Joanna Macy, Anita Barrows - Rilke'yle Bir Yıl - Notlar

Joanna Macy, Anita Barrows - Rilke'yle Bir Yıl - Notlar

Rainer Maria Rilke’nin En İyi Eserlerinden Günlük Okumalar

A Year With Rilke: Daily Readings From The Best Of Rainer Maria Rilke, Harper Collins Publishers, New York, 2009

 

Giriş

1875’te Prag’da doğup 1926’da İsviçre’de (Valais) lösemiden vefat eden Rilke, tüm yaşamını şairliğe adamıştır. / Doğru ifade şöyle olmalı; “tüm yaşamını şiire adamıştır.”

Lou Andreas-Salomé (ismini René'den Rainer'a dönüştüren ve sanatına güven veren ömür boyu dostu) ve heykeltıraş eşi Clara Westhoff, şairin içsel gelişiminde en belirleyici figürler olmuştur.

 

Rilke’nin keskin detay algısı (kafesteki panter, ceylan, sokaktaki dilenci), her şeyin geçici olduğu bilinciyle şekillenir. Sonsuz olan, kendisini ancak faniliğin ve döngüsel nesnelerin ("şeyler") içinden ifade edebilir.

Ölüm, yaşamın zıttı veya dışsal bir son değil; aynı dairenin diğer yarısıdır. Rilke’ye göre ölümle yüzleşip şarkı söyleyerek geri dönen Orpheus imgesi, ölümlülüğü kabul ederek varoluşun kaynağıyla bütünleşmenin simgesidir.

 

Rilke, doğayı mülk veya araç olarak görmeyip her yaşam formunun kendi özgün varlığıyla değerli olduğu "derin ekoloji" anlayışıyla hareket eder.

İnsanın varoluşsal amacı; dış dünyayı, nesneleri ve doğayı görerek, adlandırarak kendi içselliğinde "görünmez kılmak" ve dönüştürmektir.

 

Rilke’nin Tanrısı, göksel hiyerarşilerin ötesinde, karanlık, sis, ağaç kökü veya orman gibi doğa imgeleriyle anılan içsel bir ortaktır. Tanrı hazır bir dogmatsal varlık değil; insan dünyayı anladıkça, duyularıyla inşa ettikçe gelecekte ortaya çıkan ("Gelen") kutsal bir boyuttur.

 

Ocak

1

…başlangıçları seviyorum. Bir zevk, bir ödül kazandıysam ya da keşke bir şey olmasaydı; Eğer bir deneyimin değerinden şüphe ediyorsam ve geçmişimde kalıyorsam, o zaman tam da bu anda başlamayı seçiyorum.

Neye başlayayım? Başlıyorum. Böylece şimdiden binlerce hayata başladım.

 

2

Gözlerimi Kaldırıyorum

Gözlerimi kitaptan, sıkı sıralanmış satırlardan kaldırıyorum

dolu ve mükemmel geceye:

…

Hafif olanların yükselişi, ağır olanların eğilerek sallanması

ve narin olanların ürkek eğrisi.

 

3

Giriliyor

Kim olursanız olun: akşama adım atın.

Her şeyin bilindiği odadan çıkın.

Her kimsen,

eviniz uzaklardan önceki son evdir.

…

(Resimler Kitabı)

 

4

Yaşamın zenginlik bahşetmesi, daha sonraki her türlü yoksullaşmayı şimdiden aşıyor. O halde geriye korkulacak ne kalıyor? Yeter ki bunu unutalım! Ama etrafımızda ve içimizde hatırlamanın ne kadar faydası var!

Lisa Heise'ye mektup / 19 Mayıs 1922

 

5

Görünüşe göre

kendi geçiciliğimiz bizden gizlenmiştir.

Ağaçlar sağlam duruyor, yaşadığımız evler

hala oradalar. Biz yalnızız

…

İkinci Ağıt’tan

 

6

Bence çabamız şuna adanabilir: Yaşam ve Ölümün birliğini varsaymak ve bunun bize aşamalı olarak gösterilmesini sağlamak. Ölüme karşı çıktığımız sürece onu çirkinleştireceğiz.

Ölüm bizim dostumuzdur, en yakın dostumuzdur, belki de bizim hilelerimiz ve tereddütlerimiz tarafından asla yanıltılmayacak tek dostumuzdur.

Kontes Margot Sizzo-Noris-Crouy'a Mektup / 1923

…

 

8

Ah hayat ağaçları, senin kışın ne zaman?

…

Çiçek açmak da, solmak da bizim için aynı şeydir.

…

Dördüncü Ağıt’tan

 

12

Panter

Bakışları sonsuza dek parmaklıklar tarafından engellendi,

o kadar yorgun ki başka hiçbir şeye ihtiyaç duymuyor.

Onun için var olan tek şey bin çubuktur.

Binlerce barın ötesinde dünya yok.

 

Güçlü, esnek ilerleme hızı

daralan dairelerde hareket eder.

Bu dansın merkezinde

büyük bir irade hapsedilir.

 

Ara sıra gözbebeklerinin üzerindeki örtü

sessizce kaldırıyor. Bir görüntü girer,

uyuşukluğu delip geçer,

ve kalbinde ölür.

…

 

13

Her Ayrılığın Önünde Olun

Sanki çoktan olmuş gibi tüm ayrılıkların önünde olun,

…

hayatta kalmak kalbin bir zaferidir.

…

Orpheus'a Soneler, II, 13

 

 

16

…

Şarkı söylemek var olmaktır.

…

 

22

Haykırsaydım, kim duyardı beni, melekler

Katından? Ve ansızın bassaydı bile

İçlerinden biri beni bağrına: Yok olurdum onun

Daha güçlü varlığı karşısında. Çünkü güzel olan değil başka bir şey

Korkuncun başlangıcından, ancak katlanabildiğimiz ona;

Hayranız ona, kayıtsızca küçümsediğinden

Bizi yok etmeyi.

…

 

Şubat

1

Özleminizin Sınırlarına Gidin

Tanrı bizi yaratırken her birimizle konuşur.

sonra gecenin içinden sessizce bizimle birlikte yürür.

Bunlar belli belirsiz duyduğumuz kelimeler:

 

Sen, hatırlayamayacağın kadar gönderildin,

özleminin sınırlarına git.

Beni somutlaştır.

…

Saatler Kitabı'ndan

…

 

4

Komşular

Sen, yan tarafta oturan Tanrım:

…

Her zaman dinlemeyi bekliyorum. Bana bir işaret ver!

Tam buradayım.

…

 

Mart

1

Değiştirmek

Değişikliği istiyorum. Alevden ilham alın

Her şeyin kaybolurken parladığı yer.

…

Kendinizi bir çeşme gibi dökün.

Aradığınız şeyin bilgisine akın

genellikle başlangıçta biter ve bitişle birlikte başlar.

 

2

Sevgiliye

Gözlerimi söndür, seni görmeye devam edeceğim.

Kulaklarımı tıka, seni duymaya devam edeceğim.

Ve ayaklarım olmadan sana ulaşabilirim

ağzım olmadan senin adına yemin edebilirim.

 

Kollarımı kır, seni tutacağım

bir el gibi kalbimle.

Kalbimi durdurursan beynim atmaya başlar.

Ve eğer beynimi ateşle tüketirsen,

Kanımın her damlasında yandığını hissedeceğim.

Saatler Kitabı

…

 

4

Sevmek, teslim olmak, dağılmak, başka biriyle bütünleşmek anlamına gelmez. Bir bireyin olgunlaşması, kendi başına bir şey haline gelmesi asil bir fırsattır. Bir başkasına yanıt veren bir dünya haline gelmek, onu ortaya çıkaran ve öne çıkaran büyük, utanmaz bir meydan okumadır.

Roma, 14 Mayıs 1904 /  Genç Bir Şair'e Mektuplar

 

11

Yalnızlık

Yalnızlık yağmur gibidir.

Akşama doğru denizden doğar

ve uzak ovalardan gökyüzüne doğru hareket ediyor

ait olduğu yere.

Ve şehirde gökten üzerimize düşüyor.

…

Resimler Kitabı

 

23

Ne Yapacaksın Tanrım?

 

Ben öldüğümde ne yapacaksın Tanrım?

 

Ben senin atıcınım (kırıldığımda?)

Ben senin içeceğinim (acılaştığımda?)

Ben, senin elbisen; Ben, senin zanaatın.

Bensiz ne sebebin var?

 

Bensiz hangi ev

samimi sözler seni nerede bekliyor?

Ben, ayağından düşen kadife sandaletim.

Ben, omuzundan pelerin düşüyor.

 

Ne yapacaksın Tanrım? Bu beni rahatsız ediyor.

Saatler Kitabı

…

 

24

Her melek korkutucudur.

Yine de seni tanıdığım için,

Kendime rağmen seni çağırıyorum

sizi ruhun öldürücü kuşları…

 

Nisan

5

Nergis

Narkissos ortadan kayboldu. Geriye kalan tek şey

güzelliğinin kokusuydu

 

21

Hissettiğimizde buharlaşırız.

Kendimizi nefes verdik ve gittik.

Bir közün parıltısı gibi,

İkinci Ağıt

…

 

25

Sanki bir kız ortaya çıktı

şarkı ve lirin evliliğinden,

bahar gibi parlıyor.

…

 

Mayıs

3

Kalbin Ölçeği

İşleri ciddiye almak -kitaplarımın yaptığı söylendiği gibi- hiçbir ruh ağırlığını göstermez. Bir şeyi ciddiye almak, eşyayı gerçek ağırlığına göre değerlendirmek, doğuştan gelen değerini görmekten başka bir şey değildir. Şüphe ve güvensizliğe kapılmaktan ziyade, her şeyi kalp terazisinde tartma arzusundan kaynaklanır.

Rudolf Bodlander'a mektup / 13 Mart 1922

 

24

Duygular Hakkında

Seni toplayan, yükselten tüm duygular saftır. Eğer varlığını büküp yırtıyorlarsa, öyle değiller. Çocukluğunuza karşı hissedebileceğiniz her türlü hassasiyet iyidir. En iyi anlarınızda bile sizi her zamankinden daha fazla hissettiren her duygu iyidir. Her yoğunlaşma iyidir, eğer sizi bütünüyle ele geçiriyorsa ve bir sarhoşluk ya da yanılsama değil, dibine kadar net bir şekilde görebileceğiniz bir neşe ise. Ne demek istediğimi anlıyor musun?

Furnborg, Jonsered, İsveç, 4 Kasım 1904 / Genç Bir Şair'e Mektuplar

…

 

Haziran

9

Güven

Çiçeğin rüzgar istediğinde eğildiğini bilirsin ve öyle olmalısın, yani derin bir güvenle dolu olmalısın.

…

 

28

Tanrı'yı toplamak

Şairler seni dağıttı.

Kekemeliğin içinden bir fırtına koptu.

Seni tekrar toplamak istiyorum

seni mutlu eden bir gemide.

 

Bin rüzgarda dolaşıyorum

çalkalanıyorsun,

ve bulduğum her şeyi geri getir.

 

Kör adamın sana bir fincan olarak ihtiyacı vardı.

Hizmetçi seni sakladı.

Ben geçerken dilenci seni dışarı çıkardı.

 

Görüyorsunuz, ben bir şeyler aramayı seven biriyim.

