Jean Rudolf von Salis - Rainer Maria Rilke’nin İsviçre Yılları - Notlar

Jean Rudolf von Salis - Rainer Maria Rilke’nin İsviçre Yılları - Notlar

Rainer Maria Rilkes Schweizer Jahre, Verlag Huber, Frauenfeld, 1936

 

Önsöz

Rilke'nin İsviçre'de geçirdiği yedi buçuk yılın (1919-1926) şairin "geç ve olgun dönemi"ne karşılık gelir.

Şair bu yıllarda Duino Ağıtları (Duineser Elegien), Orpheus'a Soneler (Die Sonette an Orpheus) ve Fransızca şiir döngülerini yaratmıştır.

 

Çalışma, Lou Andreas-Salomé, Anton ve Katharina Kippenberg, Prenses Marie von Thurn und Taxis ile Nanny Wunderly-Volkart'a yazılan birincil mektup arşivlerine ve sözlü tanıklıklara dayanmaktadır.

 

Rainer Maria Rilke İsviçre'de

Giriş

1914'te I. Dünya Savaşı başladığında Paris'teki dairesinden ve el yazmalarından uzakta, Almanya'da kalan Rilke, savaş yıllarını hayatında zihinsel bir kesinti ve "kısır beş yıl" olarak yaşamıştır. Viyana'daki askeri hizmetini sanatsal varlığına bir müdahale olarak görmüş, Münih'teki devrimci kargaşadan sonra, insanlardan ve savaştığı coğrafyanın baskısından uzaklaşmak için Haziran 1919'da İsviçre'ye geçmiştir.

 

Dıştan

Rilke, İsviçre'ye varışını dışsal bir yer değişikliğinden ziyade içsel bir sığınak ve özgürlük arayışı olarak değerlendirmiştir.

Tren yolculuğunda tanıştığı bir kadınla Zürih'e geldikten sonra Nyon, Cenevre ve Bern şehirlerini gezmiştir (Zürih'te bir gösteriye giden güzel bir genç kadınla, bir kabare şarkıcısıyla, yarım kompartımanını paylaştı. Sohbet etmeye başladılar ve genç kadının tecrübesi ve pratik sağduyusu, biraz gergin olan yol arkadaşına gümrük ve sınır formaliteleriyle başa çıkmada yardımcı oldu.).

Bern'in tarihi mimarisini, Aare nehrini ve katedral terasını çok sevmiş, doğa ve tarihle samimi bir bağ kurmaya çalışmıştır.

 

Soglio'daki Kütüphane

1919 yazında Graubünden bölgesindeki dağ köyü Soglio'ya giden Rilke, Palazzo Salis'in tarihi kütüphanesinde kalarak uzun süre sonra ilk kez yaratıcı gücünün uyandığını hissetmiştir. Burada "İlk Ses" (Ur-Geräusch) adlı düzyazısını yazmış, Wilhelm Mühlon'un savaş eleştirisi kitabını ve Carl Spitteler'in destansı şiirini okumuştur.

Sonbaharda oradan ayrılırken derin bir hüzün duymuştur.

 

Gezgin Ozan

Rilke, hem mali olanak yaratmak hem de halkla buluşmak amacıyla Kasım 1919'da Zürih, St. Gallen, Luzern, Basel, Bern ve Winterthur şehirlerini kapsayan lirik bir okuma turnesi düzenlemiştir. Ancak sabit bir evinin olmaması onu içsel bir durgunluğa itmiş; kışı geçirdiği Locarno pansiyonunda yalnızlık ve içsel kilitlenme yaşamıştır.

 

Venedik - Cenevre - Bern - Paris

1920 yazında Venedik'te Palazzo Valmarana'da Prenses Marie von Thurn und Taxis'in konuğu olan Rilke, geçmişteki yaşam biçiminin aynen tekrarlanamayacağını idrak etmiştir.

Cenevre'ye döndükten sonra Hotel des Bergues'te kalmış, Baladine Klossowska ("Merline") ile tanışmış ve sonbaharda 11 günlüğüne Paris'e giderek eski sokaklarını ve Seine rıhtımlarını yeniden ziyaret etmiştir.

