüman hâkimiyetinin ardından Kastilya Krallığı'nın eline geçmiştir.

İbn Hûd ve İbnü'l-Ahmer gibi Müslüman liderlerin iç çekişmeleri ve Hristiyan krallarla yaptıkları ayrı anlaşmalar şehri yalnız bırakmıştır. Açlık ve çaresizlik sonucu halk şehri terk etmek zorunda kalmıştır.

 

Kurtuba Ulucamii kiliseye çevrilmiş; vaktiyle Hâcib el-Mansûr tarafından Şente Yâkub (Santiago) Kilisesi'nden getirilen çanlar, bu defa Müslüman esirlerin sırtında geri taşınmıştır.

 

Gırnata Sultanlığı / Nasrîler - Benî Ahmer (1238-1492)

İbnü'l-Ahmer (I. Muhammed b. Yûsuf b. Nasr) tarafından kurulan devlet, Endülüs Müslümanlarının İber Yarımadası'ndaki son sığınağı olmuştur.

 

Nasrîler, 2,5 asır boyunca varlıklarını sürdürebilmek için zaman zaman Hristiyan krallıklarına (Kastilya) haraç ödemiş, veraset/vekalet bağları kurmuş ve Kuzey Afrika'daki Merînîler ile Hafsîler'den destek almışlardır.

 

Kızıl renk sembolizmiyle öne çıkan hanedan, mimari ve estetik açıdan İslam sanatının zirvelerinden biri olan el-Hamrâ Sarayı ve çevresindeki imar faaliyetleriyle tanınır.

 

Endülüs'ün Son Yılları

Roma ve Vizigot kökenli olan "Gırnata" ismi, İspanyolca "nar" anlamına gelir. Şehir, kar sularıyla beslenen nehirleri ve bereketli toprakları nedeniyle halkı tarafından "Cennet" (Cennetü'l-Arîf / Generalife) olarak anılmıştır.

 

Tarihçi İbnü'l-Hatîb'e göre yüzlerce mamur köy ve bahçeye sahip olan şehrin nüfusu yarım milyonu aşmaktaydı. Şehrin simgesi ise İslam mimarisinin şaheseri olan el-Hamrâ Külliyesi idi.

 

1464'te tahta geçen Sultan Ebu'l-Hasan Ali, kardeşleri (Zağal) ve eşleri arasındaki rekabet nedeniyle iç savaş yaşadı. Ebu'l-Hasan'ın Hristiyan kökenli eşi Süreyya'dan (İzabel) olan çocuğunu veliaht tayin etmesi üzerine, ilk eşi Âişe halkın desteğini alarak oğlu XII. Muhammed (Ebû Abdullah / Boabdil) adına taht kavgası başlattı.

 

Kastilya ve Aragon krallıklarının evlilik yoluyla birleşmesi, Müslümanlar üzerindeki baskıyı artırdı. Müslümanların iç çekişmelerinden yararlanan Hristiyanlar; Levşe, Mâleka, Almunecar, Guadix ve Kuzey Afrika ile stratejik bağı sağlayan Meriye (Almeria) şehirlerini ele geçirdiler (1469).

 

Nisan 1491'de başlayan Kastilya kuşatması; erzak tükenmesi, salgın hastalıklar ve dış yardım umudunun kesilmesi üzerine anlaşmayla sonuçlandı. 2 Ocak 1492'de şehrin teslim edilmesi kararlaştırıldı.

 

Teslim kararının alındığı toplantıda ağlayanlara karşı komutan Musa (Mûsâ b. Ebû Gassân) "Gözyaşı dökmeyi kadınlara ve çocuklara bırakın, biz erkeğiz... Bizi işgalcilerin zincirleri saracağına, toprak anamız bağrına bassın!" diyerek teslimiyete karşı çıktı. Şehri terk edip tek başına Hristiyan birlikleriyle çatışarak Şennîl Nehri'nde boğularak şehit oldu.

 

Şehri teslim edip terk eden Sultan Ebû Abdullah'ın ağladığını gören annesi Âişe: "Erkekler gibi savunamadığın şehir için şimdi kadınlar gibi ağla!" demiştir.

 

Istırap Çağı (sufrimento)

Gırnata'nın Düşüşünden Sonra Endülüs Toplumu

Müdeccen (Mudejar): Hristiyan hâkimiyetinde kalıp dinini koruyan Müslümanlar.

 

Morisko: Hristiyanlarca Müslümanlara takılan aşağılayıcı bir terim.

 

Andalusi: Irkların (Arap, Berberî, Vizigot, Slav) senteziyle oluşan ve kaybolan devletin tebaasını ifade eden en doğru tarihi terim.

 

31 Mart 1492 Fermanı ile İspanya'daki yaklaşık 100 bin Yahudi ülkeden çıkarıldı. Bu topluluğun büyük kısmı kendilerine kucak açan Osmanlı Devleti'ne (İstanbul, İzmir, Selanik) sığındı.

 

1491 Antlaşması'yla Müslümanlara verilen dini ve hukuki özgürlükler 3 yıl içinde çiğnenmeye başlandı; zorla Hristiyanlaştırma, Engizisyon işkenceleri, katliamlar ve sürgünler dönemi başladı.

 

Gırnata'nın düşüşünün ardından Portekiz'den kaçan Müslüman ve Yahudiler İspanya kral ve kraliçesi (Ferdinand ve İzabel) tarafından başta hoşgörüyle karşılandı. İlk başpiskopos Hermando de Talavera, şiddete başvurmadan tebliğ ve sevdirme yöntemini benimsediyse de bu yaklaşım sonuç vermedi.

 

1499'da göreve getirilen Kardinal Cisneros, baskı ve tehdit politikasına geçti. Mahalle camileri (örneğin el-Beyyâzîn'deki merkez camii) kiliseye çevrildi, direnenler tutuklandı.

 

Müslümanların din ve dillerini korumasını engellemek amacıyla, Gırnata ve diğer şehirlerde 5 bin ila 1 milyon cilt arasında Kur'an-ı Kerim, tıp, felsefe, mühendislik ve edebiyat kitabı şehir meydanlarında yakıldı. Arap alfabesi yasaklanıp Latin alfabesi zorunlu kılındı (1501).

