Rainer Maria Rilke - Mektuplar, 1910-1926 - Notlar

Rainer Maria Rilke - Mektuplar, 1910-1926 - Notlar

İngilizceye tercüme eden: Jane Bannard Greene, M. D. Herter Norton, Letters of Rainer Maria Rilke, 1892-1910, W. W. Norton & Company, 1969

 

Giriş

Bu ciltteki mektuplar Malte sonrasındaki sessizlik ve arayış dönemini, Birinci Dünya Savaşı’nın yarattığı yıkıcı ruhsal trajedileri, Duino Ağıtları'nın tamamlanacağı uygun coğrafyayı arayış yıllarını ve nihayet şairin ömrünün son sığınağı olan Muzot Şatosu'nu bu dönemin ana durakları olarak belirler.

Clara Rilke ile olan mektupların yerini zamanla Lou Andreas-Salomé, Prenses Marie von Thurn und Taxis-Hohenlohe ve Bayan Wunderly-Volkart gibi ruhsal ve zihinsel yoldaşlarla yapılan daha derin ve kriz odaklı yazışmalar alır.

Rilke, gençlik yıllarındaki o betimleyici ve lirik coşkudan uzaklaşarak, Rodin’den öğrendiği "uzun sabır" ve bir ressamın doğruluğuyla dünyayı kavramaya başlar. İçsel deneyimleri somut imgelerde, bir katedral inşa eder gibi (özellikle düzyazıda) isimsiz ve saf bir vicdanla arama çabası bu dönemin en belirgin özelliğidir.

 

Mektuplar

Kasım 1910 – Şubat 1911, Kuzey Afrika ve Mısır - Clara Rilke ve Prens Alexander’a

Paris’iarkasında bırakarak Cezayir, Tunus (Kairuan) ve Mısır’a (Luksor, Nil nehri ve Kahire) doğru uzun ve nefes kesici bir yolculuğa çıkar. Tolstoy’un ölümünü Rodin’den öğrendiğini Clara’ya yazar (18 Kasım). Çölün, antik tapınakların ve İslam'ın sadeliği içinde ruhunun yavaşladığını ve derinleştiğini kaydeder.

 

16 Mayıs 1911, Paris, Weimar - Prenses Marie’e

Paris’e döndükten sonra yazma yeteneğini kaybetmiş gibi hissettiği o "uzun kuraklık" dönemini Prenses Marie’ye anlatır

“Neden hala çalışmıyorum diye kendi kendime çokça danışıyorum, artık zamanı gelmiş olmalı, bu uzun kuraklık gerçekten ruhumu yavaş yavaş açlığa sürüklüyor.”

 

14 Aralık 1911, Duino - Bayan Elsa Bruckmann’a

Duino Kalesi'ne varışını anlatır. Dışarıda deniz, Karst rüzgarları ve yağmur eserken, içeride eski duvarların arasında yapayalnız kalarak kozuna çekildiğini, ruhunu sarsmadan berraklığa ulaşmayı dilediğini yazar.

 

Ocak 1912, Duino - Lou Andreas-Salomé’ye

“İnsanların arasındayken, insanlara ihtiyaç duyduğumda, insanları aradığımda kötü bir durumdayım: bu beni daha da bulanık bir duruma sürükler ve yanlışa sürükler... Sevgili Lou, eğer işe yararsa, muhtemelen bahara kadar burada kalacağım... Buradaki Doğanın bana neredeyse hiçbir şey sunmaması çok kötü...”

 

23 Ocak 1912, Duino - Annette Kolb’a

Annette Kolb’un yazısına duyduğu hayranlığı dile getirir ve mektubu vesilesiyle kadınların aşktaki o mutlak, kahramanca ve sonuna kadar götüren derinliğine dair çarpıcı tahliller yapar. Portekizli Rahibe'nin (Marianna Alcoforado) sevgilisi Chamilly'yi aşarak aşkı nasıl mutlak bir düzeye (ve nihayetinde Tanrı'ya veya saf varoluşa) taşıdığını, buna karşın erkeklerin aşkta her zaman yetersiz ve acemi kaldığını savunur.

