Yüksel Pazarkaya - Geçip Giden Her Saat Daha Gençleşiyor - Notlar

Rainer Maria Rilke'nin Yaşamı ve Şiiri, Cem Yayınevi, 2012

 

 

Önsöz

 

Çevirinin Estetiği

Rilke şiirlerini çevirirken / genel hedef, şiirin kaynak dildeki / bütünlüğüne yaklaşım, yani sadık kalmaya çalışmak.

 

…ikinci nokta / Şiirin, şiirsel iletinin, diğer bir deyişle, özerk şiirselliğin hedef dildeki bütünlüğe olabildiğince yansıması gerekir.

 

…üçüncü nokta, bu iki ilkeden ayrı düşünemeyeceğimiz, biçim ve biçem konusu. Bunları birebir aktarmanın ne olanağı var, ne gereği.

 

…ilk şiirlerdeki somut Prag öğeleri, hedef dildeki okuyucu için kolay algılanıp açımlanacak bir konu değildir.

Örneğin, Praglı bir dilencinin XIX. yüzyılın sonlarında bir Türk gibi ya da bir Türk kadar aç olması, neyin imgesi ya da benzetmesidir? Stigmatik bir yergi mi var bu benzetmede, yoksa Türk gibi kuvvetli imgesini çağrıştıran, ona gönderme yapan bir övgü ve imrenme mi? / s. 14

…

 

Maria Rilke'nin İlk Kitabındaki Gençlik Şiirlerinde Toplumsal İçerik

Rilke gençliğinde Stefan George'nin çevresine yakınlaşma çabasında (kabul görmedi)

 

Eski güngörmüş, kişilikli evler, küçük de olsalar, ona göredir.

…yeni, niteliksiz ve kişiliksizdir, bir şablondan çıkmıştır.

 

…konutlar için güzelim bir park alanının yok edilmesi karşısında, Barbarlar adlı şiiri yazan Rilke, çevre korunmasını belki de ilk kez şiirde işleyen şairdir.

 

İlk şiirlerinde yoğun bir halka eğilim vardır. Halk insanlarına sevecenlikle bakar.

 

Bohemya'nın doğasını güzelleyen betimlerine yoğun biçimde yer verdiği şiirle/rde / halk dilini, şiirlerinde özellikle izlekleştirmiştir.

 

ilk şiirlerinde öncelikle işlediği izleklerden biri de halkın yoksulluğu. Yoksulluk, dindarlıkla kardeş sanki.

 

Kilise ya da manastır kapısı, halk yoksulluğunun sınıfsal nedenidir, ama bunu örtmek için, fakir çorbası çıkarır.

 

Rilke'nin bu ilk kitabında, içinde "türkischen Hunger" (Türk açlığı; şiirde Türk gibi aç, diye çevirdim) deyimi geçtiği için, bir şiir bana özellikle ilginç geldi.

 

Savaş Karşıtlığı

 

Larenopfer / İyi Ruhlara Adak kitabında / savaş, barış, insanlık, özgürlük, yoksulluk ve bundan doğan bakımsızlık, sayrılık, erken ölüm, çocuk, kadın, yaşlı, çevre korunması gibi izlekleri yoğun olarak işlemiş

…

 

Rainer Maria Rilke'nin Rusya Gezileri- "Dualar Kitabı"

Rilke Rusya'ya iki gezi yapar. Bu gezilerin izlenimlerinden üç bölümlük Das Studenbuch (Dualar Kitabı) doğar.

Dualar Kitabı, Rilke'nin şiirinde yeni bir dönemi başlatır.

İlk geziye Lou'nun eşi oryantalist Friedrich Carl Andreas (1846-1930) da katılır.

 

(Rusya gezileri hakkında şöyle demiş) Bana yaratılışı seyretmişim gibi geliyor…

 

Dualar Kitabı / Rus keşişi bu şiirlerin Ben'ine dönüşüyor.

 

Şiir ve Dinsellik

Rilke, bu şiirlerde dinselliği, kilise kurumsallığından yalıtır,

Tanrı kavramı için şaşırtıcı imgeler kullanır. İğretilemeler,

 

Şiirlerdeki Ben, Tanrı Senini algılamak, öğrenmek ve kavramak ister.

 

Tanrı, hem insana en yakın komşu, hem de Tanrı'dan uzak kalınca, insan varlığını yitirir.