Saatler Kitabı

…

 

Temmuz

11

Ejderhaları Dönüştürmek

Dünyamıza güvenmemek için hiçbir nedenimiz yok çünkü o bize karşı değil. Terör varsa onlar bizim terörümüzdür. Eğer uçurum varsa bizimdir. Eğer tehlikeler varsa onları sevmeye çalışmalıyız. Ve eğer zorlayıcı olanın değerine olan inancımızla yaşarsak, o zaman bize en yabancı görünen şey en gerçek, en güvenilir dostumuz olacaktır. İnsanlığın yolculuğunun başlangıcındaki kadim mitleri, son anda prenseslere dönüşen ejderhalarla ilgili mitleri de unutmayalım. Belki de hayatımızın tüm ejderhaları, yalnızca bir kez olsun güzellik ve cesaretle hareket etmemizi bekleyen prenseslerdir. Belki de her terör, özünde, bizim tanınmamıza veya yardımımıza ihtiyaç duyan bir şeydir.

Borgeby gärd, İsveç, 12 Ağustos 1904 /  Genç Bir Şair'e Mektuplar

…

 

27

…aslında evde olmadığımızı fark et

bizim bu dünyamızda. Belki vardır

her gün yamaçta gördüğümüz belirli bir ağaç,

ya da yürüdüğümüz bir sokak,

ya da alışkanlığın çarpık sadakati

bu bizi terk etmiyor.

…

İlk Ağıt’tan

…

 

Ağustos

1

Eve Geliyorum

Yüksekten eve geliyorum

içinde kendimi kaybettiğim yer.

Ben bir şarkıydım ve nakarat da Tanrıydı

hâlâ kulaklarımda uğulduyor.

 

Şimdi hâlâ öyleyim

ve sade:

başka kelime yok.

Saatler Kitabı

…

 

3

Şeyler Bize Ne Öğretebilir?

Olayların bize öğretebileceği şey şu:

düşmek,

ağırlığımıza sabırla güvenelim.

Bir kuş bile bunu yapmak zorunda

uçmadan önce.

Saatler Kitabı

…

 

5

Yaptıklarım bir nehir gibi benden aksın,

…

Sana kimsenin söylemediği gibi şarkı söyleyeceğim

…

 

Eylül

29

Bir gülümseme nereye gider?

Güzel olanlar…

kim onları olduğu gibi tutabilir?

Sürekli yüzlerinde

içlerindeki yaşam doğar ve ilerler.

Sabah çimenlerinden düşen çiy gibi,

bir tabak yemeğin buharı gibi,

bizim olan bizden çıkıyor.

 

Bir gülümseme ya da yukarı bakış nereye gider?

kalbin ani sıcak hareketi?

Yine de biz buyuz. Evren mi

içinde çözülürüz

biraz bizi tattınız mı?

İkinci Ağıt’tan

…

 

Ekim

2

…

Burada öyle çok gün var ki, hiçbiri diğerine benzemiyor. Ve tüm farklılıklarının altında şu büyük benzerlik yatıyor…

 

14

Bütün bakışlarıyla

hayvanlar Açık'ı görür…

Sekizinci Ağıt’tan

…

 

Kasım

…

 

Aralık

3

Hayvanlar için

 

Hayvanlar için ölümleri

adeta tamamlanmış oldu.

 

İleride olan Tanrı'dır.

Ve hareket ettiklerinde,

 

zamansızlık içinde hareket ederler,

çeşmelerin yaptığı gibi.

Sekizinci Ağıt’tan

…

 

20

Tamamlama

 

Sevgili dostum, sonunda nefes alabiliyorum. Artık her şey yapılabilir. Çünkü bu hayal edilemeyecek kadar büyüktü. Bu gün ve gecelerde, o zamanlar Duino'da yaptığım gibi bağırdım. Ama o mücadeleden sonra bile böyle bir yürek ve ruh fırtınasının üzerime gelebileceğini hayal bile edemezdim. Hayatta kaldığımı! Hayatta kaldığımı.

 

 

Yeterli. Burada.

 

 

Soğuk ay ışığında dışarı çıktım ve bu küçük şato Muzot'u, sanki bir zamanlar Duino'nun yaptığı gibi, beni barındıran eski duvarları canlı bir şeymiş gibi okşadım.

 

 

Bunun adı: Duino Ağıtları.

Anton Kippenberg'e mektup / 9 Şubat 1922

 

21

Gerekli Deneyimler

 

Bu kitapların yaratılması için iki içsel deneyim gerekliydi (Orpheus'a Soneler Ve Duino Ağıtları). Bunlardan biri, yaşamı ölüme açık tutmak yönündeki giderek daha bilinçli bir karardır. Diğeri, Ölüm'ün basitçe Öteki olarak dışlandığı daha dar bir çevrede mümkün olmayan aşk dönüşümlerini bu daha geniş bağlamda sunmanın manevi zorunluluğudur.

Dadıya Escher'den Mektup / 22 Aralık 1923

 

22

Ağıtlar ve Sonneler Üzerine

 

Ağıtlar ve Soneler karşılıklı olarak birbirini destekler ve her iki yelkeni de aynı nefesle doldurabilmemi sonsuz bir lütuf olarak görüyorum: sonelerin küçük, pas rengi yelkeni ve sonelerin büyük beyaz tuvali, Ağıtlar.

Witold Hulewicz'e mektup / 13 Kasım 1925

 

23

Bekle ve Topla

 

Şiirler çok erken yazıldığında pek bir anlam ifade etmezler. Bütün bir hayatın, mümkünse uzun bir hayatın duygularını, tatlarını bekleyip toplamalı insan, o zaman, belki de sonunda on güzel satır yazabilir. Çünkü şiirler insanların zannettiği gibi duygular değildir; bunlar kolayca ve yeterince çabuk gelir. Onlar deneyimlerdir.

 

 

Bir satır şiir uğruna pek çok şehir, insan ve eşya görmek gerekir. Hayvanları tanımak, kuşların nasıl uçtuğunu hissetmek, ilk ışıkta açılan küçük çiçeklerin hareketlerini bilmek gerekir. Bilinmeyen yerlerden geçen yolları, beklenmedik buluşmaları, uzun zamandır geleceğini sandığı vedaları, henüz anlaşılmayan çocukluk günlerini düşünebilmeli insan; insana kavrayamayacağı bir zevk sunduklarında hayal kırıklığına uğrayan ebeveynler hakkında (bu diğerine uygun bir zevkti); çok tuhaf bir şekilde ortaya çıkan ve her şeyi değiştiren çocukluk hastalıkları hakkında; kapalı ve sessiz odalarda ve sabahları deniz kenarında; denizin kendisinde, tüm denizlerde; yıldızlarla birlikte yükselen ve uçan gece yolculuklarında….

Malte

 

29

Rose, ah saf paradoks, arzu

altında kimsenin uykusu olmamak

taç yapraklarının birçok göz kapağı.

…

(27 Ekim 1925'te yazılan satırlar)

 

30

Son Şey

Gel, son şey sensin. seni tanıyorum

bedenin dokusundaki kutsal olmayan ıstırap.

Aklımda yandığım gibi, şimdi de sende yanıyorum.

Tahta uzun süre direndi, kendini tuttu

tutuşturduğun alevlerden

şimdi seni besliyorum ve içini yakıyorum.

Öfkenin pençesinde benim doğal yumuşaklığım

hiçbir şeye benzemeyen şiddetli bir cehenneme dönüşür.

Oldukça saf, her türlü düşünceden arınmış,

Gelecekteki acıların çarpık ateşine tırmanıyorum,

artık satın alabileceğim hiçbir şey olmadığını biliyorum

bu kalbin rahatlığı için. Artık tüm öğrendikleri sessizdir.

Tanınmayacak kadar yanan hâlâ ben miyim?

Anıları içeriye sürüklemeyeceğim.

Ah Hayat, Hayat: dışarıda olmak.

Alevler içindeyim. Beni tanıyan kimse yok.

…

Rilke'nin son defterindeki son yazı…

…

 

Rainer Maria Rilke - Aşk ve Diğer Zorluklar Üzerine - Notlar

Rainer Maria Rilke - Aşk ve Diğer Zorluklar Üzerine - Notlar

Mektup ve makalelerden seçmeler

John J. L. Mood (Hazırlayan, çeviren), On Love and Other Difficulties, W. W. Norton & Company, 2004

 

Giriş

20. yüzyılın en büyük iki edebiyatçısı James Joyce (1882-1941) ve Rainer Maria Rilke (1875-1926), ikisinin de Nobel Edebiyat Ödülü'nü almamış olması, eserlerinin zamanında kavranamamış olmasıyla açıklanabilir.

 

Çalışma, Rilke’nin eserlerinde huzuru ve hürmet dolu korkuyu (huşuyu) hisseden diğer "Rilke aşıklarına" bir saygı duruşu olarak ithaf edilmiştir.

 

Aşk Üzerine Mektuplar

Rilke, arkadaşı Ellen Key ve ömür boyu dostu Lou Andreas-Salomé gibi feminist düşünürlerin içgörülerini dışlamadan, aşkı ahlaki ve geleneksel kalıpların ötesinde, her şeyi dönüştüren radikal bir varoluş alanı olarak ele almıştır.

 

Rilke’nin dili son derece şehvetli, imgelemi ise doğrudan cinsel ve bedensel çağrışımlarla doludur. Onun ünlü maneviyatı soyut bir ruhanilik değil; toprağa, duyulara, büyümeye ve cinselliğe kök salmış somut bir gerçekliktir.

 

Şiir patlamaları arasındaki uzun durgunluk dönemlerinde Rilke, mektuplar aracılığıyla aşkın ve dişilliğin izini sürmüş; sistematik bir kuramcı olmasa da aşk üzerine en derin sezişleri dağınık yazılarında toplamıştır.

 

Rilke, Sokrates’in Platon'un Sempozyum’undaki tanımına atıfla Eros’un sanıldığı gibi yumuşak, konforlu ve masalsı bir güzellik taşımadığını vurgular.

Eros; sıska, yanık tenli, uykusuz, tozlu yollarda iki aşık arasında mekik dokuyan ve onları sürekli daha derin bir güzelliğe ve olgunlaşmaya teşvik eden huzursuz bir güçtür.

 

Doğa, Tanrı, anne ve gerçek aşık aşktan söz etmez; doğa onu kalbinde taşır, anne çocuğunun içinde yaşatır, aşık içinse aşk gözyaşı ve hüzünle gelir.

 

Rilke'nin Aşk Üzerine Mektupları

Rilke, gençlere henüz çözemedikleri bulmacalara ve kilitli odalara karşı sabırlı olmalarını, şimdiden verilmemiş cevapları aramak yerine soruların kendisini yaşamalarını tavsiye eder.

 

Hristiyanlığın ve geleneklerin dünyevi hayata ve şehvete karşı sürdürdüğü karalamalar, cinsel deneyimi zehirlemiş; insanları cinselliğin merkezinden korkuyla kaçan "hırsızlara" dönüştürmüştür.

Cinsellik bir utanç kaynağı değil, doğanın en büyük sırlarından ve en derin deneyimlerinden biridir.

 

Gerçek sevgi ve evlilik, iki insanın sınırlarını yok edip birbirini yutması değil; her birinin diğerinin yalnızlığının koruyucusu olmasını sağlamaktır. Aradaki mesafeyi sevebilmek, iki geniş dünyanın yan yana büyük bir gökyüzü altında var olabilmesidir.

 

Gençler aşkı kolay bir zevk veya oyun sanarak ona sabırsızlıkla yaklaşırlar. Oysa aşk diğer her şeyden daha zor bir iştir; sabır, derinleşme ve ciddiyet gerektiren uzun bir çıraklık dönemidir.