 

Arapça konuşmak/yazmak, geleneksel kıyafet giymek, yıkanmak, el-ayağa kına yakmak ve cuma/cumartesi ibadet işaretleri göstermek gibi davranışlar Engizisyon tarafından suç sayılıp ölüm veya işkence ile cezalandırıldı.

 

Endülüslülerin Osmanlı ile İlişkileri

Baskılara karşı el-Beyyâzîn (1499) başta olmak üzere çeşitli ayaklanmalar çıksa da Müdeccenler silahsız olmaları, nüfusça az olmaları (%5-6 civarı) ve dış destek bulamamaları nedeniyle başarısız oldular.

Andalusiler kurtuluşu Osmanlı'dan gelecek yardımda görseler de coğrafi uzaklık doğrudan asker sevkini zorlaştırdı.

Osmanlı Devleti (özellikle II. Selim ve Kanuni döneminde), denizciler ve Cezayir Beyliği vasıtasıyla Müslümanların Akdeniz üzerinden tahliyesine yardım etti.

 

Padişah II. Selim'in 1569 tarihli fermanında belirttiği üzere, Kıbrıs seferi ve Akdeniz hâkimiyeti öncelikli tutularak İspanya'yı denizden sıkıştırma ve müdeccenlere lojistik destek sağlama siyaseti izlendi.

 

22 Eylül 1609 Fermanı

İspanya Krallığı, asimile edilemeyen Moriskolar için 1 ay içinde ülkeyi terk etme zorunluluğu getirdi. Mallarına el konuldu, gitmeyenlere idam cezası öngörüldü.

1610 yılında yüz binlerce Müdeccen gemilerle Mağrib'e (Kuzey Afrika) ve Osmanlı topraklarına nakledildi. Tarihsel verilere göre yaklaşık 332 bin kişi sürgün edildi.

 

Diriliş

Tarihçi Fernand Braudel'in vurguladığı gibi, İspanya'nın bu sürgünü gerçekleştirmesi bir "güçsüzlük itirafı" ve "uygarlık kini"ydi. Çalışkan zanaatkar, çiftçi ve bilim insanı nüfusun sürülmesi, 17. yüzyılda İspanya ekonomisinin ve sosyal yapısının çöküşüne yol açtı.

 

İspanya'da Müslüman dönemine ait eserlerin %90'ından fazlası yıkıldı veya kiliseye çevrildi. Günümüze ulaşan başlıca yapılar:

 

Kurtuba Ulucamii

 

El-Hamrâ Sarayı

 

Giralda (Melviye) Kulesi

 

Caferiye Sarayı ve Alkazar örnekleri

 

İspanyol diline giren 4.000 civarında Arapça kelime ve Müdeccen (Mudejar) mimari üslubu.

 

İkinci Bölüm: Endülüs'ün Ayırıcı Nitelikleri

Öznitelikler

Endülüs bütün iklimlerin en hayırlısı, ılımanı ve ortası sayılan Şâmî (Şam karakterli) bir iklime sahiptir.

 

İtidal, havanın ve toprağın uygunluğu bakımından Şâmî; su kaynaklarının bereketi bakımından Yemânî (Yemen); güzel kokuları bakımından Hindî (Hint); maden cevherleri bakımından Sînî (Çin); vergi ve refah bakımından Ehvâzî; sahillerinin yararlılığı bakımından Adenî karakter taşır.

 

Dört mevsimi dengelidir; ilkbahar, sonbahar, kış ve yaz birbirine karışmaz. Sebze ve meyvesi yıl boyu eksik olmaz.

 

Sadece Hint ve Endülüs topraklarında yetişen Mahlep bitkisi ile kokusu Hint ödünden üstün Elencûc (tütsülük öd bitkisi) gibi nadide türler burada yetişir. Ayrıca zaferan ve anber bitkisi de yaygındır.

 

Şezûne’de amber ve kehribar; Lûraka’da şeffaf billur (bellûr) ve lazurd taşı; Üşbûne çevresinde geceleri ışık saçan necâdî/bücâdî taşı; Mâleka’da kırmızı yakut; Kurtuba dağlarında ise beyaz ve şarabî renkli mermer yatakları bulunur.

 

Meriye, Mâleka ve Mürsiye’de altın nakışlı kumaşlar; Gırnata ve Besta’da mühürlü keçe (el-mülebbedü’l-muhtem) ipekli elbiseler üretilirdi. Mürsiye’nin halı ve kilimleri doğuda çok değerliydi.

 

Mürsiye’de pirinç/tunç ve demir alet işçiliği, Meriye ve Mâleka’da camcılık gelişmişti.

Palamut meşesi ağaçlarından toplanan damlalardan eşsiz kırmızılıkta elbise boyası elde edilirdi.

 

Endülüslülerin Özellikleri

Elbise ve ev düzeni/temizliği konusunda en titiz toplumdu.

Bir Endülüslü, elindeki son parayla yiyecek almak yerine sabun alıp bedenini/elbisesini temizlemeyi ve gerekirse o gün oruç tutmayı tercih ederdi. Kirli veya bakımsız şekilde toplum içine çıkmazdı.

 

Başkalarına muhtaç olmaktan korktukları için varlıklarını korur, tutumlu yaşarlardı (bu yüzden zaman zaman cimrilikle de itham edilmişlerdir).

 

İlim sahibi olmak toplumdaki en büyük hırstı. İlim öğrenemeyenler boş kalmamak için mutlaka bir zanaat öğrenirdi.

 

İlim tahsili kurumsal medreselerde değil, mescitlerde ücret karşılığı yapılırdı.

 

Toplum ağırlıklı olarak Mâlikî mezhebini benimsemişti. "Fakîh" unvanı en yüksek saygınlık payesiydi.

 

Şiir, nesir, tarih ve güzel konuşma becerisine hayranlık duyulurdu. Ancak konuşma dili fasih Arapçadan uzaklaşmış olduğu için, bir kişinin gerçek "âlim" sayılabilmesi için Nahiv (Arapça gramer) ilminde uzman olması şart koşulurdu.

 

Felsefe ve Astroloji: Seçkinler (havas) arasında ilgi görse de halk nezdinde zındıklık olarak görüldüğü için gizli tutulurdu. Halk, felsefeyle ilgilendiği tespit edilen kişilere karşı sert tepki gösterir, idareciler zaman zaman halkın desteğini almak için bu tür kitapları yaktırırdı.