 

24 Ocak 1912, Duino - Baron von Gebsattel’e

Baron von Gebsattel’e yazdığı mektupta, psikanaliz terapisinden ve "şeytanlarının kovulmasından" vazgeçtiğini bildirir; çünkü şeytanları giderken meleklerinin de korkup kaçmasından ve yaratıcı gerilimini kaybetmekten korkmaktadır.

“Kendimi bildiğim kadarıyla, bana öyle geliyor ki, eğer biri benim şeytanlarımı kovacak olsaydı, meleklerim de biraz (diyelim ki), çok az korkarlardı ve -bunu hissediyorsun- tam da bu ne pahasına olursa olsun riske girmeyebilirim.”

 

2 Ekim 1912 - Anton Kippenberg’e

“Greco'nun son iki üç yılımın en büyük olaylarından biri olduğunu biliyorsunuz; onunla daha dikkatli bir şekilde ilgilenme ihtiyacı neredeyse bir mesleğe, derinlere yerleştirilmiş bir göreve benziyor…”

 

Aralık 1912, İspanya - Anton Kippenberg’e

İspanya’nın dinsel yapısına yönelik eleştirilerini, Kur'an okumalarıyla yaşadığı aydınlanmayı ve Ronda’nın derin vadilerindeki yalnız yürüyüşlerini paylaşır.

 

17 Eylül 1913, Paris — Eva Cassirer

Tolstoy’un mektupları üzerine Eva Cassirer ile fikir alışverişinde bulunur.

 

Aralık 1913, Paris — Prenses Marie

Prenses Marie’nin Paris’e gelme isteğini, odasında tamamen kendi kozasını örmek ve dış dünyadan yalıtılmak zorunda olduğu gerekçesiyle narin ama keskin bir dille reddeder; aynı mektupta ruh çağrıcı seanslara ve Schrenck-Notzing vakasına karşı duyduğu mide bulantısını dile getirir.

“Gül bana Prenses, ya da beni azarla... Ben çileden çıkaran bir kuşum, burada tüneğimde oturuyorum, tüyleri dökülmüş ve perişan halde, tüylerim kendi gagama doğru uçuyor ve bu utanmaz not size bağırıyor: Gelme, gelme...”

 

1914 Yazı, Paris — Lou Andreas-Salomé’ye

“Çünkü bakmanın bir sınırı vardır. Ve daha çok bakılan dünya aşkta başarılı olmak ister. Görme işi yapılır, şimdi kalp işi yap, içinizdeki resimlerde o tutsaklar...”

 

1917 Sonbaharı, Berlin — Marietta von Nordeck’e

“Bazen, savaşın hâlâ devam ettiği her günün, insanlığın daha iyi niyetli ortak bir geleceğe yönelik yükümlülüğünü artırdığını düşünüyorum; çünkü bu yükümlülüğün, her türlü ölçünün ötesinde artan acılardan daha verimli ne olabilir ki... Ah, o zaman yeniden konuşmak mümkün olacak ve aşka ya da sanata dair her sözcük yeni bir akustik, daha açık bir hava ve daha geniş bir alan bulacak.”

 

23 Ocak 1919 - Kontes Stauffenberg’e

Ada Almanağı'na yazdığı "Bir Deneyim" adlı metnini gönderir; Duino'daki bahçede yaşadığı o çarpıcı olayı ve ölümün yaşayan her şeyin sessiz bir katılımcısı olarak yeniden kavranması gerektiğini açıklar.

“Yaşamın en derin zevklerinden ve ihtişamlarından ölüme olan güveni doğrulamak: Hiçbir zaman yabancı olmayan ölüm, yaşayan her şeyin sessiz bilen katılımcısı olarak yeniden daha belirgin ve elle tutulur hale geliyor…”

 

14 Ağustos 1919 - Elisabeth von Schmidt-Pauli’ye

“İsviçre kesinlikle benim için bir ülke değil; pek çok kadının tüm 'güzelliklerini' tek bir figürde ortaya koymayı amaçlayan o boyalı veya modellenmiş çıplaklardan biri gibi geliyor bana...”