 

Gelecekte kadınlar, erkeklerin geçici taklitlerinden sıyrılarak kendi karakteristik doğalarına kavuşacak; "kadınsı insan" kavramı yalnızca erilliğin zıttını değil, doğrudan yaşamın ve varoluşun kendisini temsil edecektir.

Kadın ve erkek, yanlış duygu ve isteksizliklerden arınarak birbirlerini karşıtlar olarak değil, zorlu cinselliğe sabırla katlanacak birer yol arkadaşı (komşu/kardeş) olarak arayacakları bir evrimden geçmektedir.

 

Aşk Üzerine Şiirler

Rilke’nin eserlerindeki yüksek maneviyat, sanıldığı gibi soyut veya dünyadan kopuk değildir; aksine tamamen duyularda, bedende ve dünyevi olanda kök salmıştır.

 

Malte Laurids Brigge'nin Notları, Duino Ağıtları ve hatta ölüm temalı metinleri derin bir cinsellik barındırır. Yorumcuların Rilke’deki bu cinsel ve bedensel katmanı gözden kaçırmaları, şairin büyüleyici tinselliğinin göz alıcılığından kaynaklanmaktadır.

 

Gül, ağaç, gece, kule, ölüm, sütun, çocuk, mekan ve çağrı gibi Rilke şiirinin en ikonik simgeleri, aşk şiirlerinde kasıtlı ve açık bir cinsel çağrışımla sunulur.

 

Duino Ağıtları’ndaki kule veya Orpheus'a Soneler’deki ağaç imgesi, tinsel anlamlarının yanı sıra temelde cinsel ve bedensel simgelerdir.

Şiirsel jestleri adeta hem çılgınca bir arzu hem de yumuşak bir okşayıştır.

Mektuplarında teorik olarak tartıştığı eril ve dişil bütünleşmesi, olgunluk dönemi şiirlerinde doğrudan estetik bir form kazanır.

 

Rilke bir "estet" değildir. Ünlü "Arkaik Apollo Büstü" şiirinin sonunda söylediği "Hayatını değiştirmelisin" (Du mußt dein Leben ändern) ilkesi doğrultusunda, sanatın yaşamı dönüştürmesini ve duyusal alanın yaşamla sarsılmaz bir bağ kurmasını hedefler.

 

Şiirler şairin otuzlu ve kırklı yaşlarında kaleme alınmış olup gençlik romantizminden uzaktır; katı, yoğun ve duygusaldır.

 

Rilke’nin Aşk Üzerine Şiirleri

Yaz, birdenbire dönüştün, sen

tohumumu dik bir ağaca doğru çekiyorum.

…

Şimdi gökkubbeye yükseldi ve büyüdü,

bir ağaca benzeyen ayna görüntüsü.

…

Dışarıda gece gibi parlayan ölüm doğuyor.

Ve orada, tüm geleceklerle birleşerek,

bir zamanlar var olanların hepsi sonludur,

Ekim 1915

…

 

Kuleleri bilmiyorsun, çekingenliğinle.

Ama şimdi farkına varacaksın…

 

Ah, nasıl bu kadar sıkıştım orada.

Zirveye çıkmam için beni ikna et:

senin yumuşak gecene dalmak için,

…

Ekim 1915

…

 

Aşıklar

Damarlarında her şeyin nasıl ruha dönüştüğünü görün:

birbirlerine olgunlaşır ve büyürler.

Akslar gibi, biçimleri titreyerek yörüngede dönüyor,

etrafında büyüleyici ve ışıltılı bir şekilde dönüyor.

Susamışlar ve içecek alıyorlar,

gözlemciler ve görürler: görüş alırlar.

Birbirlerine batsınlar

birbirlerine tamamen katlanabilmek için.

Yaz, 1908

…

 

Diğer Zorluklar Üzerine Şiirler

Klasik kabul, Rilke’nin gelişimini erken romantizmden Worpswede, Rodin (Yeni Şiirler) ve Malte Laurids Brigge'nin Notları üzerinden Duino Ağıtları ve Orpheus'a Soneler’e ulaştırır. Geleneksel görüşe göre 1922 Şubat’ındaki büyük patlama zirvedir ve sonraki yıllar bu iki dev eserin gölgesinde kalmıştır.

 

1922 sonrasındaki beş yılda yazılan yaklaşık iki yüz şiir ve parça Rilke’nin en büyük, en olgun başarısıdır.

1924–1926 yıllarında yoğunlaşan bu son şiirler; ölüm, gece, nesneler, tanrılar, söz, müzik, toprak, ateş, dans ve hepsinden önemlisi dönüşüm (kütle ve ruhun değişimi) temalarını daha önceki tüm dönemlerden daha büyük bir incelik, yoğunluk ve yalınlıkla ele alır.

 

Rilke'nin Diğer Zorluklar Üzerine Şiirleri

…

Portakalla dans et. Kim unutabilir bunu,

kendi içinde boğularak nasıl büyüdü

tatlı olmasına karşı. Sen ona sahip oldun.

Nefis bir şekilde sana dönüştürüldü.

…

Orpheus'a Soneler, I, 15

Şubat 1922

…

 

Aydınlanmaları için önce havanın kararması gerekir.

…

 

Gece. Ah sen derinliklerde eriyip gidiyorsun,

kendi yüzümle karşı karşıyayım.

Sen, şaşkın bakışlarım

en büyük değirmen taşı.

…

 

Sesler beni uyardı bu yüzden vazgeçtim

Temmuz1925

…

 

Gel sen, sonuncusu, itiraf ettiğim kişi,

bedensel dokumadaki sefil acı:

ruhum yandıkça, bak şimdi yanıyorum

senin içinde; ahşap kabul edilmeye direndi

Uzun zamandır içinizdeki alev parlıyor,

şimdi seni besliyorum ve sende de yanıyorum.

Senin öfkende benim uysallığım büyüyor

buradan değil cehennemden gelen bir öfkeye.

Oldukça saf, oldukça plansız bir şekilde gelecekten bağımsız

acının karışık cenaze yığınına tırmandım,

gelecekteki kazancı satın alabilecek hiçbir yer olmadığından eminim

arzın sustuğu bu yürek için.

Tanınmaz bir şekilde yanan hâlâ ben miyim?

İçimde yakalayamadıklarım anılar.

Ey hayat, hayat: dışarıda olmak.

Ve ben alevler içerisindeyim. Beni tanıyan kimse yok.

Vazgeçme. Bu ne hastalık değil

bir zamanlar çocukluktaydı. Erteleme. iddia

giderek büyüyor. Her şey fısıldadı ve çağırdı.

Buna daha önce büyülenen şeyi karıştırmayın.

Aralık ortası, 1926

…

 

Kan Hatırası

Rilke, genç yaşta yazılan şiirlerin çoğunlukla yüzeysel kaldığını savunur. Şiir, gençlik heyecanlarıyla hissedilen ham duygulardan değil; yaşanmış, sindirilmiş ve derin bir sabırla biriktirilmiş deneyimlerden doğar.

 

Tek bir mısra yazabilmek için şehirler, insanlar, hayvanlar, çiçeklerin açışı, fırtınalı denizler, gece yolculukları, çocukluk hastalıkları, doğum çığlıkları ve ölüm döşekleri görülmeli, tanınmalı ve hissettirilmelidir.

 

Zihinde sadece hatıraları taşımak yeterli değildir. İnsan, biriktirdiği tüm bu deneyimleri unutabilmeli ve onların tekrar içselleştirilerek dönmesini bekleyecek sonsuz bir sabra sahip olmalıdır.

 

Yaşantılar; ne zaman ki zihinsel birer hatıra olmaktan çıkıp insanın kanına, bakışına, jestine dönüşür, ismi silinip varlığın kendisiyle ayırt edilemez bir bütün oluşturur; işte ancak o zaman (çok nadir ve kutsal bir anda) bir şiirin ilk sözcüğü yükselip belirebilir.

 

Ejderha-Prenses

Yalnızlık, isteğe bağlı seçilip bırakılacak bir durum değildir; insan doğası gereği zaten kökten yalnızdır. Bunun farkına varmak, insanı bir dağ zirvesine hazırlıksız bırakılmış gibi güvensiz hissettirebilir; bildiği tüm yakın referanslar kaybolur ve ölçüler değişir.

İnsanoğlu açıklanamayan şeylerden (ölüm, ruh dünyası, Tanrı) duyduğu korku yüzünden algılarını ve duyularını köreltmiştir.

Duyulan çekingenlik ve atalet, insan ilişkilerini kısıtlamış; onları sonsuz olasılıklar nehrinden çıkarıp monoton bir nadasa bırakmıştır.

 

Zor olana tutundukça, bize en yabancı gelen şey en sadık dostumuz haline gelir.

Kadim mitlerdeki "son anda prenseslere dönüşen ejderhalar" gibi, hayatımızdaki tüm korkunç ve çirkin şeyler, belki de en derinde bizden yardım bekleyen çaresiz unsurlardır. İnsan korktuğu şeyle yüzleşip ona cesaretle baktığında, o dehşet bir güzelliğe dönüşür.

 

Ölmemin Zorluğu: Rılke'nin Kendi Oluşturduğu Kitap Kitabesi

Rose, oh reiner Widerspruch, Lust,

Niemandes Schlaf zu sein unter soviel

Lidern.

(Gül, ah saf çelişki, arzu,

Bu kadar çok yaprağın/göz kapağının/şarkının altında kimsenin uykusu olmamak.)

 

Almancadaki Lidern (yapraklar/göz kapakları) kelimesi, fonetik olarak Lieder (şarkılar) kelimesiyle doğrudan bir ses uyumu ve anlam bağı kurar. Böylece gül yaprakları, hem uykunun göz kapakları hem de şairin şarkılarıdır.

 

Geleneksel şiirdeki "gül ve diken" çelişkisinin aksine, Rilke’deki çelişki "saftır"; yani doğrudan çiçeğin kendi varlığında ve kalbindedir.

 

Gül, kat kat yapraklarıyla açılırken kendi derinliğine kapanan, yüzeyiyle derinliğini birleştiren canlı bir varlık ve arzudur.

 

Rilke için ölüm, yaşamın sonunda gerçekleşen dışsal bir felaket değil; yaşamın tam kalbinde, diğer tarafında yer alan "sessiz bir katılımcıdır."

 

Gülün merkezindeki o dairesel boşluk, "kimsenin uykusu"dur. Bu uyku pasif bir yok oluş değil; uyanık, gören, yaşayan bir varoluştur ("Dünya-iç-uzay" / Dünya-içselliği).

 

Orpheus'a Soneler’de belirtildiği gibi Orpheus'un kendisi de güldür. Anıt taşlara ihtiyaç duymayan, her yıl yeniden açan gül, ölümün ve hayatın birliğidir.

 

Rilke bu on kelimelik şiiriyle her şairin aradığı nihai görevi başarmıştır: Yaşamın ve ölümün sarsılmaz birliğini onaylamak, ölümü yeniden hayatın samimi bir parçası olarak görünür kılmak.

 

Sonsöz

Duino Ağıtları ve Orpheus'a Soneler’de geçen "Katiller anlaşılır" ve "Öldürmek başıboş yasımızın bir biçimidir" satırları, geleneksel ahlak anlayışımıza meydan okur.

İnsan ancak kendi içindeki kurbanı değil, eziyet edeni ve katili de kabul ettiğinde Rilke'nin sarsıcı derinliğine yaklaşabilir.