 

Hile yapan esnaf kırbaçlanır, teşhir edilir (tecrîs), ısrar ederse şehirden sürgün edilirdi.

 

Batı Endülüs’te kadı ve fakihler genellikle sarık takarken, doğu bölgesinde sarık kullanımı yaygın değildi.

 

Zamanla (özellikle Nasrîler döneminde) Hristiyan komşuların giyim tarzı, Venedik kumaşından kaftanlar ve silahlar benimsenmiştir.

 

Yahudilerin sarık takması kesinlikle yasaktı ve sarı renk Yahudi kıyafetine tahsis edilmişti. Sûfiler genelde kızıl ve yeşil rengi tercih ederdi.

 

Kâküllerini sol kulağının altından salıvermek sadece âlimlere özgü bir adetti.

 

Sosyal Hayat

İslam fethiyle birlikte Endülüs'te Bizans, Roma, İspanya, Arap, Berberî ve Mezopotamya unsurlarının birleştiği bir kültürel sentez (sinkretizm) ve bir arada yaşama kültürü (Convivencia) oluşmuştur.

 

Toplum genel hatlarıyla Havâs (yöneticiler, büyük Arap aileleri, kadılar vb.) ve Avâm (esnaf, işçiler, köylüler, talebeler) olarak ikiye ayrılırdı.

 

Araplar

Kayslılar-Yemenliler ve Beledliler-Şamlılar arasında "kabile asabiyesi" (kavmiyetçilik) yüzünden ciddi çatışmalar yaşanmıştır. Çatışmalarda siyasi üstünlüğü kaybeden Yemenliler iktisadi ve kültürel alanlara yönelmiştir.

Araplar genel nüfusa oranla azınlıkta olmalarına rağmen idari ve siyasi hâkimiyeti ellerinde tutmuşlardır.

 

Berberîler

Târık b. Ziyâd komutasındaki ilk fatih ordusunun çoğunluğunu oluşturmuşlardır.

Araplar en verimli ovaları kendilerine ayırırken Berberîleri dağlık, kıraç ve sınır bölgelerine yerleştirmiştir. Bu haksızlıklar ve Arap asabiyesi yüzünden Berberîler 741 sonrasında büyük isyanlar çıkarmıştır.

 

Lüks hayata kapılmadıkları için Hristiyanlara karşı cihat hareketlerinde en aktif güç olmuşlar.

 

Kuzeydeki Berberîlerin Mağrib'e geri dönmesi sonucu oluşan otorite boşluğu, Hristiyanların Reconquista (yeniden fetih) hareketini başlatmasına zemin hazırlamıştır.

 

Müsta’ribler (Mozarabes / Hristiyanlar)

Arapça konuşan, Müslümanların giyim ve hayat tarzını benimseyen ancak Hristiyan dinini koruyan yerli halktır.

 

Kendi içlerinden seçtikleri kûmis (comes) veya kont adı verilen liderler tarafından yönetilirlerdi. Kendi mahkemelerine sahiplerdi, dini özgürlükten ve can/mal güvenliğinden yararlanırlardı.

 

Arapça ve İspanyolcayı bildiklerinden diplomatic elçiliklerde, idarede ve saray görevlerinde sıkça kullanılmışlardır.

 

Yahudiler

Vizigotlar döneminde ağır baskı ve köleleştirilmeye maruz kalan Yahudiler, İslam fethiyle özgürlüklerine kavuşmuş ve Müslümanlara fetihte yardımcı olmuşlardır.

Dini ve adli konularda özerk mahalle/kasabalarda yaşamışlardır.

 

Çok dilli olmaları sayesinde doğu ve batı arasında kültür ve ilim aracılığı yapmışlar; tercümanlık, tabiplik, tüccarlık, elçilik ve vezirlik (Örn: İsmail b. Nağrâle) gibi kilit görevler üstlenmişlerdir.

 

Müvelledler (Muladies / İspanyol Mühtediler)

Müslüman olan İspanyol yerlileri veya Arap/Berberî baba ile yerli anneden doğan çocuklardır. IX. yüzyılın ortalarından itibaren Endülüs'teki en kalabalık Müslüman topluluk haline gelmişlerdir.

 

Cizye alınmaması, İslam'ın inanç ve adalet yapısının cazibesi, evlilik/komşuluk ilişkileri, sosyal statü kazanma arzusu ve şehirleşme teşvikleri gibi sebeplerle İslamlaşmışlardır.

 

Toplumsal durumları iyi olmasına rağmen; Arap aristokrasisinin baskısı, vergi artışları ve kabile ayrımcılığı (asabiye) nedeniyle VIII. ve IX. yüzyıllarda merkeze karşı büyük isyanlar çıkarmışlardır.

 

Müdeccenler (Mudejares)

Reconquista (Hristiyanların İber Yarımadası'nı geri alma hareketi) sonucunda Hristiyan yönetimi altında yaşamak zorunda kalan Müslümanlara verilen isimdir (Arapça "bir yere yerleşip oraya alışan" anlamına gelir).

…

 

Savaşlar esnasında karşılıklı alınan esirler kültür aktarımında aktif rol oynamıştır.

Feodal sistem altında köle gibi yaşayan yoksul Hristiyan halk için Reconquista savaşları bir özgürleşme/statü kazanma fırsatı sunmuştur.

 

Ücretli Askerler (Mürtezika)

I. Abdurrahman döneminden itibaren Endülüs ordularında Hristiyan ücretli askerler istihdam edildi.

Başlarında "Ruburten" (Reverter) adında komutanlar bulunurdu.

Müslümanlarla iç içe yaşayıp kültürlerini öğrenmiş ve ülkelerine döndüklerinde bu kültürü yaymışlardır.

 

Gündelik Hayat

Gayrimüslimlerin ibadethanelerine dokunulmamış, karşılıklı cami, kilise ve türbe ziyaretleri yapılmıştır.

Arapların üstünlük taslaması sonucu Gayri-Arap Müslümanlar kendilerini ifade etmek için Şuûbiye Edebiyatı türünü ortaya çıkarmışlardır.

 

Septimania bölgesindeki bazı Hristiyanlar günah çıkarmayı reddedip sadece Allah'ın affedeceğine inanmışlardır.