 

Kasım 1921, Château de Muzot — Carl Sieber’e

Kızı Ruth ile evlenmeye hazırlanan Carl Sieber’e yazdığı duygu dolu mektupta, babalık sorumluluğunu, kendi ailesinin on üçüncü yüzyıldan beri kök salıp yitirdiği toprakları ve Ruth’un hayatında bulduğu bu güvenli, taşralı huzuru büyük bir içtenlikle karşılar. Kendi yaşamının artık tamamen tek bir şeye —sanatsal üretime ve işine— adandığını vurgular.

 

11–20 Şubat 1922, Château de Muzot

Şubat 1922'nin başlarında, Vera Knoop'un anısına ani bir ilhamla Orpheus'a Soneler’i (55 sone) tamamlayan Rilke, hemen ardından yıllardır yarım kalan Duino Ağıtları’nın 10. ve son bölümünü 11 Şubat 1922 akşamı saat 18:00’de fırtınalı bir yaratım nöbeti içinde bitirir. Bu tarihi anın coşkusunu, bir kasırgayı andıran yaratım sürecini ve Picasso’nun Saltimbanque’ları ile zenginleşen döngüyü Prenses Marie’ye ve Lou Andreas-Salomé’ye müjdeler.

 

11 Ağustos 1924, Château de Muzot — Nora Purtscher-Wydenbruck’a

Thurn und Taxis Prensesi Marie’nin çevrelerinde düzenlenen ruhsal seanslar ve medyumlar üzerine konuşur. Rilke, bu tür “dışsal” paranormal tezahürlerin aslında insan bilincinin derinliklerindeki o devasa “bilinç piramidinin” iç katmanlarından, zaman ve mekanın ötesindeki içsel evrenden kaynaklandığını savunur. Gizemli olanın masket düşürülecek bir şey değil, sevgiyle kabul edilmesi gereken bir bütün olduğunu vurgular.

 

17 Ağustos 1924, Château de Muzot — Profesör Hermann Pongs’a

Edebi araştırmacı Hermann Pongs’a yazdığı bu uzun ve son derece değerli otobiyografik mektupta; Prag’daki çocukluğunu, Mährisch-Weisskirchen ve St. Pölten’deki askeri okul yıllarının ruhunda ve sağlığında açtığı derin yaraları, Prag’daki ilk lirik deneyimlerini, Jacobsen, Liliencron ve Hofmannsthal gibi isimlerin gençliğindeki belirleyici etkilerini büyük bir samimiyetle anlatır.

 

Profesör Hermann Pongs’a yazdığı mektup

21 Ekim 1924 tarihinde Château de Muzot’dan Profesör Hermann Pongs’a yazdığı bu uzun ve kapsamlı mektup, şairin edebi geçmişine, gençlik dönemindeki eserlerine, Prag ve Münih yıllarına, Tolstoy ve Auguste Rodin ile olan ilişkilerine ve sanat felsefesine dair bugüne ulaşmış en değerli otobiyografik belgelerden biridir.

Rilke, Profesör Pongs’un gönderdiği anket/soru kağıdını maddeler halinde yanıtlar.

Prag döneminde (1894–1895 civarı) resim sanatıyla (Klimt) veya felsefeyle (Schopenhauer hariç) özel bir ilgisinin olmadığını, Ernst Mach’ın felsefesini o dönem bilmediğini belirtir.

Bağır Don (1897), Hayat Yolunda (1898), İki Prag Hikayesi (1899) ve Kornet gibi erken dönem düzyazı ve şiirlerini bugün "değersiz" ve "zevkten yoksun" olarak değerlendirdiğini, hatta Kornet’in tek bir gecede yazılmış acemice bir doğaçlama olması nedeniyle uzun süre kendisini rahatsız ettiğini itiraf eder.