 

Tıpkı bir gülün kat kat açılması gibi, Rilke'nin şiirsel evreleri de sürekli derinleşen bir büyüme eğrisi çizer. Sanatçının gelişimi, yaşamı ve ölümü kendi benliğinde kapsayan geniş bir yay oluşturur.

 

İçmek sana acı geliyor, şaraba dön.

Ve dünyevi seni unutursa,

durgun dünyaya şunu söyle: Koşuyorum.

Hızlı suya konuş: Ben…

 

Rilke, insanı durgunluğa ve acıya teslim olmaya değil; en koyu kederin içinden geçerek dönüşmeye, tıpkı acı suyun şaraba dönüşmesi gibi varoluşunu sürekli yeniden yaratmaya ve evrenin akışına "Ben buradayım" diyerek katılmaya çağırır.

…

 

Rainer Maria Rilke - Sessizliğin Hüküm Sürdüğü Yer - Seçilmiş Nesir - Notlar

Rainer Maria Rilke - Sessizliğin Hüküm Sürdüğü Yer - Seçilmiş Nesir - Notlar

Where Silence Reigns – Selected Prose, New Directions Paperbook, 1982

…

 

Denise Levertov'un Önsözü

Rilke’nin estetik anlayışı, görsel sanatlarla kurduğu dolaysız ve saygılı bağ (Rodin ve Cezanne vizyonu), dini dogmalardan arınmış o yoğun içsel teolojisi ve doğayla, nesnelerle kurduğu mistik birliktelik, yazarın tüm varoluşsal serüvenini özetlemektedir.

 

Rilke’nin "Bir Deneyim" adlı makalesinde anlattığı o aydınlanma anları (ağacın titreşimini hissetmek, rüzgâr duvarını kırmak), insanın evrenle kurduğu o yapısal ve dinamik dayanışmanın doğrudan bir tezahürüdür.

Rilke, zekâsının içgüdüsel karakteri aracılığıyla okuyucunun iç yaşamını dönüştürür.

 

Manzaraya Dair

(1902'nin başlarında yazıldı; ilk olarak 1933'te Insel-Almanach'ta yayınlandı)

Rilke’nin bu denemesi, insanlık tarihinin, doğayla kurduğu ilişkinin ve sanatın geçirdiği evrimin derin bir estetik-fenomenolojik çözümlemesidir.

 

İnsan kendisiyle o kadar meşguldür ve bedeninin estetiğinden o kadar büyük bir keyif alır ki, bakışı kendinden öteye geçemez. Çıplak insan bedeni her şeydir; doğadaki unsurlar (ağaçlar, çiçekler) ancak insana benzedikleri oranda anlam kazanır.

 

İnsanın olmadığı, ayak basmadığı bir dağ ya da vadi anılmaya bile değmez. Doğa, insana yer açmak için geri çekilen pasif bir fondan ibarettir.

 

Hristiyanlık dönemiyle birlikte bedenle olan bu doğrudan bağ koptu; insan ve nesneler soyut harflere, sembollere dönüştü.

Hristiyan sanatı dünyayı geçici bir mezar şeridi olarak gördü

Buna rağmen Erken İtalyan ressamları (Pisa’daki Campo Santo freskleri) yeryüzünü büyük bir sadakat, sıcaklık ve bağlılıkla resmetmeye çalıştı.

 

Ressamlar yeni keşfettikleri doğa güzelliklerini Madonna’ların (Meryem) etrafına bir taç gibi dizdiler. Ancak burada da manzara henüz doğanın kendi bağımsızlığı değil; insan dindarlığının, sevincinin ve duygularının bir sembolü (bahanesi) idi.

 

Manzara sanatındaki ilk büyük niteliksel sıçrama Leonardo da Vinci ile gerçekleşir (Mona Lisa / Madonna Lisa portresinin arkasındaki manzara).

Leonardo’nun manzara resimleri, ressamın kendi iç dünyasının, derinliklerinin ve kaderinin aynasıdır.

Leonardo, doğayı insandan bağımsız, insan için pratik bir değeri olmayan, tamamen kendi kendine yeten, yabancı ve uzak bir Öteki olarak gören ilk kişidir. Manzara, tam da insana düşmanca ve kayıtsız durduğu an, insanın kendi kaderini okuyabileceği "kurtarıcı bir simge" haline gelir.

Resimlerde kimsenin yürümediği yollar, boş denizler, yalnız sular belirmeye başlar. İnsan bu manzaraya girdiğinde (bir çoban veya köylü olarak), küstahlığını kaybeder ve doğanın sessiz bir parçası ("bir şey") olmak ister.

 

İnsan artık toplum içinde süzülen sıradan bir varlık değildir; bir nesne gibi, sonsuzca tek başına evrene yerleştirilmiştir. İnsan ile nesnelerin kökleri, aynı ortak derinlikten su içmektedir.

 

Worpswede

(1902'nin başlarında, 1903'te yayınlanan Worpswede sanatçıları üzerine resimli bir monografiye giriş olarak yazılmıştır)

 

Worpswede sanat kolonisi ve manzara resminin tarihsel evrimi üzerine kaleme alınan bu metin; doğa ile insan arasındaki mesafeyi, sanatın nesnelleşme sürecini ve ressamların (Rembrandt, Millet, Segantini, Runge vb.) doğaya bakışlarındaki dönüşümü ele almaktadır.

 

İnsan, doğayı ancak ona yabancılaştığını ve onu tam anlamıyla kavrayamayacağını hissettiği an hakiki anlamda "manzara" olarak görmeye başlar.

 

Nesnelleşme / İnsanın her şeyi kendi pratik ihtiyaçlarına göre biçimlendiren kibrinden sıyrılarak nesnelerin o büyük sessizliğine sığınması…

 

Bataklık coğrafyasıyla ve ağır işlerle bütünleşmiş Worpswede köylülerinin yaşamı; insanın doğadan bağımsız bir varlık değil, toprağın ta kendisi olduğunun yaşayan bir kanıtıdır.

 

Runge şöyle yazdı: "En iyiye ulaşmak istiyorsak çocuk olmalıyız." En iyiye ulaşmak istiyorlar ve çocuk oldular.

 

Gösterinin bizi coşkuyla doldurması için ilerleme gerekli değildir. Gizem yeterlidir.

Sanatçının işlevi gizemi sevmektir. Bütün sanat budur: muammaların üzerine dökülen aşk ve bütün sanat eserleri aşkla çevrelenmiş, süslenmiş, sarılmış muammalardır.

 

Rüya Kitabından

(1902 ile 1907 arasında yazıldı; ilk kez Deutsche Arbeit'te yayınlandı, 1907/8)

Parçalara ayrılmış gibi duran bu üç rüya (Yedinci, On Birinci ve Yirmi Altıncı rüyalar), Malte’nin hem geçmişine (Danimarka’daki çocukluğuna ve ailesine) hem de Paris’te zihninde yankı bulan ezici modern gerçekliğe karşı verdiği varoluşsal tepkileri gözler önüne serer.

 

Yedinci Rüya

…gözlerin tekrar dönmedikçe uyanamazsın…

 

Taşradan gelen ve yıldızların "Tanrı'nın gözleri" olduğuna inanan işçinin aksine, şehirdeki modern insan o kadar çok "ağlayan, okuyan, gülen ve izleyen" huzursuz insana gebedir ki yıldızlar adeta insanların kapalı göz kapaklarından çıkıp parıldayan gözleridir. Bu, insanın evrenle kurduğu o eski, saf bağı yitirip kendi iç dünyasının ağırlığı altında kalmasının metaforudur.

 

On Birinci Rüya

Malte’nin rüyasında anlattığı doğu kasabasındaki dik cadde, kontrolden çıkmış at, sırtı gizlenmiş devasa arabacı ve köşedeki garip şişeli meyhane; hafızanın, rüyanın ve bastırılmış travmaların simgesel birer dışavurumudur.

İnsan dehşeti sonuna kadar yaşar ve aslında bu dehşetin kendisi "sevinç"tir. Güvenilebilecek, insanın içini titreten bu radikal varoluşsal sarsıntı, insanı konforlu uyuşukluğundan koparıp gerçeğin çıplaklığıyla yüzleştirir.

 

Yirmi Altıncı Rüya

Rüyada aniden "Claire" adını söylemek istemesi ama bunun bir hata olduğunu anbean fark etmesi, bilinçaltının rüya içinde bile nasıl bir sansür ve hakikat arayışında olduğunu gösterir.

Floransa'daki otelde kendisine bakan, hastalandığında odaya getirdiği menekşelerle ve göğsüne koyduğu ellerle veda eden o yoksul hizmetçi kızın (Marie) ölümüyle yüzleşmesi; Malte'nin başkalarının acısına karşı gösterdiği o ilk başta kayıtsız, sabırsız ama geriye dönüp baktığında ezici bir vicdan azabına dönüşen tavrını gözler önüne serer.

Rüyaların sonunda yan odadan gelen sesler ve kapıya çarpan şaşkın sesler, Malte’yi rüyanın o boğucu derinliğinden çekip tekrar modern dünyanın (Paris odasının) sert gerçekliğine döndürür.

 

Bir Karşılaşma

(Ocak 1907'de Capri'de yazıldı; ilk olarak 18 Mayıs 1907'de Wiener Zeitung'da yayımlandı)

Metin, ıssız bir yolda bir insan ile bir köpek arasında geçen, görünenin çok ötesinde anlamlar barındıran sessiz ve sarsıcı bir dramdır.

 

İkilinin gözleri buluşur gibi olur ama "bakışları birbirine yapışmaz." Bu durum, insan ile doğa (veya insan ile öteki) arasındaki aşılmaz uçurumu simgeler. Yabancının köpeğe karşı gösterdiği sabırsızlık ve yabancılaşma, modern insanın doğayla ve kendi içgüdüleriyle kurduğu kopuk, mekanik ilişkinin bir aynasıdır.

 

Bütün güveninin bana nasıl bağlı olduğunu hiç fark etmezsin; beni çok fazla önemsiyorsun ve benden yapamayacağım şeyleri bekliyorsun.

Adam, köpeğin trajik bir şekilde kendisine tabi olmasını reddeder çünkü o sorumluluğun ağırlığını kaldıramaz.

 

Bir Deneyim

(1913'ün başında İspanya'da yazıldı; ilk kez 1919'da Insel-Almanach'ta yayınlandı)

Rainer Maria Rilke’nin Bir Deneyim (Erlebnis) adlı bu büyüleyici metni, insan bilincinin beden, doğa ve varoluşla kurduğu en derin fenomenolojik temaslardan birini gözler önüne seriyor.

Ağaca yaslanmasıyla / İnsan bedeni, alışageldik mekanik netliğinden sıyrılarak adeta ruhsal bir iletken haline gelir.

 

Havanın hafif bir hareketini sadece duyu organlarıyla değil, bedeninin ve varlığının bütüncül dokusuyla algılar. Bu durum, öznenin kendi sınırlarından çıkarak "halihazırda yaşayan bir hayalet gibi" evrenin özgün akışına katılmasıdır.

 

Rilke bu durumu kavrarken "Doğanın diğer tarafına ulaştığını" söyler. Bu "diğer taraf", eşyaya ve doğaya insan merkezli (antroposentrik) bir kiberle yaklaşmaktan vazgeçildiği andır.

 

Capri bahçesindeki kuş sesleri

Kuş sesi bedenin dışındaki bir nesne değil; içsel bilinçle dış havanın birleştiği bölünmez bir uzamdır.