Tuleytula Piskoposu Elipandus (780), Hz. İsa'nın ilah olmadığını, Tanrı’nın onu kendisine oğul seçtiğini savunarak Katolik Kilisesi’nin bölünmesine yol açmış; bu fikirler Yeni Çağ Reform hareketlerinin öncüleri sayılmıştır.

 

Endülüs Kadınları

Endülüs’te kadınlar Doğu (Maşrık) İslam toplumlarına ve Orta Çağ Avrupa kadınlarına kıyasla çok daha özgür, eğitimli ve sosyal hayatta aktiftir.

Şair kadınlar toplumsal hayatta çok etkindir.

 

III. Abdurrahman ile başlayan bütünleşme politikalarıyla kabile asabiyesi kırılmış, eğitim ve şehirleşme yaygınlaştırılmış ve herkes kendisini ortak bir kimlik altında "Endülüslü" olarak tanımlamaya başlamıştır.

 

Müslüman fetihçiler ve halifeler yerli Hristiyan kadınlarla (Rûmiyyât) evlenmiştir.

 

Dışarıdan gelen geleneklerin mevcut yapıyla kaynaşması, Endülüs'ü Doğu (Maşrık) İslam dünyasından ayıran özgün bir hayat kültürü ortaya çıkarmıştır.

 

Temizlikte toz sabunlar (el-eşnân, el-gassûl) kullanılırdı.

 

Bağdatlı ünlü musikişinas Ziryâb, Kurtuba'da açtığı kurumla Maşrık’ın giyim, kılık-kıyafet, yemek ve adabımuaşeret modasını şekillendirmiştir.

 

Kadınlar peçe, lihâfe (başörtüsü) ve milhâfe (manto/çarşaf) giyerlerdi. Erkekler külah (kûfiye), keçe başlık (şâşiye) veya sarık (imâme) takarlardı.

 

Kurtuba'da X. yüzyılda 600 civarında umumi hamam bulunmaktaydı. Sokak, çarşı ve mekanların temizliğini muhtesib denilen görevliler denetlerdi.

 

Yemek Kültürü

Müslüman, Hristiyan ve Yahudi kültürlerinin birleşimiyle zengin bir mutfak oluşmuştur. II. Abdurrahman dönemine kadar Hicaz ve Şam mutfağı hakimken, Ziryâb ile Bağdat mutfağı yaygınlaşmıştır.

 

İbn Rezîn et-Tücîbî’nin Fadâletü’l-huvân adlı yemek kitabı çağın zengin yemek tariflerini aktarır.

 

Yumurta kullanımı son derece yaygındır (pişen yemeğin üzerine yumurta kırmak gelenektir).

 

Ekmekli et yemekleri; es-Serîd veya el-Kâmil (et, zeytin, yumurta, sucuk, baharat) en yaygın yemeklerdendir.

 

Havuç, ceviz, tarçın, karanfil, zencefil ve bal ile yapılan macunlar (el-ma'cûn) yaygındı.

 

Su genellikle gül ve portakal çiçeği aromasıyla tatlandırılır; nar, limon, ayva, elma ve badem sübyesi şurupları tüketilirdi.

 

Musiki, Çalgı Aletleri

İspanyolca enstrüman ve müzik terimlerinin birçoğu Arapça kökenlidir:

Laud (Ud), Guitarra (Gîşâre), Rabel (Rebâb), Atabal (Tabl/Davul), Pandera (Bendîr).

Ole ole nidası "Allah Allah", Leli leli deyişi "Yâ leyl", Zambra tarzı "Zemr" kelimesinden türemiştir.

 

Halk dili olan el-Acemiyye (Aljamiado) kullanılarak Zecel ve Müveşşah türlerinde şiirler yazılmış ve bestelenmiştir.

 

Satranç, İberya'da 1008-1017 yıllarında yaygınlaşmıştır.

 

Her din ve ırktan halk ortak kutlamalara ve merasimlere katılırdı. Nevruz bayramında hamurdan heykelcikler şeklinde yiyecekler hazırlanırdı.

 

İktisadi ve Ticari Hayat

Endülüslüler dönemin en ileri sulama ve tarım tekniklerini geliştirmiştir. Romalılardan kalan sistemler yenilenmiş; nâûre (dev su çarkları), artezyen kuyuları, su dolapları, hidrolik pompalar ve yeraltı kanalları (kanât Irâkî) kurulmuştur.

 

Gübreleme, aşılama, haşereyle mücadele ve toprak ıslahı hususunda kitaplar yazılmıştır.

 

Sığır, davar, balıkçılık, arıcılık ve güvercin yetiştiriciliği yapılmıştır. Afrika'dan gelen Berberîler vasıtasıyla yaylacılık geleneği başlatılmıştır.

 

Endülüslüler kuyu suyunu çıkarmada özel teknikler geliştirmiş, tarım alanlarına su kanalları açmış ve dağlardan şehirlere kurşun borularla su taşımışlardır.

 

Kurtuba, Tuleytula, Mecrît ve Meriye metal işlemede (demir, bakır, silah) öncüydü. Surları yıkacak güçte mancınık/saldırı aletleri üretilmiş; Gırnata Nasrîler döneminde Çin kökenli barut kullanılarak "el-Enfâz" adı verilen ilkel toplar geliştirilmiştir.

 

Meriye başta olmak üzere Lakant, Turtûşe ve Yâbise’de tersaneler kurulmuş, II. Hakem döneminde donanma 300 parça gemiye ulaşmıştır.

 

Ticaret

Berşelûne (doğal pazar yeri), Meyûrka Adası, Sarakusta (Ebro nehri bağlantılı sınır pazarı), Meriye (liman/donanma merkezi) ve Mâleka ticaret merkezi olarak ön plana çıkmıştır.

Tekstil, deri, şeker, kuruyemiş, madenler, safran ihraç edilirken; baharat, tıbbi bitkiler, pamuk ve fildişi ithal edilmiştir.

 

I. Abdurrahman gümüş dirhem standardı getirmiş (darphane: Kurtuba/el-Endelüs), III. Abdurrahman döneminde ise Medînetüzzehrâ’da basılan "Emîrü’l-Mü’minîn" unvanlı altın dinarlar İberya’nın en prestijli parası olmuştur.