 

İyileşme ve Yeni Başlangıç

Irschel Yanı Berg Kalesi

Kasım 1920 ile Mayıs 1921 arasında Richard ve Lily Ziegler'in davetiyle Berg Kalesi'ne çekilen Rilke, aradığı mutlak yalnızlığı ve inzivayı bulmuştur. Burada zihninde beliren hayali bir figürün dikte ettirdiği "Kont C. W.'nin Kalıntıları" şiir döngüsünü kaleme almış ve Balthus'un kedi çizim kitabı Mitsou için Fransızca bir önsöz yazmıştır.

 

Manastırdaki Hizmetçi Odası

Mayıs–Temmuz 1921 tarihlerinde Cenevre Gölü yakınındaki Prieuré d'Etoy manastırında mütevazı bir odada kalan Rilke, kendisini tamamen okumaya vermiştir. Marcel Proust'un eserlerini ve İsviçreli paralı askerlerin tarihini incelemiştir. Bu dingin dönemin ardından kalıcı bir çalışma mekânı bulmak üzere Valais bölgesine geçmiştir.

 

Muzot Şatosu ve Duino Ağıtları'nın Tamamlanması

Rilke Muzot’da

Temmuz 1921'de Sierre yakınlarındaki 13. yüzyıldan kalma Muzot Kulesi'ni (Château de Muzot) keşfeden Rilke, aradığı sert ve koruyucu sığınağı bulmuştur. Duruşu ve cömertliğiyle bilinen hamisi Werner Reinhart kuleyi satın alıp Rilke'ye tahsis etmiştir.

Rilke su ve elektrik bulunmayan bu kulede ayakta çalışma masasını kurarak "şövalyevari" inzivasına başlamıştır.

 

Bir Fırtına

(Şubat 1922 Yaratım Süreci)

Şubat 1922'de Muzot'ta mucizevi bir ilham fırtınası yaşanmıştır. 1912'de Duino'da başlanıp yarıda kalan Duino Ağıtları birkaç gün içinde tamamlanmış, aynı zamanda genç yaşta ölen dansçı Wera Ouckama Knoop'un anısına Orpheus'a Soneler yazılmıştır.

 

"Soğuk ay ışığında dışarı çıktım ve küçük Muzot'u sanki büyük bir hayvanmış gibi okşadım - bunu bana bahşeden eski duvarlar. Ve yıkılmış olan Duino. Ağıtlar hazır."

 

Yerine Getirme

2-20 Şubat 1922 arasındaki 19 günlük yoğun yaratım süreci tamamlandığında, Rilke hem en büyük şaheserlerini bitirmiş hem de içsel kurtuluşuna ulaşmıştır. Şair, varoluşa ve doğaya duyduğu minnettarlıkla çocuksu bir neşeye ve sükûnete kavuşmuştur.

 

Büyülü Kule

Ek Saatler

Ağıtların ardından Rilke Muzot'ta dostlarını (Marie von Thurn und Taxis, Werner Reinhart, Paul Valéry) ağırlamış, Sierre halkı ve köylülerle mütevazı ilişkiler kurmuştur. Almanya'daki enflasyona ve siyasi huzursuzluklara rağmen İsviçre'deki bağımsız sığınağını korumuştur.

 

Paul Valéry ve André Gide

Rilke, Fransız şair Paul Valéry'nin eserleriyle derin bir zihinsel akrabalık kurmuş, onun Charmes (Tılsımlar) kitabını ve Le Cimetière marin şiirini Almancaya çevirmiştir. Yıllardır dostu olan André Gide'in Le Retour de l'Enfant prodigue eserini de Türkçeye/Almancaya kazandıran Rilke, çeviriyi kendi öznel şiirsel diliyle yeniden üretmiştir.

 

“Yalnızdım, bekliyordum, tüm çalışmalarım bekliyordu. Bir gün Valéry'yi okudum; bekleyişimin sona erdiğini anladım.”

 

İlk Hastalık

1923–1924 yıllarında Rilke'nin sağlığı bozulmaya başlamış; Montreux yakınlarındaki Valmont Kliniği'nde Dr. Haemmerli-Schindler gözetiminde tedavi görmüştür. Ekim 1924'te Muzot'un girişindeki asırlık kavak ağacının kesilmesi, şaire ölümcül bir kayıp hissi yaşatmıştır.