Gözlerin kapatılmasıyla birlikte sonsuzluk her yönden şairin içine akar; insanın iç dünyası ile evren-uzayı (Weltinnenraum) tek bir kapta birleşir.

Şair, insanlarla kendi arasında saf, saydam bir "ara alan" (boşluk) oluştuğunu hisseder. Bu boşluk bir kopuş değil; insanlara karşı kazanılmış taze bir özgürlük ve yoksulluktur.

 

Not Defteri Girişi

(6 Ocak 1913'te Ronda'da yazıldı; ilk olarak Seçilmiş Eserler'de yayınlandı, 1938)

…aslında uzun zamandır özgürdü ve ölmesini engelleyen bir şey varsa o da belki de bunu bir yerlerde gözden kaçırmış olmasıydı

Bir aziz olsaydı, bu durumdan dingin bir özgürlüğe, yoksulluğun sonsuz geri dönülmez neşesine kavuşabilirdi: çünkü belki de Aziz Francis bu şekilde yatıyor…

 

 

Bellek

(Eylül 1914'te yazıldı; ilk kez Carl Sieber'in René Rilke'sinde, 1932'de yayımlandı)

 

Sloven onbaşı Gobec’in "Sağ tarafa yat, Rab'bin duasını söyle, uyu" komutları, insanın en mahrem eylemlerinin bile dışsal bir mekanizma tarafından nasıl kuşatıldığını gösterir.

Koridordaki pencerelerde asılı duran Radetsky ve Spork taşbaskıları, çocuğun omuzlarına bindirilen kolektif tarih ve kahramanlık yüküdür.

 

Oyuncak Bebekler Üzerine Bazı Düşünceler

(1914'ün başlarında yazıldı; ilk olarak Die weissen Blatten'de yayınlandı, 1913/14)

 

Lotte Pritzel’in balmumu bebekleri

 

Bu bebekler sevimli oyuncaklar değildir; çocukluğun idrakini aşmış, vaktinden önce yaşlanmış, hayatın tüm gerçek dışılığıyla yüzleşmiş varlıklardır. Onlar ne tam bir canlı ne de cansız birer hurdadır; insan ruhunun o devasa ve karmaşık çalkantılarını yansıtmak için icat edilmiş deney tüpleridir.

 

İnsan, diğer insanlarla (özellikle çocuklarla veya eşyalarla) doğrudan kurulamayacak kadar derin ve acı verici olan o sevgi/korku ilişkisini bebekler üzerinden dener. Bebek tepki vermez, susar; böylece insan kendi kişiliğini ikiye bölerek, dünyayı ve kaderin o dilsiz sessizliğini bu balmumu bedenlerin üzerine yığar.

 

Bebek ruhunun nerede olduğunu asla tam olarak kestiremeyiz. O, ancak bebek yere düşüp kırıldığında, kaybolduğunda ya da bir çocuk öldüğünde sezilen belirsiz bir sızıdır. Zamanla bu ruhun içine güveler girer; o eski, depolanmış gizem çürür ve geriye sadece mumsu doğanın o boğucu tekinsizliği kalır.

 

İlkel Ses

(15 Ağustos 1919'da Soglio, Graubünden'de yazıldı; ilk olarak Das Inselschiff'te, 1919/20'de yayınlandı)

 

Çocukluğunda bilim hocasının teşvikiyle karton bir huni, su geçirmez kağıt, elbise fırçası kılı ve balmumu kaplı bir silindirden kurdukları o ilkel fonograf deneyimi...

Sınıfın o büyüleyici sessizliği içinde, kendi seslerinin balmumu silindirden belirsiz, yumuşak ve tereddütlü bir şekilde geri gelmesi; insanın dış dünyaya bıraktığı ilk izdir.

Asıl unutulmaz olan huniden çıkan o zayıf ses değil, silindirin üzerine iğnenin kazıdığı o kesin izlerdir. Hafıza, sesin uçuculuğunu değil, maddenin üzerine yazılmış o silinmez geometrik yazıyı kaydeder.

Kafatasının koronal dikişi (kafatası kemiklerinin birleştiği zikzak hat), küçük bir balmumu silindirine bir kıl iğneyle çizilmiş o dalgalı ses çizgisine çarpıcı bir şekilde benzemektedir.

Ya biri iğneyi bu doğal dikiş hattı boyunca (ses çevirisinden türetilmeyen, kendiliğinden var olan bir iz boyunca) yönlendirirse ne olurdu? Mutlaka bir ses, bir dizi ses, müzik ortaya çıkardı. Kafatasının, doğanın kendi içine kaydettiği ilkel bir ses kaydı olması fikri, evrenin ve insanın maddesinin ne kadar derin bir fonografik hafızaya sahip olduğunu gösterir.

 

Genç Şair

(1913'te yazıldı; 1931'de Hamburg'da özel olarak basıldı; 1939'da Insel-Almanach'ta yayımlandı)

 

Şiirsel doğa / sıradan bir yetenekten ibaret değildir. Modern kasabaların, fabrikaların gürültüsü ve gazete satıcılarının bağırışları arasında genç kalbe saldıran Titanların patlamasıdır.

Elementlerin yüreğine hücum etmesiyle duygularının tüm oranları değişen genç, ailesine ve çevresine yabancılaşır. O, çocukluğun konforlu sınırlarından koparılmış, iki dünya arasındaki o dar alanda ayakta kalmaya çalışan sarsılmış bir öznedir artık.

 

Şairin içinde biriken o devasa ve korkunç güç, doğrudan büyük bir form bulamaz; onun tetiklenmesi için küçük, tarafsız ve tesadüfi bir olay gereklidir

Sesler, susan çanlar, ormandaki kuş sesleri, açılan bir pencereden sızan sabah ışığı, basamaklı su veya yoldan geçen birinin tesadüfi bakışı... Bunlar, şairin içindeki o devasa potansiyeli serbest bırakan masum katalizörlerdir.

 

Çağımız zihnimizi meşgul edebilir, atölyeleri sergi alanlarına dönüştürebilir; ancak bu mekanik sömürü ve basitleştirmeler, şairin o içsel çilesinin yerini tutamaz.

Şair, ne kadar teknik imkânla donatılırsa donatılsın, kendi kalbindeki o en zor, en çetin güçleri harekete geçirmek ve şiirsel sorunu tüm ciddiyetiyle sırtlamak zorundadır.

 

Şairle İlgili

(Ocak 1912'de Duino'da yazıldı; ilk kez manzum ve düzyazı olarak mülkten yayınlandı, 1929)

 

Geminin küreklerini çeken on altı genç, varoluşun o yorucu ve mekanik akışında fiziksel enerjilerini harcayan insanlığı temsil eder.

Dümeni yönlendiren, yüzü bir teleskop gibi kendi üzerine katlanmış kirli ve itici yaşlı adam ise; o dilsiz, yabancı ve rahatsız edici gerçekliğin somut bir suretidir.

Şair, kürek çekerek fiziksel bir direnç göstermez; aksine, nehrin akıntısıyla geminin ilerleyişi arasında biriken o fazla enerjiyi, havada süzülen uzun ses dizilerine, yani şarkıya dönüştürür.

 

Genç İşçinin Mektubu

(12-15 Şubat 1922 tarihleri ​arasında Muzot'ta yazıldı; ilk basımı 1933)

Genç işçi, şiirlerini dinlediği "Bay V.’ye" yazdığı bu mektupta, Hristiyanlığın o geleneksel, dünyayı ve bedeni inkâr eden kurtuluş masallarına başkaldırır.

 

Mesih, insanın hayatında sürekli birinci sırada yer alması gereken nihai bir amaç değil; olsa olsa insanın tanrısal olana varmasında geride bırakılması gereken bir işaret (kavşak) olmalıydı.

Hristiyanlığın yüzyıllar boyunca bu dünyayı, bedeni ve şimdiki zamanı "Öteye" (Cennete) kurban etmesi, şehirleri yapay ışıklarla ve gürültülerle doldurmuş; hayatın içkin bereketini gölgelemiştir. Oysa genç işçiye göre, Assisi'li Aziz Francis’in Güneş'e yazdığı şarkı, herhangi bir çarmıhtan çok daha görkemlidir.

 

St. Eustache veya Avignon’daki eski kiliseler, sadece iyi örneklerin sunulduğu steril modern ibadethaneler gibi değildir; orada çirkinlik, şeytani olan, eksiklik ve insan hayatının tüm karmaşası (eski resimli pencerelerdeki avlar, savaşlar, kırmızı şarap rengi) yerli yerindedir.

 

Cinsellik sadece gelecek nesillere yönelik bir araç değil, insanın kendi hayatının en derin sırrıdır. İnsanlar onu merkeze koymayı reddettikleri için dengelerini kaybetmişlerdir.

Tanrıyla konuşabilirim, ona mektup yazmam için kimsenin bana yardım etmesine ihtiyacım yok.

 

Sancaktar Christoph Rilke Aşk ve Ölümünün Hikayesi

(1899 sonbaharında Berlin, Schmargendorf'ta yazıldı; 1904 ve 1906'da revize edildi; ilk kez 1906'da yayınlandı)

Türk savaşının yapıldığı çorak Macar ovaları, Rilke’nin Peyzaj ve Worpswede yazılarında ele aldığı "insana kayıtsız ve yabancı doğa" anlayışının savaş coğrafyasındaki somut karşılığıdır. Hiçbir kule, hiçbir tanıdık işaret yoktur. İnsan bedeni ve ruhu bu amansız uzamda yavaş yavaş aşınır.

 

Fransız Marki ile von Langenau’nun at sırtındaki dostluğu, ataların kanından ve ananın hatırasından beslenir. Farklı dillerden ve coğrafyalardan gelen bu askerler tek bir kökende (annenin hatırasında ve ev özleminde) birleşirler.

Kaledeki şölen, dinlenme ve ardından gelen taret odasındaki gece; Sancaktarın çocukluktan çıkıp erginleştiği, bedenin ve zamanın silindiği o "bölünmez uzam"dır.

Taret odasında iki aşık birbirine sığınırken zaman yok olur; dün ve yarın erir. Rilke’nin Genç İşçinin Mektubu’nda savunduğu "cinselliğin ve bedenin Tanrı ile temas kurulan saf festival mekanı" anlayışı, bu gizemli kale gecesinde gerçekleşir.

Sancaktar elinde yanan bayrağıyla düşmanın ortasına fırlar, ruhu eşyanın ve bedenlerin ötesindeki o saf özgürlüğe kavuşur.

 

Rodin Kitabı: Birinci Bölüm

(Paris'te yazıldı, 1902; ilk basımı 1903)

Şöhret gelmeden önce Rodin yalnızdı ve şöhret geldiğinde onu daha da yalnız kıldı; çünkü "Şöhret, yeni bir isimle ilgili olarak ortaya çıkan tüm yanlış anlamaların toplamından başka bir şey değil." Onca büyük ve anonim eserin ortasında insan elinin ne kadar küçük, ne kadar çabuk yorulduğunu düşünür ve "yüzlerce elin, ellerden oluşan bir milletin hayatını yaşamış, şafaktan önce bu işin uzun yoluna çıkmak için ayağa kalkan bu elleri görmeyi özler." Rodin’in sanatı, yüzeyin altındaki tohumla başlayan, derinlere kök salan Doğa’nın büyük sabrını taşır. Acele etmeden, günü gününe çalışarak büyüyen bir orman gibidir; çünkü onun prensibinde "Acele etmenin faydası yok."