 

Murâbıt dinarı (Maravedi) ve Muvahhid dinarı (Dobladiye) o kadar değer kazanmıştır ki, Kastilya ve Aragon kralları (VIII. Alfonso, III. Alfonso) üzerinde Arapça harfler ve "Emîru’l-Katûlikîn" gibi unvanlar bulunan taklit sikkeler bastırmışlardır.

 

Convivencia (Birlikte Yaşama Kültürü ve Sosyal Uzlaşma)

Convivencia, Müslüman hâkimiyeti altında Müslüman, Hristiyan (Müsta'rib) ve Yahudilerin dinî/kültürel özgürlük içinde bir arada yaşaması durumunu ifade eder.

 

Üçüncü Bölüm: Bilimsel-Kültürel Hayat

Endülüs medeniyetinin bıraktığı en büyük miras kültürel birikimidir.

Murâbıtlar ve Muvahhidler döneminde ilim hayatı canlılığını korumuş olsa da, siyasi hakimiyetin kaybedilmesi ve âlimlerin Doğu'ya göç etmesiyle gelişim çizgisi sona ermiştir.

 

Farklı dillerin (Arapça, Latince, İspanyolca vb.) bir arada yaşamasıyla el-Acemiyye denilen yeni bir halk dili doğmuş, bu gelenek ileride Arap harfleriyle İspanyolca yazılan Aljamiado Literatürüne dönüşmüştür.

 

Ziryâb'ın saraya getirdiği Doğu zarafeti ve yaşam tarzı halkın zevk ölçütü olmuştur. Edebiyatta ise Müveşşah ve Zecel adıyla orijinal şiir biçimleri doğmuş, bu türler Avrupa'daki Troubadour (Trubadur) gezgin şair geleneğini doğrudan etkilemiştir.

 

Arapça; mimarlık, coğrafya, tıp ve günlük yaşam kelimeleriyle İspanyolca (sözlüğün yaklaşık dörtte biri) ve Portekizceye binlerce kelime kazandırmıştır.

 

Tıp

Müslümanlar tıbbı hem beden sağlığını koruma hem de felsefi bir derinlikle insanı anlama ilmi olarak görmüşlerdir. Dünya tarihinde ilk sahra hastaneleri ve karantina uygulamaları İslam coğrafyasında hayata geçirilmiştir.

 

Avrupa vebayı sihirle veya "pis koku" (miyasma) teorisiyle açıklamaya çalışırken, Müslüman tabipler hastalığın bulaşıcı olduğunu tespit ederek limanlarda ve sınırlarda karantina uygulamışlardır.

 

ez-Zehrâvî

Hemofili hastalığının genetik yapısını ve sadece erkeklerde görüldüğünü dünyada ilk tespit eden hekimdir.

 

Cerrahi aletlerin tasarımlarını çizmiş, doğumda bebeğin ters gelmesi durumunda uygulanacak metotları ve kadın hastalıkları ameliyat aletlerini (kolpe üriyenter) icat etmiştir.

 

Damar bağlama tekniğini, kedi bağırsağından ameliyat ipliği (katküt) yapımını ve alçılı sargıda pencere açma yöntemini geliştirmiştir.

 

İbnü'l-Heysem ve Huneyn b. İshak gibi isimler optik ve göz cerrahisinde ilkleri başarmıştır. Ameliyatlar öncesinde hastalar, haşhaş ve banotu sularıyla nemlendirilen özel "anestezi süngerleri" koklatılarak uyuşturulmuştur.

 

Ez-Zehrâvî'nin cerrahi pozisyonlar ve ameliyat teknikleri gibi buluşları, yüzyıllar sonra Trendelenburg veya Paré gibi Batılı hekimlere mal edilerek ez-Zehrâvî'nin adı unutturulmaya çalışılmıştır.

 

Okuma yazma oranının çok düşük olduğu Ortaçağ Avrupa'sının aksine Endülüs'te okuma yazma oranı son derece yüksekti.

 

II. Hakem'in kitaba ve ilme olan olağanüstü ilgisi nedeniyle kütüphane devasa boyutlara ulaşmıştır. Devasa koleksiyon saray salonlarına sığmayınca özel bir kütüphane binası inşa ettirilmiştir.

 

Katalog sayısı 44 olup her katalog 50 yapraktan oluşmaktaydı. Toplam kitap mevcudunun 400.000 ile 600.000 cilt arasında olduğu ve taşınmasının 6 ay süreceği ifade edilmektedir.

 

Endülüs genelinde 70'ten fazla kütüphane bulunuyordu.

 

Âlimler

Ebû Alî el-Kâlî: Hakem tarafından törenle karşılanan ve telif hususunda desteklenen büyük lisan âlimi.

 

Ricimundo (er-Rebî’ Mûsâ b. Zeyd): Elvira'lı Hristiyan bilgin/piskopos; felsefe ve astronomi alanında himaye görmüştür.

 

Ebu'l-Kâsım ez-Zehrâvî: Tıp ve cerrahi alanında dünyaca ünlü filozof tabip.

 

Mesleme el-Mecrîtî: "Endülüs'ün Öklid'i" olarak anılan matematikçi ve astronom.

 

İbn Cülcül: Botanik ve eczacılık alanındaki çalışmalarıyla tanınır.

 

Müslümanların geliştirdiği "Ğubâr" rakamları Kuzey Afrika üzerinden Avrupa'ya taşınmış ve günümüz Avrupa rakamlarının (Frenk Rakamları) temelini oluşturmuştur. Ondalık hesap düzeni, sıfırın (0) kullanımı, cebirin bağımsız bir ilim haline getirilmesi ve analitik geometri katkıları 13. yüzyılda Leonardo de Pisa (Fibonacci) gibi isimler aracılığıyla Avrupa'ya aktarılmıştır.

 

Câbir İbn Hayyân (Geber)

İslam ve Batı simyasının ana kaynağı kabul edilir. Sülfürik asit, nitrik asit (kezzap), asetik asit ve arsenik gibi maddelerin yanı sıra laboratuvar ekipmanları ve damıtma usullerini geliştirmiştir.

 

Batı tıbbı yaklaşık 4 asır boyunca doğrudan Müslüman bilginlerin eserlerinden beslenmiştir. Avrupa'daki Montpellier, Padua, Oxford, Cambridge gibi ilk tıp okullarında bu eserler okutulmuştur.