İnsanı yaratan Tanrı'yı da insan yaratır. Bu bakımdan aralarında bir bütünlük söz konusu

 

Sanatçı yaratmayınca, Tanrı da kendisiyle birlikte yiter.

 

Doğrudan Çağrışımlar

Alışılmadık bir Tanrı kavramı ve Tanrı yaklaşımı, ben insan - sen Tanrı ekseni, şiirlerin başat izleğini oluştururken, Tanrı'yı tanımlamak için o güne dek bilinmeyen ve alışılmadık, alışılmışı tersine çeviren somutlayıcı imgeler, gezilerden dört yıl sonra Paris'te tamamlanan üçüncü kitabın- Von der Armut und vom Tode / Yoksulluk ve Ölüm Üzerine - izleklerine geçişi de hazırlar. Bu üçüncü kitapla artık Rilke'nin başyapıtları Malte romanı ile Duino Ağıtları'nın yolu da açılmıştır.

 

Rilke'nin Aşkları ve Kadınları

Lilianne, Claire Goll'ün Rilke ile ilişkisindeki özel, sevgi ismi.

…ilişki 1918 yılında Münih'te başladı,

 

Lou Andreas-Salome

…ilk sevgililerinden biri, genç Rilke idi.

Rilke onunla ilk kez 1897 yılında Jacob Wassermann'ın evinde tanışır ve aşık olur.

 

İlişkiye son veren Salome olur.

Rilke bu ayrılığa dayanabilmek için / evlendi

 

Lou'yu "dengem" diye adlandırıyordu Rilke. "Sen, ilk kez açıklığa çıkabildiğim kapımsın." "Ben kimim, bunu yalnız sen biliyorsun.”

 

Clara Rilke-Westhoff

Rilke, Lou'nun kendisini terk ederek yarattığı şokla / 1901 yılı baharında heykeltıraş Clara Westhoff ile evlendi. Aynı yılın aralık ayında da kızları Ruth (1901-1972) doğdu.

Rilke, 1902 yazında karısını ve kızını bırakıp Paris'e geçti.

 

Rilke'nin Paris yaşamı güçlükler ve krizler içinde yüzüyordu. Bu durum, Malte Laurids Brigge'nin Notları ardından bir çalışma ve yaratma krizine de dönüştü.

 

Ekim 1911 ile Mayıs 1912 arasında, altı aydan uzun bir süre Trieste'de Kontes Marie von Thurn und Taxis'in konuğu olarak, kontesin şatosu Duino'da kaldı.

 

Birinci Dünya Savaşı patlak verince, Münih'te bulunan ve savaş yüzünden Paris'e, evine dönemeyen Rilke, 1914-1916 yılları arasında Münih'te ressam Loulou Albert-Lazard (1891 -1969) ile fırtınalı bir aşk dönemi yaşadı.

 

Rilke, kadınlara, güzel kadınlara büyük yakınlık duyan bir şairdi.

 

Paris'teki eşyalarına el konulan Rilke, 1916 yılı başında askere alındı. Her ne kadar dostlarının aracılığıyla askeri arşivde çalışması sağlanmış (Katharina Kippenberg, Rilke'yi İnsel Yayınevi danışmanı olarak göstermişti) ve mayıs ayında terhis edilmiş olsa da, savaş onun bütün yaratım gücünü felce uğratmış, şiir adına bir ürün veremez duruma sokmuştu.

 

1918 yılında kırk üç yaşındaki Rilke ile ondan on beş yaş küçük Claire Studer arasındaki ilk karşılaşma, Münih'te gerçekleşti.

 

Asıl adı Claire Aischmann olan Liliane, ilk evliliğinden Studer soyadım alır. Yvan Goll ile ikinci evliliğinden de Goll adını. Claire Goll nam-ı diğer Liliane, Münih'te

Rilke ile tanıştığında birinci eşinden ayrılmış, Yvan Goll ile henüz evlenmemiştir.

 

Rilke, kocaman penceresi bir kilise kulesine bakan büyük bir atölyede oturuyordu: şair burada da Tanrı'nın bir komşusuydu...

…onun içinde ne denli çok keşiş varsa, o denli çok da baştan çıkaran var.

 

Liliane ile Rilke arasındaki ilişkinin ateşli, tutkulu süresi birkaç haftadır.

 

Yaşam Çizelgesi

…