 

Orta Çağ’da ve antik çağda insan ruhu, sözden ve resimden fazlasını arzuladığında plastik sanata sığınmıştır. "Baskıcı bir inancın görünmez mahkemelerinden korkan insanlar, bu görünür biçimlere sığınmış, bilinmeyenden bu somut cisimleşmeye kaçmışlardı." Rönesans’tan sonra unutulan ve giysiler altına gizlenen beden, iki bin yıl boyunca Hayat’ın ellerinde işlenmeye devam etmiştir. Plastik sanatın dili bedendir ve "İki bin yıl daha Hayat onu elleri arasında tutmuş, üzerinde çalışmış, sırlarını yakalamış ve gece gündüz onun üzerinde çalışmayı bırakmamıştı."

 

Heykel alanında binalar artık heykelleri kendilerine çekmediğinde, heykeltıraş nesnesini kendi içine kapalı, uzayın sakin kalıcılığına ait bir varlığa dönüştürmelidir. "İşte bu noktada Rodin, sanatının temel unsurunu, adeta dünyasının hücresini keşfetti. Ve bu, diğer her şeyin kendisinden yapılması gereken, farklı boyut ve vurgulara sahip, tam olarak tanımlanmış bir düzlem olan düzlemdi." Onda hiçbir kibir yoktur; "Sanatı büyük bir fikre değil, küçük bir şeyin, başarılabilecek bir şeyin, bir teknik meselesinin bilinçli bir şekilde gerçekleştirilmesine dayanıyordu."

 

Dante ve Baudelaire, plastik anlayışın derinleşmesinde sürekli birer rehber olmuştur. Dante'yi okurken "Üçüncü Nicolas'ın ağlayan ayaklarını okuduğunda, ağlayan ayakların olabileceğini, tüm bedenin, tüm kişinin ağladığını zaten bildiğini fark etti." Baudelaire’de ise "yüzlerin yoldan sapmasını reddeden ve yaşamın daha büyük, daha amansız, daha huzursuz olduğu bedenler arayan bir sanatçı" buldu.

 

Erken Dönem Başyapıtlar ve Dönüm Noktaları

Kırık Burunlu Adam (L'Homme au nez cassé, 1864): Akademik güzellik kalıplarını yıkan ilk büyük olgunluk eseridir. "Maskeyi indirdiğinizde, insan yüksek bir kulenin üzerinde durup, üzerinden pek çok insanın geçtiği engebeli bir manzaraya bakıyormuş gibi bir duyguya kapılıyor." Plastik bir nesnenin temel yasası kendi içine kapalılığıdır: "Bir heykelin hareketi ne kadar büyük olursa olsun... mermere geri dönmeli, o geniş daire, içinde bir sanat eserinin var olduğu o yalnızlık dairesi kapatılmalıdır."

 

İlk Zamanların Adamı (L'Âge d'airain, 1877): Çıplak insan bedeninin tüm uyanış çabasını ve jestin doğuşunu sergiler. "Yüzde ifade edilen, uyanmanın acısı ve çabası ile bu uyanışa duyulan arzu, bedenin en küçük yerine yazılmıştı; her parça, bunu kendi tarzında söyleyen bir ağızdı."

 

Vaftizci Yahya (Saint Jean Baptiste, 1878): Yürüyen ilk büyük figürdür. "Sanki dünyanın tüm geniş alanları kendi içindeymiş gibi, sanki onları adımlarıyla paylaştırıyormuş gibi ilerliyor, ilerliyor."

 

Havva, Meditasyon, İç Ses ve Kolsuz Heykeller: Kendi etrafında yoğunlaşan bedenlerde kolların yokluğu bir eksiklik değil, tamamlanmışlıktır. "Kollar gözle görülür şekilde yok... Eksiklik duygusu bir şeyin salt görünüşünden kaynaklanmaz... Sanatçının çok sayıda parçadan bir şey, bir şeyin en küçük parçasından da bir dünya yaratma hakkı vardır."

 

Bedenlerin Teması ve İki Kişilik Gruplar (Öpücük ve Ebedi İdol): İki bedenin teması yepyeni bir organizma yaratır. "Başka bir bedenin omzuna ya da uzvuna konan bir el, artık ait olduğu bedenin bir parçası değildir: ondan ve dokunduğu ya da tuttuğu nesneden yeni bir şey oluşmuştur."

 

Cehennem Kapısı (La Porte de l'Enfer): Yıllar süren devasa çalışmada, insanlığın tüm arzusu, acısı, günahı ve tutkusu mermere ve bronza işlenir. "İnsanlık bir tapınağa dönüşmüştü... ama asıl mesele bunların hepsinin tek bir Tanrı'nın tapınakları olduğunu göstermekti." Kapının merkezinde yer alan Düşünür (Le Penseur) figüründe: "Bütün vücudu kafatasına, damarlarındaki kanın tamamı ise beyne dönüşmüştür."

 

Desenler ve kuru nokta gravürler, hareketin anlık ve yakalanamayan canlılığını kağıda aktarır. "Gözünü sürekli modelin üzerinde tutarak ve kâğıdı tamamen tecrübeli ve hızlı eline bırakarak, o zamana kadar ne görülen ne de kaydedilen çok sayıda hareket çizdi ve bunların muazzam bir ifade canlılığına sahip olduğu ortaya çıktı."

İnsan yüzündeki geçici çizgilere değil, ebedi olanın yazısına odaklanır. "Bir benzerlik yaratmak onun için belirli bir yüzde sonsuzluğu, yüzün sonsuz şeylerin büyük yaşamına katıldığı sonsuzluğu araması anlamına geliyordu."

 

Calais Burgherleri (Les Bourgeois de Calais): Kentlerini kurtarmak için ölüme yürüyen altı kahramanın veda anıdır. "Altı adam karşısına çıktı; hiçbiri birbirine benzemiyordu... her biri kararını kendi yöntemiyle vermiş ve bu son saati kendi tarzında, ruhun ciddi sevinciyle ve hayata tutunan bedenin acısıyla yaşamıştı."

 

Balzac Anıtı: Yazarın büstü değil, yaratıcı gücün elementer abidesidir. "Bolluğunun bereketi, nesnesiz bakışların sahibi Balzac'tı bu... Yaratılış'ın ta kendisiydi; küstahlık, kibir, coşku, yaratılışın sarhoşluğu."

 

Emek Kulesi (La Tour du Travail): İnsan emeğinin tarihini bir helezon gibi göğe yükselten kule tasarımı, gizli yerlerdeki kesintisiz çalışmayı simgeler. Rodin, sanatıyla Doğa'nın mütevazı bir işçisi olmuştur. "Bu büyük sanatçıyı bu kadar büyük yapan şey... ortamının mütevazı ve zorlu varoluşuna tüm güçleriyle katılmaktan başka hiçbir şey istemeyen bir işçi olduğudur."

 

Rodin Kitabı: İkinci Bölüm

(1907'de verilen ve yayınlanan bir ders)

 

İnsan ruhunun derinliklerine inebilmek için kişilerden değil, nesnelerden ("şeyler"den) bahsetmek gerekir. "Şeyler. Bu kelimeyi söylediğimde (duyuyor musun?) bir sessizlik oluyor; şeyleri çevreleyen sessizlik. Tüm hareketler azalır ve kontur haline gelir ve geçmiş ve gelecek zamandan kalıcı bir şey oluşur: mekan, hiçbir dürtü bilmeyen nesnelerin büyük dinginliği." Çocuklukta bir tahta parçasının üstlendiği binlerce rol gibi, yapılan ilk nesneler de insanın korkusunu, sevgisini ve ölümle ilişkisini somutlaştırma çabasıdır.

 

Güzellik doğrudan "yapılabilen" bir şey değildir; güzelliğin gelebileceği koşulları hazırlamak sanatçının zanaatıdır. "Güzelliğin 'yapılamayacağını' tekrarlamak henüz gereksiz olmadı. Hiç kimse güzellik yaratmadı." Sanatçının işi kaprisli fikirlerle değil, somut yüzeyle ilgilenmektir. "Yapılabilecek tek şey, hiçbir şekilde rastlantısal olmayan, kesinlikle kendi kendine yeten bir yüzey üretmektir..." Çünkü "Bir nesnenin kendine ait bir yaşamla donatılması büyük fikirlere değil, kişinin bu fikirlerden bir iş, günlük bir emek yaratıp yaratamayacağına bağlıdır."

 

Rodin'in eserleri hafızada canlanan devasa bir nesneler alemidir. Kırık burunlu adam, uyanan gençlik, yürüyen adam, düşünen adam, Havva, Balzac ve Orpheus... hepsi isimlerini aşarak tek bir hakikate varır: "Şeyler. Bu noktada sözlerim ifade gücünü kaybediyor ve sizi daha önce hazırladığım büyük keşfe, tek yüzeyin bilgisine... dönüyor." Sanatçının görevi form üzerinde mutlak bir alçakgönüllülükle çalışmaktır: "Yaptığı işe değişmez bir itaat ruhu hakim olmalıdır. Formların, eserinde saf ve sağlam görünmesi için... parmaklarının arasından geçmesi gerekir."

 

Rodin’in plastik sanatındaki en büyük adımlar ışığın ve uzayın fethidir. "Işığın fethiyle bir sonraki büyük başarı başladı... Uzayın fethi." Bir nesnenin uzayda kozmik bir bağımsızlıkla durabilmesi için "dış hatlarının belirli bir yönde birbirine doğru eğimli uçaklar halinde düzenlenmesi gerektiğini öğrendi." Son dönem çizimlerinde ise çizgi masumiyet ve ifade gücünün zirvesine ulaşır. "Hiçbir zaman, en nadir Japon çizimlerinde bile, çizgiler bu kadar ifade gücüne sahip olmamıştı..."

 

Meudon'daki Villa des Brillants ve Paris'teki atölyelerde Rodin’in hayatı kesintisiz bir çalışma ritmidir. Selamlaşma sorusu her zaman nettir: "İyi çalıştın mı?" Hayatın her tezahürüne hayranlık duyar ve "La vie, cette merveille" (Hayat, o mucize) der. Yaş ilerledikçe kavrayışı derinleşir: "Bir şeyi anlayan her şeyi anlar; çünkü hepsinde aynı kanunlar var."

 

Bugünün insanı göçebedir ve ortak bir evi (katedrali) kalmamıştır. Eugène Carrière’in dediği gibi: "İşbirliği yapabileceği hiçbir yer yoktu ve kimse onunla çalışmadı." Heykellerini yerleştireceği Katedraller bulamayan Rodin, onları doğrudan doğanın ve gökyüzünün bir parçası yapmıştır. Manzaraya bakarak "Voilà tous les Styles Futurs" (İşte tüm geleceğin üslupları) demiştir. "Kendi dünyasının uçsuz bucaksız yayını üzerimize kaldırdı ve onu Doğanın bir parçası yaptı. Yazarlar kelimelerle çalışırlar, Heykeltıraşlar eylemler aracılığıyla."

…

 

Rainer Maria Rilke - Benvenuta'ya Mektuplar - Notlar

Rainer Maria Rilke - Benvenuta'ya Mektuplar - Notlar

Rainer Maria Rilke - Letters to Benvenuta, Philosophical Library, New York, 1951

 

Önsöz - Louis Untermeyer

Rilke, Tanrı'nın Masalları adlı eserini keşfeden Viyanalı muhabir/piyanist Magda von Hattingberg'den (Benvenuta) ilk mektubunu 1 Şubat 1914'te alır. Bunu takip eden ani, yoğun ve tutkulu mektup trafiği kısa sürede ikiliyi yüz yüze getirmiştir.