 

Son Hasat

(Fransızca Şiirler ve "Valais Dörtlükleri")

Rilke yaşamının son yıllarında Fransızca şiirler yazmaya ağırlık vermiş; Vergers (Meyve Bahçeleri), Quatrains Valaisans (Valais Dörtlükleri), Les Roses ve Les Fenêtres kitaplarını oluşturmuştur. Alman kamuoyundan gelen eleştirilere karşı Yeni Zürih Gazetesi yazarı Dr. Eduard Korrodi'ye mektup yazarak İsviçre doğasına olan şükranını ve iki dilli evrensel tutumunu savunmuştur.

 

Rilke​

Rilke, döneminin yaygın öz reklamcılığından, edebiyat kafelerinden ve snob salonlardan özenle kaçınmıştır. Nobel Ödülü veya resmi törenler gibi onurlandırma çabalarına karşı mesafelidir; amacı sadece eser üretmek ve yazgısına sadık kalmaktır.

 

Çevirmenler, edebiyat tarihçileri ve genç hayranları tarafından kendisine yöneltilen soruları nezaketle yanıtlamış, ancak hiçbir zaman kendisini tarihsel bir figür veya "yaşlı Goethe" gibi konumlandırmamıştır.

 

Askeri okuldaki zorlu yılları, Prag'daki çocukluğu, ailesi ve gençlik dönemi, Rilke'nin üzerinde derin travmatik izler bırakmıştır. Gençlik yıllarının belgelerine (örneğin "Genç Rilke" dönemine ait metinlere) karşı oldukça eleştirel, hatta zaman zaman acımasız yaklaşmıştır.

 

Yaşlandıkça bu geçmişi bir yük olarak hissetmekle birlikte, onu dönüştürmeye ve anlamlandırmaya çalışmış; ancak amansız hastalığı bu otobiyografik ve hatıra temelli çalışmaları tamamlamasına izin vermemiştir.

 

Rilke'nin insanlarla ilişkisindeki en temel anahtar kelime "saflık"tır. Sosyal, ulusal veya sınıfsal engelleri dikkate almaz; bir köylü kızı, bir işçi veya bir prenses onun gözünde eşittir.

 

Dostoyevski’nin karakterleriyle (özellikle Prens Mişkin ile) bağdaştırılan bu saf bakış açısı, onun acıyı ve insan kaderini ilahi bir kabulle karşılamasını sağlamıştır. Assisili Aziz Francis gibi doğayı ve yaratılmış her şeyi seven, barışçıl ve şefkatli bir ruha sahiptir.

 

Hafif yapılı, büyük alnı ve etkileyici parıltılı mor-mavi gözleriyle dikkat çeken Rilke, dışarıdan son derece kibar, mütevazı ve zarif bir Avusturyalı aristokrat görünümündedir. Ancak yüz hatlarındaki değişkenlik (bazen derin bir hüzün maskesi veya sönmüş bir bakış) onun içsel fırtınalarını yansıtır.

Rilke'nin en dikkat çeken fiziksel özelliklerinden biri dar, kahverengi ve güçlü elleriydi. Bu eller, nesnelerle ve zanaatla kurduğu titiz ilişkinin adeta birer aracıydı.

 

Stefan George'un Alman diline kazandırdığı itibara ve Carl Spitteler'in Prometheus eserindeki mitolojik güce büyük bir hayranlık duyardı. Spitteler hakkında "Eğer insan doğaya konuşma yeteneğini geri verseydi, doğa Prometheus gibi konuşurdu" sözleriyle övgüde bulunmuştur.

 

Müzik kulağı olmamasına rağmen, dokunma, koku ve görme duyuları olağanüstü gelişmiştir. Konuşmasındaki akıcılık ve doğrudanlık karşısındakileri büyülerdi.

 

Hayatının tek yasası sanata hizmet etmektir. Günlük yaşamını bile sanatla yükseğe taşıyan, titiz ve disiplinli bir çalışma etiğine sahiptir.

 

Hayatının son döneminde Paul Valéry’nin şiirlerini Almancaya çevirmekten büyük bir coşku duymuş; bu çevirileri adeta kendi orijinal eserleri gibi sahiplenerek titizlikle düzenlemiştir. Valéry ile olan entelektüel teması ve Muzot'taki sakin çalışma ortamı, onun son yıllarına damga vuran en mutlu anlardandır.

 

Anı yazarlarının sıklıkla çizdiği "aşırı duyarlı, şımarık ve kadınsılaştırılmış Rilke" imgesinin aksine, onda erkekçe bir sertliğin, sarsılmaz bir disiplinin ve güçlü bir sanatçı iradesi vardır.