 

1899 ve 1900 yıllarında gerçekleştirdiği Rusya seyahatlerini, Moskova ve Yasnaya Poliana’da Lev Tolstoy ile yaptığı görüşmeleri anlatır.

Tolstoy’un ahlaki ve dini teorilerinden çok, onun bilinçsiz davranışlarında bile sanatçının dehasını koruduğunu ve ne kadar inkar etmeye çalışırsa çalışsın sanatsal ilhamın olumluluğundan kaçamadığını gözlemlediğini ifade eder.

 

Paris’e taşındıktan sonra (1902) Auguste Rodin ile kurduğu yakın dostluğu ve sonrasında Meudon’da geçirdiği beş aylık sekreterlik dönemini detaylandırır.

Rodin’in yanında yaşadığı deneyimin, Tolstoy’da gözlemlediği ikilemin tam tersi olduğunu; Rodin’in yaratıcı dehasının içsel misyonunu ve ilahi oyunu tam anlamıyla kabul ederek sanatı ile yaşamını kusursuz bir bütünlük içinde birleştirdiğini vurgular.

 

Toplumsal kavramlara ve ezilen insanlara yaklaşımını açıklar. Bir insanın durumunu "iyileştirmeyi" veya değiştirmeyi istemenin kibirli bir yaklaşım olduğunu, şairin amacının yoksulluğu ya da zenginliği değiştirmek değil, onların içindeki benzersiz kaderi ve insan ruhunun derinliklerini anlamak ve övmek olduğunu savunur.

 

Beyaz Prenses oyununun arkasındaki iki garip ilham kaynağını paylaşır: Viareggio'da villasının penceresinin önünden geçen peçeli bir rahibin kendisinde uyandırdığı "korku" hissi ve aynı gün evin daksund köpeğinin hareketsizce duvara dönüp meditasyon yapar gibi durması.

Meryem'in Hayatı (Das Marien-Leben, 1912) şiirlerinin ise Heinrich Vogeler’in illüstrasyonlarına karşı bilinçli bir edebi tepki olarak, geçmişteki üslubunu bilerek yeniden ele almasıyla birkaç gün içinde doğduğunu belirtir.

 

Kasım 1925, Château de Muzot — Witold von Hulewicz’e

Polonyalı çevirmen Witold von Hulewicz’e yazdığı ve edebi mirasının en önemli anahtarlarını barındıran bu iki uzun mektupta (10–13 Kasım 1925); Duino Ağıtları ile Orpheus'a Soneler’in iç bağını, yaşam ve ölümün birliğini, Hristiyanlık sonrasındaki "dünyevi" bilinç ve melek kavramını açıklar. İnsanın görünür olan dünyayı görünmeze dönüştüren "görünmezin arıları" olduğunu vurgular.

 

“Biz görünmezin arılarıyız. Görünenin balını görünmezin büyük altın kovanında biriktirmek için umutsuzca topluyoruz... Ölüm bu hayatın tarafı bizden uzak tutulan, bizim tarafımızdan aydınlatılmayan: varoluşumuzun en büyük bilincine ulaşmaya çalışmalıyız.”

 

Vasiyet - Muzot, Ekim 1925

Sonunda aklımı da yok edecek ciddi bir hastalığa mı düşersem, yalvarırım, hatta yalvarmak arkadaşlarım bana baskı yapılabilecek herhangi bir rahip yardımını benden uzak tutsunlar. Doğamın getirdiği fiziksel rahatsızlıklar nedeniyle doktorun arabulucu ve müzakerecisine boyun eğmek zorunda kalmam yeterince kötü; ruhumun açıklığa doğru hareketi açısından herhangi bir manevi aracı saldırgan ve tiksindirici olacaktır.

 

Rarogne'deki eski kilisenin yanında bulunan mezarlığa gömülmeyi tercih ederim.

 

Rose, ah saf çelişki, arzu

bu kadar çok göz kapağının altında kimsenin uykusu olmamak…

…