 

O sırada kırk yaş sınırında olan Rilke; karısından ayrı yaşaması, yaratıcı gücünü kaybetme korkusu, depresyon ve derin bir yalnızlık içindedir. Benvenuta da erken evliliği boşanmayla sonuçlanmış, yalnız, beden ötesi bir arayış içinde olan ünlü bir konser piyanistidir. İlk buluşmalarında Rilke'yi "dünyamıza bir mucizeyle gelen bir hayalet, süper dünyevi bir varlık" olarak görmüştür.

 

Kitapta yer alan mektuplar sadece bir aylık (Şubat 1914) bir dönemi kapsasa da, bir ömürlük yalnızlığı, korkuyu, özlemi ve umutsuzluğu gözler önüne serer.

 

Rilke'nin mektupları çelişkili üsluplarla doludur: Kimi zaman sakin ve mutlu, kimi zaman işkence dolu bir endişeyle yazılmış; iletişimsel ama eksik, tutkulu ama ihtiyatlıdır.

 

Rilke'nin aşırı utangaçlığı; annesinin küçük yaşta ona kız kıyafetleri giydirmesi, ev işleri yaptırması gibi talihsiz çocukluk deneyimlerine bağlanır. Askeri okulların baskısı, babasının baskıcı tutumu ve sevdiği amcasının ölümü, onun insan ilişkilerini "felaket" olarak görmesine ve dünyadan kaçıp "yalnız" kalma arzusu duymasına yol açmıştır.

 

Önsöz - Rudolf von Joanne

Rilke, mektuplarda kendi iç dünyasının ve çocukluk yaralarının çoğunu Malte Laurids Brigge adlı romanındaki karakterde özümsediğini itiraf eder.

 

Mektuplar, Rilke’nin çocukluğunda mahrum kaldığı sığınma ve sevgiyi; kendisinden yaşça küçük olan Benvenuta’ya bir kız kardeş, bir dost olarak duyduğu derin içgüdüsel bağ üzerinden arayışını gözler önüne serer.

 

Rilke, entelektüel taleplerle dolu katı çalışma rejiminden yorulduğunda, Benvenuta’nın müziğine ve çocukluk hayallerinin dünyasına sığınmıştır.

 

Benvenuta, şairin ölümünden sonra eline geçen kendi yanıt mektuplarını bu kitaba eklemeyerek ticari bir sansasyon yaratmaktan kaçınmış; Rilke’nin kendisine duyduğu güveni mahrem ve kutsal bir hediye olarak korumuştur.

 

4 Aralık 1950 (Rilke'nin 75. Doğum Günü): Benvenuta, Rilke'nin doğum günü vesilesiyle kaleme aldığı bu notta, kitabı "kalbi temiz olan gençlere ve Amerikalı dostlara" ithaf eder.

 

Maddi dünyanın şiddet ve tufanla sarsıldığı dönemlerde, Rilke'nin taşıdığı o yüksek sevgi, enerjik güç ve insani bağın kıtalar arasındaki mesafeleri yok edeceğine inanmaktadır.

 

Mektuplar

1 Şubat 1914

…

Sana yazmak benim yerleşmiş bir geleneğim oldu. Normalde işim için kullandığım bu kağıda yazıyorum ve bırakalım bu kadar olsun...

 

Henüz bir adı olmayan şeylerin kesinlikle geleceğe ve onun kesinliklerine bırakılması en iyisidir; ve dolayısıyla "yeniden bir araya gelme" diyemeyeceğimiz şeyin muhtemelen emin ellerde olması muhtemeldir.

 

Paris, 8 Şubat 1914

Çocuklar aşık olurlar (bu bana hiç bahşedildi mi?) ama sonra birine ait olmanın mümkün olduğu yanılsamasından kurtulurlar; ve "benim" dediklerinde mülkiyet iddiasında bulunmuyorlar; yakalarlar ve bırakırlar, bunu yapmadıklarında ise, aralarında ince bir bağ bulunan ve suçsuz açık kollarıyla başkalarını bile kendilerine çeken Tanrı'ya tutunurlar.

 

Açıklayabilir misin neden insanların her zaman benim felaketim haline geldiğini? İtiraf edeceğim sana, eğer şu anda komşum içeri girseydi / eğer o genç adam, akla gelebilecek hiçbir fikri olmadan buraya şimdi girseydi, yine de kalemimi bir kenara bırakmalı ve nefesim tükenene kadar iki saat boyunca ona izlenimlerimi ve anılarımı sıcaklıkla anlatmalıydım. Sana ait olan bu yerde aynı bastırılmış sıcaklıkla bulunmak... Bu da ne böyle? Elbette nezaket, zayıflık, hastalık, kibir, suç değil mi? Ben de aynı şeyi işimde yapıyorum. Onun uğruna var olan ve yalnızca kendisinin hak iddia ettiği en derin gerilim, daha az değerli bir nedenden dolayı açığa çıkar, harcanır, ortadan kalkar.

 

…

Sevgili, ellerim artık birbirlerine dokunduklarında kendilerini el gibi hissetmiyorlar; el olma yönündeki gizemli kaderlerine yalnızca senin, sevgili ellerinde ulaşmaya çalışıyorlar.

…

 

13 Şubat 1914

(Platon'un Sempozyum'u)

Eros'ta güzellik yoktur; ve Sokrates bunu söylediğinde... Eros'un güzel olmadığını — Sokrates o zaman sakin ve saf bir kalple tanrısına giden yolu açar.

 

Gerçekte doğa sevgiden söz etmez; doğa onu yüreğinde taşır ve hiç kimse doğanın yüreğini bilemez. Gerçek şu ki, Tanrı dünyada sevgi taşıyor ama dünya bizi bunaltıyor... Sus, sus... Ah, o zaman konuşan müziktir! Ama müzik konuştuğunda bizimle konuşmaz. Kusursuz sanat eseri, yalnızca bizden sonra hayatta kaldığı sürece bize dokunur. Müzik aslında kalbimize daha yakın... ama onun ne kadar kısmı bizim ulaşamayacağımız yerdedir, yanımızdan geçip gidiyor, içimizden geçiyor ve biz bunu anlamıyoruz!

…

 

Şubat 1914

Seni dolduran ve meşgul eden ne varsa onunla meşgul ol sevgili kalbim, her mektubuma cevap vermen gerektiğini düşünme; sadece orada ol, sadece orada ol...

…

 

18 Şubat 1914

Ve eğer gerçekten bir taş olsaydım, her şey yolunda olurdu. Ama ben bir taş olmadığım, daha çok aşağılanmış bir adam görüntüsünde olduğum için, önümde taşımayı alışkanlık haline getirdiğim güçlü güçler, rüya görüntülerinin uyuyan kişiyle oynaması gibi, sefaletimde benimle oynuyordu... Sanatımda çirkinlikten çekinemedim, çünkü benim görevim kayalardan uzak durmak değil, onların içine girmekti. Cüzzamlının yanında yatmaya cesaret edemiyordum; sevgiden yoksundum ve benim ellerimdeyken, kanser asla mutlu zıttına dönüşemezdi...

…

 

19 Şubat 1914

Sevmekten aciz olduğumun giderek daha fazla ortaya çıkmasıyla birlikte, aşk yavaş yavaş her şeyden çekildi...

…

 

Rainer Maria Rilke - Mektuplar, 1910-1926 - Notlar

Rainer Maria Rilke - Mektuplar, 1910-1926 - Notlar

İngilizceye tercüme eden: Jane Bannard Greene, M. D. Herter Norton, Letters of Rainer Maria Rilke, 1892-1910, W. W. Norton & Company, 1969

 

Giriş

Bu ciltteki mektuplar Malte sonrasındaki sessizlik ve arayış dönemini, Birinci Dünya Savaşı’nın yarattığı yıkıcı ruhsal trajedileri, Duino Ağıtları'nın tamamlanacağı uygun coğrafyayı arayış yıllarını ve nihayet şairin ömrünün son sığınağı olan Muzot Şatosu'nu bu dönemin ana durakları olarak belirler.

Clara Rilke ile olan mektupların yerini zamanla Lou Andreas-Salomé, Prenses Marie von Thurn und Taxis-Hohenlohe ve Bayan Wunderly-Volkart gibi ruhsal ve zihinsel yoldaşlarla yapılan daha derin ve kriz odaklı yazışmalar alır.

Rilke, gençlik yıllarındaki o betimleyici ve lirik coşkudan uzaklaşarak, Rodin’den öğrendiği "uzun sabır" ve bir ressamın doğruluğuyla dünyayı kavramaya başlar. İçsel deneyimleri somut imgelerde, bir katedral inşa eder gibi (özellikle düzyazıda) isimsiz ve saf bir vicdanla arama çabası bu dönemin en belirgin özelliğidir.

 

Mektuplar

Kasım 1910 – Şubat 1911, Kuzey Afrika ve Mısır - Clara Rilke ve Prens Alexander’a

Paris’iarkasında bırakarak Cezayir, Tunus (Kairuan) ve Mısır’a (Luksor, Nil nehri ve Kahire) doğru uzun ve nefes kesici bir yolculuğa çıkar. Tolstoy’un ölümünü Rodin’den öğrendiğini Clara’ya yazar (18 Kasım). Çölün, antik tapınakların ve İslam'ın sadeliği içinde ruhunun yavaşladığını ve derinleştiğini kaydeder.

 

16 Mayıs 1911, Paris, Weimar - Prenses Marie’e

Paris’e döndükten sonra yazma yeteneğini kaybetmiş gibi hissettiği o "uzun kuraklık" dönemini Prenses Marie’ye anlatır

“Neden hala çalışmıyorum diye kendi kendime çokça danışıyorum, artık zamanı gelmiş olmalı, bu uzun kuraklık gerçekten ruhumu yavaş yavaş açlığa sürüklüyor.”

 

14 Aralık 1911, Duino - Bayan Elsa Bruckmann’a

Duino Kalesi'ne varışını anlatır. Dışarıda deniz, Karst rüzgarları ve yağmur eserken, içeride eski duvarların arasında yapayalnız kalarak kozuna çekildiğini, ruhunu sarsmadan berraklığa ulaşmayı dilediğini yazar.

 

Ocak 1912, Duino - Lou Andreas-Salomé’ye

“İnsanların arasındayken, insanlara ihtiyaç duyduğumda, insanları aradığımda kötü bir durumdayım: bu beni daha da bulanık bir duruma sürükler ve yanlışa sürükler... Sevgili Lou, eğer işe yararsa, muhtemelen bahara kadar burada kalacağım... Buradaki Doğanın bana neredeyse hiçbir şey sunmaması çok kötü...”

 

23 Ocak 1912, Duino - Annette Kolb’a

Annette Kolb’un yazısına duyduğu hayranlığı dile getirir ve mektubu vesilesiyle kadınların aşktaki o mutlak, kahramanca ve sonuna kadar götüren derinliğine dair çarpıcı tahliller yapar. Portekizli Rahibe'nin (Marianna Alcoforado) sevgilisi Chamilly'yi aşarak aşkı nasıl mutlak bir düzeye (ve nihayetinde Tanrı'ya veya saf varoluşa) taşıdığını, buna karşın erkeklerin aşkta her zaman yetersiz ve acemi kaldığını savunur.