 

Muhammed b. Zekeriya er-Râzî: el-Hâvî (büyük tıp ansiklopedisi) ve el-Mansûrî eserleriyle tanınır. Çiçek ve kızamık hastalıklarının teşhis/tedavisini ilk kez ayırt etmiş; sinirler, gırtlak kasları ve kan aldırma üzerine özgün görüşler sunmuştur.

 

İbn Sînâ (Avicenna): el-Kânûn fî’t-Tıb adlı eseri 6 asır boyunca Avrupa üniversitelerinde temel ders kitabı olmuştur. Akciğer veremi ve ciğer iltihabı üzerine derin analizler ve 760'ı aşkın ilaç tanımı içermektedir.

 

Ebu’l-Kâsım ez-Zehrâvî (Albucasis): et-Tasrîf adlı eseriyle cerrahinin ayrı bir bilim dalı olmasını sağlamıştır. Kadınlarda mesane taşı ameliyatını gerçekleştiren ilk cerrahtır.

 

Kurumsal ve Pratik Yenilikler: Nabız ve idrar tahlili kuralları, diyetetik (gıda rejimi), ücretsiz halk hastaneleri (bimaristanlar) ve baştabiplik makamı Müslümanların tıp dünyasına kazandırdığı kurumsal yapılardır.

 

İbn Zühr: Uyuz hastalığına neden olan paraziti keşfetmiştir.

 

Felsefe

Batılılar Antik Yunan ve Felsefe mirasını Endülüs kanalıyla öğrenmiştir.

 

İbn Rüşd (Averroes) ve Averroizm: Aristo'yu şerh ederek Batı'ya tanıtan düşünürdür. Fikir hürriyetinin öncüsü kabul edilir. Fikirleri kilise tarafından yasaklansa da Avrupa'da akıl-din uzlaşısı ve kiliseye karşı düşünce özgürlüğü mücadelesini (Rönesans ve Reform) tetiklemiştir.

 

Spinoza, Immanuel Kant, Roger Bacon, Albertus Magnus, Duns Scotus ve İbn Meymûn gibi isimler bu düşünsel mirastan beslenmiştir.

 

İbn Arabî’nin el-Mi’râc eserindeki cennet/cehennem tasvirlerinin Dante’nin İlahi Komedya’sına etki ettiği; ayrıca Arap şiir türleri olan Zecel ve Müveşşah’ın Avrupa fabl ve troubadour (ozan) geleneğini şekillendirdiği belirtilmektedir.

 

Aralarında II. Silvester adıyla papa olacak Gerbert'in de bulunduğu Avrupalı öğrenciler Kurtuba'ya gelerek matematik, astronomi ve tıp öğrenmiş; döndüklerinde bu bilgileri Avrupa'ya taşımışlardır (bazen bu bilgiler sihir olarak karşılanmıştır).

 

Abbâs b. Firnâs: İlk uçuş denemesini yapan havacılık öncüsü; uzayı temsil eden gökküresi tasarlamış, Hakîmü’l-Endelüs unvanı almıştır.

 

el-Bitrûcî (Alpetragius): Batlamyus astronomisini eleştirmiş; gezegenlerin ışık kaynakları ve gelgit teorileri üzerine çalışarak Rönesans astronomisine ilham olmuştur.

 

Câbir b. Eflah: Batlamyus'un Almagest eserindeki hataları düzeltmiş, küresel trigonometriye büyük katkılar sunmuş ve turquetum (teodolit benzeri gözlem aleti) mantığını geliştirmiştir.

 

el-Batalyevsî: Din ile felsefenin çelişmediğini, Antik filozofların tek tanrı inancına sahip olduğunu savunmuştur.

 

el-Cilyânî: Göz hastalıkları konusunda otorite olan mutasavvıf hekim ve kimyager.

 

Gâfikî, Muhammed b. Kassûm: el-Mürşid fî’l-kühl eseriyle tanınan göz hekimi. Çocuklardaki göz hastalıklarını ayrı incelemiş, ilaç ölçüleri, beslenme ve cerrahi aletlerin geliştirilmesine yaptığı katkılarla modern tıbba öncülük etmiş ve İslam dünyasındaki en kapsamlı oftalmoloji eserini kaleme almıştır.

 

İbnü’l-Baytâr: Akdeniz, Anadolu, Mezopotamya ve Hicaz'ı kapsayan seyahatleriyle dönemin en büyük botanikçisi kabul edilir. Mısır'da Reîsü'l-aşşâbîn (Botanikçiler Başkanı) olmuş, el-Müfredât adlı eserinde bitki ve ilaç isimlerini farklı dillerdeki karşılıkları ve okunuşlarıyla kaydetmiştir.

 

İbnü’l-Avvâm: Tarım ve hayvancılık üzerine Ortaçağ ilim aleminin en kapsamlı çalışması olan 35 bölümlük Kitâbü'l-Filâha’yı yazmıştır (585 bitki türü, hastalıklar ve tedavi yöntemleri).

 

Benî Zühr Ailesi (İbn Zühr):

 

Ebu’l-Alâ b. Zühr: Teşhis koymadan önce mutlaka nabız ve idrar kontrolü yapmasıyla bilinen ünlü hekim. İbn Sînâ'nın el-Kânûn eserini reçete kağıdı olarak kullanacak kadar özgün bir yaklaşım sergilemiştir.

 

Ebû Mervân Abdülmelik (Avenzoar): Dönemin en meşhur hekimidir. Klinik deneylere öncelik vermiş, Kitâbü’t-Teysîr eseri İbn Rüşd tarafından "tecrübî tıp alanındaki en mükemmel eser" olarak nitelendirilmiştir.

 

Ebu’l-Hayr el-İşbîlî (eş-Şeccâr): Park, bahçe ve orman gözlemlerine dayanarak Kitâbü’l-filâha eserini yazmış botanik ve ziraat uzmanı.

 

İbn Liyûn: Tarım ve bahçecilik üzerine 1300 beyitlik didaktik bir manzume yazmış; ayrıca kütüphanesindeki el yazmalarının karşılaştırmasını yaparak otantik metin tesisinin (metin tenkidi) ilk örneklerini vermiştir.

 

Gâfikî, Ahmed b. Muhammed: Basit ilaçların özellikleri konusunda dönemin en yetkin ismi sayılan hekim ve eczacı.