 

Hastalık ve Ölüm

Diğer Paris

Ocak-Ağustos 1925 arasında Rilke, hastalığının getirdiği yıkımdan kaçmak amacıyla Hotel Foyot'a yerleşerek Paris'e gitmiştir. Fransız edebiyat dünyasının merkezinde ağırlanmış (Gide, Valéry, Jaloux, Supervielle), fakat yoğun sosyal tempo bünyesini daha da yıpratınca Eylül 1925'te Muzot'a dönmüştür.

Muzot olmadan ne yapardım ki?

 

Çaresizlik

Sonbahar 1925'te Muzot'ta ağız mukoza lezyonları şiddetlenen Rilke, 27 Ekim 1925 akşamı resmi vasiyetnamesini hazırlamıştır. Vasiyetinde hiçbir dini aracı istemediğini belirtmiş, Raron Kilisesi'nin yüksek bahçesindeki mezarlıkta gömülmeyi ve mezar taşına kendi yazdığı mısranın kazınmasını emretmiştir.

 

Fiziksel ve Metafiziksel

Rilke acı karşısında büyük bir metanet ve sessizlik sergilemiştir. "Genç İşçinin Mektubu" metninde olduğu gibi dogmatik dine karşı yaşamın saf kabulünü savunmuştur. Sonbahar 1926'da Muzot bahçesinde gül keserken parmağına batan diken enfeksiyona yol açmış, teşhisi konulan akut lösemiyle birleşerek hastalığı son evresine taşımıştır.

 

Ara Verme

Valmont’tan ayrıldıktan sonra Rilke, Muzot ile Sierre’deki Hotel Bellevue arasında mekik dokumuştur. Önceleri sığınağı ve varlığının merkezi olan Muzot Kulesi, sağlığının bozulmasıyla birlikte onun gözünde güneye (İtalya, Güney Fransa, Akdeniz) giden yol üzerinde bir "geçiş yeri" haline gelmiştir.

1926 yazında Fransızca şiir döngüsü Meyve Bahçeleri (Vergers) yayımlanmış, Rilke Valéry’nin Tılsımlar (Charms) kitabında yer alan "Narkissos Parçaları"nı (Narcisse) büyük bir zevk ve tatminle Almancaya çevirmiştir.

 

Ağustos 1926’da Ragaz ve Maienfeld (Salenegg Kalesi) ziyareti sırasında, kurumuş gövdesinin içinden uzattığı kökle yeniden yeşeren tarihi bir söğüt ağacından ilham alarak on iki kıtalık bir şiir kaleme almıştır. Rilke, kendi soyunun son temsilcisi olarak çürümeden doğan bu yeni yaşamı, umut ve yaşama isteğinin simgesi olarak görmüştür. Bu şiir, hayattayken yayımlanan son eserlerinden biridir.

 

Muzot’taki bahçesinde gül keserken parmağına batan diken yaraları ilhata dönüşmüş, şiddetli ağrılara yol açmıştır. Bu durum, bünyesinde ilerleyen akut lösemi (kan kanseri) hastalığının ilk görünür belirtisi olmuştur.

 

Kasım 1926’da gürültüden, ağız ve burun mukozasındaki şişliklerden, öksürük ve mide rahatsızlıklarından mustarip olan Rilke, doktor ve ilaç tedavisini uzun süre reddetmiştir.

 

Sierre’deki korkunç ağrılara daha fazla dayanamayarak sekreteri eşliğinde Val-Mont sur Territet Sanatoryumu’na geri dönmüştür. Sekreteri Mile Genia Tschernoswitow'un Nanny Wunderly-Volkart'a yazdığı mektupta aktardığı üzere, şair tarif edilemez fiziksel acılar içinde, kül rengi bir çehreyle ve olağanüstü bir sabırla son günlerini geçirmektedir.

 

Ölüm ve Cenaze

Valmont Kliniği'nde geçirdiği şiddetli acıların ardından Rainer Maria Rilke, 29 Aralık 1926 sabahı akut lösemiden hayatını kaybetmiştir. 2 Ocak 1927'de dostlarının, yazarların ve Valais köylülerinin katılımıyla Raron Kilisesi bahçesinde toprağa verilmiştir.

 

"Gül, ah, tam bir çelişki, bunca kapağın altında kimsenin uykusu olmamaktan zevk almak."

Rose, oh reiner Widerspruch, Lust, niemandes Schlaf zu sein unter soviel Lidern.

…