 

24 Ocak 1912, Duino - Baron von Gebsattel’e

Baron von Gebsattel’e yazdığı mektupta, psikanaliz terapisinden ve "şeytanlarının kovulmasından" vazgeçtiğini bildirir; çünkü şeytanları giderken meleklerinin de korkup kaçmasından ve yaratıcı gerilimini kaybetmekten korkmaktadır.

“Kendimi bildiğim kadarıyla, bana öyle geliyor ki, eğer biri benim şeytanlarımı kovacak olsaydı, meleklerim de biraz (diyelim ki), çok az korkarlardı ve -bunu hissediyorsun- tam da bu ne pahasına olursa olsun riske girmeyebilirim.”

 

2 Ekim 1912 - Anton Kippenberg’e

“Greco'nun son iki üç yılımın en büyük olaylarından biri olduğunu biliyorsunuz; onunla daha dikkatli bir şekilde ilgilenme ihtiyacı neredeyse bir mesleğe, derinlere yerleştirilmiş bir göreve benziyor…”

 

Aralık 1912, İspanya - Anton Kippenberg’e

İspanya’nın dinsel yapısına yönelik eleştirilerini, Kur'an okumalarıyla yaşadığı aydınlanmayı ve Ronda’nın derin vadilerindeki yalnız yürüyüşlerini paylaşır.

 

17 Eylül 1913, Paris — Eva Cassirer

Tolstoy’un mektupları üzerine Eva Cassirer ile fikir alışverişinde bulunur.

 

Aralık 1913, Paris — Prenses Marie

Prenses Marie’nin Paris’e gelme isteğini, odasında tamamen kendi kozasını örmek ve dış dünyadan yalıtılmak zorunda olduğu gerekçesiyle narin ama keskin bir dille reddeder; aynı mektupta ruh çağrıcı seanslara ve Schrenck-Notzing vakasına karşı duyduğu mide bulantısını dile getirir.

“Gül bana Prenses, ya da beni azarla... Ben çileden çıkaran bir kuşum, burada tüneğimde oturuyorum, tüyleri dökülmüş ve perişan halde, tüylerim kendi gagama doğru uçuyor ve bu utanmaz not size bağırıyor: Gelme, gelme...”

 

1914 Yazı, Paris — Lou Andreas-Salomé’ye

“Çünkü bakmanın bir sınırı vardır. Ve daha çok bakılan dünya aşkta başarılı olmak ister. Görme işi yapılır, şimdi kalp işi yap, içinizdeki resimlerde o tutsaklar...”

 

1917 Sonbaharı, Berlin — Marietta von Nordeck’e

“Bazen, savaşın hâlâ devam ettiği her günün, insanlığın daha iyi niyetli ortak bir geleceğe yönelik yükümlülüğünü artırdığını düşünüyorum; çünkü bu yükümlülüğün, her türlü ölçünün ötesinde artan acılardan daha verimli ne olabilir ki... Ah, o zaman yeniden konuşmak mümkün olacak ve aşka ya da sanata dair her sözcük yeni bir akustik, daha açık bir hava ve daha geniş bir alan bulacak.”

 

23 Ocak 1919 - Kontes Stauffenberg’e

Ada Almanağı'na yazdığı "Bir Deneyim" adlı metnini gönderir; Duino'daki bahçede yaşadığı o çarpıcı olayı ve ölümün yaşayan her şeyin sessiz bir katılımcısı olarak yeniden kavranması gerektiğini açıklar.

“Yaşamın en derin zevklerinden ve ihtişamlarından ölüme olan güveni doğrulamak: Hiçbir zaman yabancı olmayan ölüm, yaşayan her şeyin sessiz bilen katılımcısı olarak yeniden daha belirgin ve elle tutulur hale geliyor…”

 

14 Ağustos 1919 - Elisabeth von Schmidt-Pauli’ye

“İsviçre kesinlikle benim için bir ülke değil; pek çok kadının tüm 'güzelliklerini' tek bir figürde ortaya koymayı amaçlayan o boyalı veya modellenmiş çıplaklardan biri gibi geliyor bana...”

 

Kasım 1921, Château de Muzot — Carl Sieber’e

Kızı Ruth ile evlenmeye hazırlanan Carl Sieber’e yazdığı duygu dolu mektupta, babalık sorumluluğunu, kendi ailesinin on üçüncü yüzyıldan beri kök salıp yitirdiği toprakları ve Ruth’un hayatında bulduğu bu güvenli, taşralı huzuru büyük bir içtenlikle karşılar. Kendi yaşamının artık tamamen tek bir şeye —sanatsal üretime ve işine— adandığını vurgular.

 

11–20 Şubat 1922, Château de Muzot

Şubat 1922'nin başlarında, Vera Knoop'un anısına ani bir ilhamla Orpheus'a Soneler’i (55 sone) tamamlayan Rilke, hemen ardından yıllardır yarım kalan Duino Ağıtları’nın 10. ve son bölümünü 11 Şubat 1922 akşamı saat 18:00’de fırtınalı bir yaratım nöbeti içinde bitirir. Bu tarihi anın coşkusunu, bir kasırgayı andıran yaratım sürecini ve Picasso’nun Saltimbanque’ları ile zenginleşen döngüyü Prenses Marie’ye ve Lou Andreas-Salomé’ye müjdeler.

 

11 Ağustos 1924, Château de Muzot — Nora Purtscher-Wydenbruck’a

Thurn und Taxis Prensesi Marie’nin çevrelerinde düzenlenen ruhsal seanslar ve medyumlar üzerine konuşur. Rilke, bu tür “dışsal” paranormal tezahürlerin aslında insan bilincinin derinliklerindeki o devasa “bilinç piramidinin” iç katmanlarından, zaman ve mekanın ötesindeki içsel evrenden kaynaklandığını savunur. Gizemli olanın masket düşürülecek bir şey değil, sevgiyle kabul edilmesi gereken bir bütün olduğunu vurgular.

 

17 Ağustos 1924, Château de Muzot — Profesör Hermann Pongs’a

Edebi araştırmacı Hermann Pongs’a yazdığı bu uzun ve son derece değerli otobiyografik mektupta; Prag’daki çocukluğunu, Mährisch-Weisskirchen ve St. Pölten’deki askeri okul yıllarının ruhunda ve sağlığında açtığı derin yaraları, Prag’daki ilk lirik deneyimlerini, Jacobsen, Liliencron ve Hofmannsthal gibi isimlerin gençliğindeki belirleyici etkilerini büyük bir samimiyetle anlatır.

 

Profesör Hermann Pongs’a yazdığı mektup

21 Ekim 1924 tarihinde Château de Muzot’dan Profesör Hermann Pongs’a yazdığı bu uzun ve kapsamlı mektup, şairin edebi geçmişine, gençlik dönemindeki eserlerine, Prag ve Münih yıllarına, Tolstoy ve Auguste Rodin ile olan ilişkilerine ve sanat felsefesine dair bugüne ulaşmış en değerli otobiyografik belgelerden biridir.

Rilke, Profesör Pongs’un gönderdiği anket/soru kağıdını maddeler halinde yanıtlar.

Prag döneminde (1894–1895 civarı) resim sanatıyla (Klimt) veya felsefeyle (Schopenhauer hariç) özel bir ilgisinin olmadığını, Ernst Mach’ın felsefesini o dönem bilmediğini belirtir.

Bağır Don (1897), Hayat Yolunda (1898), İki Prag Hikayesi (1899) ve Kornet gibi erken dönem düzyazı ve şiirlerini bugün "değersiz" ve "zevkten yoksun" olarak değerlendirdiğini, hatta Kornet’in tek bir gecede yazılmış acemice bir doğaçlama olması nedeniyle uzun süre kendisini rahatsız ettiğini itiraf eder.

 

1899 ve 1900 yıllarında gerçekleştirdiği Rusya seyahatlerini, Moskova ve Yasnaya Poliana’da Lev Tolstoy ile yaptığı görüşmeleri anlatır.

Tolstoy’un ahlaki ve dini teorilerinden çok, onun bilinçsiz davranışlarında bile sanatçının dehasını koruduğunu ve ne kadar inkar etmeye çalışırsa çalışsın sanatsal ilhamın olumluluğundan kaçamadığını gözlemlediğini ifade eder.

 

Paris’e taşındıktan sonra (1902) Auguste Rodin ile kurduğu yakın dostluğu ve sonrasında Meudon’da geçirdiği beş aylık sekreterlik dönemini detaylandırır.

Rodin’in yanında yaşadığı deneyimin, Tolstoy’da gözlemlediği ikilemin tam tersi olduğunu; Rodin’in yaratıcı dehasının içsel misyonunu ve ilahi oyunu tam anlamıyla kabul ederek sanatı ile yaşamını kusursuz bir bütünlük içinde birleştirdiğini vurgular.

 

Toplumsal kavramlara ve ezilen insanlara yaklaşımını açıklar. Bir insanın durumunu "iyileştirmeyi" veya değiştirmeyi istemenin kibirli bir yaklaşım olduğunu, şairin amacının yoksulluğu ya da zenginliği değiştirmek değil, onların içindeki benzersiz kaderi ve insan ruhunun derinliklerini anlamak ve övmek olduğunu savunur.

 

Beyaz Prenses oyununun arkasındaki iki garip ilham kaynağını paylaşır: Viareggio'da villasının penceresinin önünden geçen peçeli bir rahibin kendisinde uyandırdığı "korku" hissi ve aynı gün evin daksund köpeğinin hareketsizce duvara dönüp meditasyon yapar gibi durması.

Meryem'in Hayatı (Das Marien-Leben, 1912) şiirlerinin ise Heinrich Vogeler’in illüstrasyonlarına karşı bilinçli bir edebi tepki olarak, geçmişteki üslubunu bilerek yeniden ele almasıyla birkaç gün içinde doğduğunu belirtir.

 

Kasım 1925, Château de Muzot — Witold von Hulewicz’e

Polonyalı çevirmen Witold von Hulewicz’e yazdığı ve edebi mirasının en önemli anahtarlarını barındıran bu iki uzun mektupta (10–13 Kasım 1925); Duino Ağıtları ile Orpheus'a Soneler’in iç bağını, yaşam ve ölümün birliğini, Hristiyanlık sonrasındaki "dünyevi" bilinç ve melek kavramını açıklar. İnsanın görünür olan dünyayı görünmeze dönüştüren "görünmezin arıları" olduğunu vurgular.

 

“Biz görünmezin arılarıyız. Görünenin balını görünmezin büyük altın kovanında biriktirmek için umutsuzca topluyoruz... Ölüm bu hayatın tarafı bizden uzak tutulan, bizim tarafımızdan aydınlatılmayan: varoluşumuzun en büyük bilincine ulaşmaya çalışmalıyız.”

 

Vasiyet - Muzot, Ekim 1925

Sonunda aklımı da yok edecek ciddi bir hastalığa mı düşersem, yalvarırım, hatta yalvarmak arkadaşlarım bana baskı yapılabilecek herhangi bir rahip yardımını benden uzak tutsunlar. Doğamın getirdiği fiziksel rahatsızlıklar nedeniyle doktorun arabulucu ve müzakerecisine boyun eğmek zorunda kalmam yeterince kötü; ruhumun açıklığa doğru hareketi açısından herhangi bir manevi aracı saldırgan ve tiksindirici olacaktır.

 

Rarogne'deki eski kilisenin yanında bulunan mezarlığa gömülmeyi tercih ederim.

 

Rose, ah saf çelişki, arzu

bu kadar çok göz kapağının altında kimsenin uykusu olmamak…

…