 

İbn Cülcül: Halife II. Hişâm’ın özel hekimi; ünlü Tabakâtü’l-etıbbâ ve’l-hükemâ (Tıp ve Felsefe Tarihi) eserinin yazarı.

 

İbn Vâfid (Abenguefit): Zehrâvî'nin talebesidir. Botanik ve ilaçbilim üzerine çalışmış, Latince eserlerde philosoph unvanıyla anılmıştır.

 

İbnü’r-Rûmiyye: Eczacı ve bitki bilimci; aynı zamanda Malikîlikten Zahiriliğe geçmiş sert bir hadis münekkididir.

 

Hakîm el-Mağribî (Ubeydullâh el-Bâhilî): Selçuklu ordusunun seyyar hastanesinde görev yapmış edip ve hekim.

 

İbnü’z-Zerkâlî (Azarquiel): Tuleytula'daki astronomi heyetinin başkanıdır. Geliştirdiği hassas su saatleri 17. yüzyıl Avrupa saat teknolojisine öncülük etmiştir. Astronomide safîha zerkâliyye (evrensel disk) buluşuyla tanınır.

 

İbn Bâcce (Avempace): Batı İslam dünyasının ilk büyük filozofu. Hareket ve dinamik üzerine geliştirdiği fikirlerin modern fiziğin kuruluş aşamasına ciddi katkı sağladığı kabul edilmektedir.

 

İbn Muâz el-Ceyyânî (Abenmoat): Güneşin doğuş/batış anındaki 18 derecelik depresyon açısını tespit etmiştir (günümüz astronomisiyle birebir aynıdır). Trigonometrik yöntemle atmosferin yüksekliğini belirleme problemini çözmüştür.

 

İbn Ebu’ş-Şükr el-Mağribî: Batlamyus'un denklemine alternatif getiren matematikçi. 1⁰'lik kiriş hesabı, sinüs değerleri ve Pi sayısının hesabı üzerine çalışmalar yapmıştır.

 

İbnü’s-Saffâr & İbnü’s-Semh: Astronom Mecrîtî’nin talebeleri olup usturlap çizimi ve zîc (astronomi cetvelleri) üzerine çalışmışlardır.

 

İbnü’l-Gurbâlî: Kitâbü’l-Envâ ve’l-ezmine eserinde astronomi ve meteoroloji bilgilerini bilimsel gözlemlerle tenkit etmiştir.

 

İbn Meymûn (Maimonides / Rambam): Kurtuba doğumlu büyük Yahudi filozofu, Selâhaddîn-i Eyyûbî'nin özel tabibi. Yahudi inanç esaslarını 13 maddede yeniden düzenlemiş (Yahudi Âmentüsü); görüşleriyle Aquinas, Spinoza ve Leibnitz’i derinden etkilemiştir.

 

İbn Rüşd (Averroes): Aristo şerhleriyle Batı'da Commentator (Şârih) olarak anılan meşhur filozof. Avrupa Birliği tarafından "Avrupa'nın fikrî mimarlarından biri" olarak kabul edilir.

 

İbn Tufeyl: Hay b. Yakzân felsefi romanının yazarı, hekim ve astronom. Batlamyus astronomisine ilk eleştirileri getirenlerdendir.

 

Muhyiddîn İbnü’l-Arabî: Vahdet-i Vücûd doktrinini temellendiren, İslam düşünce tarihinin en çok tartışılan ve en etkili sûfî düşünürü (el-Fütûhâtü’l-Mekkiyye, Fusûsü’l-hikem).

 

İbn Seb’în: Sicilya Kralı II. Frederick’in felsefi sorularına yanıt yazan (el-Kelâm ale’l-mesâili’s-Sıkılliye), varlığın birliğini savunan sûfî filozof.

 

İbn Meserre: Endülüs'te felsefe, kelam ve tasavvufu birleştiren ilk düşünürlerden ("Endülüs'ün ilk felsefi/tasavvufi ekolünün kurucusu").

 

İbn Cebirol (Avicebron): Yeni Eflâtunculuk akımını benimseyen Yahudi şair ve filozof.

 

İbn Haldun: Sosyolojinin ve tarih felsefesinin kurucusu kabul edilen devlet adamı ve tarihçi (Mukaddime ve el-İber). Dedeleri İşbîliyeli olup Kuzey Afrika ve Endülüs diplomasisinde kilit roller oynamıştır.

 

İbn Hazm: Zâhirî mezhebini sistemleştiren fakih ve usulcü. Aşkın psikolojisini incelediği Tavku’l-hamâme ile romantizmin öncüsü olmuş; Latince ile Arapça karşılaştırmaları yaparak dil ve siyasi güç arasındaki ilişkiyi çözümlemiştir.

 

Ebu’s-Salt ed-Dânî: Astronomi, tıp ve mühendisliğin yanı sıra ud çalan, Mağrib şiirlerini besteleyen çok yönlü bilim insanı ve müzisyen.

 

Hafsâ er-Rekûniyye: Muvahhidler döneminde yetişmiş, geniş kültürü ve şiir yeteneğiyle öne çıkan Gırnatalı kadın şair.

 

Kırbelyânî (ö. 761/1360): Ez-Zehrâvî genel cerrah sayılırken; Kırbelyânî tümör, yara ve kırıklar konusunda uzmanlaşmış özel bir cerrah kabul edilir. Tümörlerin ve habis türü olan anthraxın (şarbon) teşhis/tedavisinde büyük başarı göstermiştir.

 

Mecrîtî (ö. 398/1007): "Endülüs’ün Öklid’i" olarak anılır. Batlamyus’un el-Mecistî’si ve Hârizmî’nin Zîc’i üzerinde çalışmıştır.

Resâ’ilü İhvâni’s-Safâ’yı Endülüs’e tanıtmış; matematik ve astronominin Endülüs'te müstakil birer bilim dalı haline gelmesini sağlamıştır.

 

Kurtubî (ö. 671/1273): el-Câmi' li-ahkâmi’l-Kur’ân adlı eseriyle bilinen; tefsir, hadis ve fıkıhta derya kabul edilen alimdir.

 

1499'da Kardinal Ximenes'in 80.000 Arapça kitabı yaktırması, Engizisyon sürgünleri ve Moğolların Bağdat'ı tahribi, İslam dünyasındaki ekonomik/kültürel duraksamanın başlangıcı kabul edilmektedir.

 

Dördüncü Bölüm: Endülüs Sanatı, Mimarisi ve Şehir Yapısı

Geometrik motifler ve arabeskler, gözü sonsuz bir yüzeyde gezdirerek "Çokluk dünyasından Birlik'e (Tevhit)" ulaştıran bir merdivendir.

Kubbe gökleri, dört duvar ise zıtlıklarla dolu dünyayı temsil eder.

 

Emevî dönemi, İspanya'daki Müslüman kimliğinin en görkemli eserlerinin ortaya konduğu evredir. Şam geleneği ve yerel İber mirası harmanlanarak özgün bir üslup geliştirilmiştir. Abbâsîler ile girilen siyasi rekabet, mimaride bir güç ve ihtişam gösterisine dönüşmüştür.

 

Kurtuba Ulucamii (La Gran Mezquita de Cordoba):

I. Abdurrahman tarafından Hristiyan halktan 100 bin dinara satın alınan San Vicente Kilisesi'nin yerine 785'te inşa edilmiştir. II. Abdurrahman, II. Hakem ve Hâcib el-Mansûr dönemlerinde genişletilmiştir.

 

II. Hakem döneminde mozaik kaplı kubbe ve maksûre için Bizans İmparatoru II. Romanos destek vermiştir.

 

At nalı kemerleri (360 adet), sütunları (850–1293 arası) ve 7 yılda yapılan abanoz/öd ağacı minberiyle eşsizdir. 1236'da şehri işgal eden Katolik idarecilerce kiliseye çevrilmiştir.

 

Medînetüzzehrâ Yönetim Külliyesi:

936'da III. Abdurrahman tarafından inşa ettirilen "saray şehir"dir. Üç seviyeli bir şemaya sahiptir (en üstte halife sarayı, alt kademelerde devlet daireleri). 1013'teki isyanda tahrip edilmiştir.

 

Medînetüzzâhire ve Rusâfe Sarayları: Medînetüzzehrâ'ya rakip olarak kurulan Medînetüzzâhire'den günümüze sadece su kanalları kalmıştır. Rusâfe Sarayı'nın yerinde ise bugün Alcazar bulunmaktadır.

 

Kurtuba merkezli tek odaklı yapının dağılmasıyla sanat ve mimari tüm Endülüs şehirlerine yayılmıştır. Hristiyan krallıklarla ve iç rekabetle geçen bu dönemde binalar savunma odaklı askerî bir nitelik kazanmıştır.

 

Savaş şartları nedeniyle askerî mimari ön planda olsa da, Mağribli hükümdarlar Endülüs kültüründen derinden etkilenmiş ve bu üslubu Kuzey Afrika'ya taşımışlardır. Tezyinatta Emevî stili ile Fas'ın yalın zevki birleştirilmiştir.

 

Müslüman idaresinde veya Hristiyan krallıklarda çalışan ustalar (Müsta'rib (Mozarab), Endülüs mimari çizgisini Pireneler'in ötesine, Fransa içlerine kadar taşımıştır.

 

Askerî güçlerini yitiren ve diplomasiyle varlığını sürdüren Nasrîler, sanata büyük zaman ve kaynak ayırarak Batı İslam mimarisinin estetik zirvesine ulaşmışlardır.

Mermer, alçı, yalın mermer ve renkli çini parçalarının (zellige) uyumu ön plandadır. Duvarlar bir örtü/petek gibi işlenerek izleyicinin gözü derinlik oyunlarıyla mimarinin bir parçası kılınmıştır.

 

el-Hamrâ Saray Külliyesi

I. Yûsuf ve V. Muhammed döneminde Gırnata'da zirveye ulaşmıştır.

Elçiler Salonu (Sala de Comares): 18 m yüksekliğinde, 3 m duvar kalınlığına sahip, ahşap oymalı kubbesi ve şair İbn Zümrek’in kasideleriyle bezenmiş taht salonudur.

Aslanlı Avlu (Patio de los Leones): İki Kız Kardeş Salonu, Şemîsler Salonu ve Aynüdârı Âişe (Mirador de Lindaraja) gibi bölümlerin bir dizilimle birleştiği avludur.

 

Müdeccen (Mudejar) Mimarisi

Hristiyan kralların yönetimi altında kalan Müslüman (veya Müsta'rib) ustaların, İslam mimari üslubunu Hristiyan yapılarına uyarlamasıyla ortaya çıkan tarzdır. XVI. yüzyıl ortalarına kadar etkisini sürdürmüştür.

 

Ayırt Edici Özellikler: At nalı kemerli pencereler, kaburgalı kubbe strüktürleri, ahşap tavan işçiliği ve alçı/çini tezyinatı.

 

Hamamlar

Kurtuba'da 300 ile 600 (bazı kaynaklara göre 3701) umumi hamam bulunuyordu.

Genellikle 3-4 kubbeli yıkanma hücresinden oluşurdu.

 

Çarşılar Ulucami etrafında konumlanır; alt kat dükkân, üst kat konaklama/depo olarak kullanılırdı.

 

Endülüs Evleri

Dış duvarlar gösterişsiz ve fakir görünümlüdür; zenginlik iç mekânda ve avluda saklıdır.

Sahn (Patio): Evin merkezindeki avludur. Çocukların oynadığı, ev işlerinin yapıldığı ve ortasında mutlaka serinletici bir havuz/kuyu bulunan bölümdür.

 

Kızaklı ahşap pencereler (sash windows) ve üst katlarda dışarıyı görmeyi sağlayan ama dışarıdan içerinin görünmesini engelleyen ahşap kafesli şemmâseler (meşrebiye / moucharabiehs) kullanılmıştır. Bu yapı elemanları sonradan Katolik Krallar tarafından yasaklanmıştır.

 

Surların dışındaki alanlara erbâz denirdi. Burada mezarlıklar, gezinti bahçeleri (münye / cennât), kiremit/tuğla atölyeleri bulunurdu.

 

Batı İslam dünyasına özgü köşeli hatların dairesel formlara evrilmesiyle Mağribî/Endülüs Kûfîsi geliştirilmiştir. Binalarda kûfî yazı tezyinatın ana unsuru olarak kullanılmıştır.

…