Judith Ryan - Rilke, Modernizm ve Şiir Geleneği - Notlar

Judith Ryan - Rilke, Modernizm ve Şiir Geleneği - Notlar

Rilke, Modernism and Poetic Tradition, Cambridge University Press, 1999

 

Giriş: Rilke'nin yazı masası

Ellen Key: "Rilke'nin şiirleri yazı masası kokuyor."

 

Rilke, ilhamla yazan münzevi bir deha olmaktan ziyade; metinleri, görsel ikonografiyi, felsefeyi, modayı ve dönemin sosyo-kültürel akımlarını kendi estetik imbiğinden geçirip yeniden harmanlayan modernist bir zanaatkârdır.

 

Key, Rilke'nin eserlerinin somut insani acılara ve gerçek yaşama dayanmadığını iddia etmişti.

 

Rilke kariyerine Alman Romantiklerini ve dönemin estetik akımlarını taklit ederek başladı. Paris'e taşınması ve çok dilli okumalarıyla bu etkileşim daha karmaşık ve örtük bir hal aldı.

 

Çağdaş teoride "etki" kavramının yerini alan metinlerarasılık (intertextuality); Rilke’nin sadece diğer şairlerden değil, aynı zamanda müze ziyaretlerinden, mimariden, modadan, psikanalizden ve okült geleneklerden beslendiğini gösterir.

 

Kitabın Yapısı

I. Kendini Şekillendirmek: Şairin profesyonel kimlik arayışı. Romantik parodilerden Ön-Raphaelci estetiğe, İskandinav romanlarına ve erken modernist psikolojiye geçiş.

II. Sanat ve Zanaat: Özerk sanat nesnesi kavramı ve eleştirisi. Fransız/Belçika Sembolizmi, Auguste Rodin'in parçalı heykelleri ve John Ruskin'in sanat eleştirisi.

III. Yazma Sorunları: Şiirsel ve kişisel kriz dönemi. Delilik, yaratıcılık, cinsel patoloji teorileri ve estetik modalara umutsuzca geri dönüş (Malte Laurids Brigge ekseni).

IV. Modernizme Dönüş: Deneysel eğilimler, resim-şiir ilişkisi ve şiirin ölümün ötesinde kalıcı bir anıt (monument) oluşturma çabası (Duino Ağıtları ve sonrası).

 

Kendini Biçimlendirmek

Rilke'nin Elbisesi

Rilke'nin ilk şiirleri, şairin kariyerini ve imajını son derece bilinçli bir biçimde kurguladığını gösterir. Moda dergilerinden Prag kitapçılarına kadar pazarın taleplerini takip etmiş, yayıncı Island (Insel) ve hamiler üzerinden profesyonel bir şair kimliği inşa etmiştir. Erken dönem şiirleri saflık değil, Alman Romantik geleneğinin pençesinden kurtulma mücadelesidir.

 

Rilke'nin çocukluğunda annesi tarafından kız gibi giydirilmesi ve bebeklerle oynaması, onda ileriki yıllarda geliştireceği "çift cinsiyetli" (androjin) estetiğin temelini atmıştır. Elbise, dantel, şal ve akıcı kumaşlar, Malte Laurids Brigge'nin Notları romanından geç dönem şiirlerine kadar kimlik, gizlenme ve maskeleme motifleri olarak sürekli tekrarlanır.

 

Rilke, Berlin ve ardından Paris'e taşınarak kültür merkezine yaklaşmıştır. Auguste Rodin ve Richard Muther ile kurduğu ilişkiler, onun "tasarımın masumiyeti"nden uzaklaşıp profesyonelleşmesini sağlamıştır. Stephen Greenblatt'ın "kendini biçimlendirme" (self-fashioning) kuramına uygun olarak Rilke, dışarıdaki "yabancı" ve "otorite" ile kurduğu çelişkili ilişki üzerinden kendi marjinal ama baskın estetik kimliğini kurmuştur.

 

Eski Prag

Rilke'nin ikinci şiir cildi olan Larenopfer, Münih'e taşınmadan önce doğduğu kent olan Prag'a ve onun "ev tanrılarına" sunulmuş sözlü bir veda kartpostalı gibidir. Şiirler Hradčany, Aziz Wenceslas Şapeli, Barok mimari, tarihi şahsiyetler ile Almanca ve Çekçe kültürünün karmaşık yapısını sergiler.

 

Rilke, Joseph von Eichendorff'un "Danzig'de" şiirini "Küçük Mahallede" başlığıyla yeniden yazar. Ancak Eichendorff'taki derin, organik anlam dünyasının aksine Rilke'nin Prag'ı yüzeysel, okunamayan işaretlerle dolu ve izleyicinin sahneye tam giremediği bir marjinallik krizini yansıtır. Heine'nin Lorelei motifini de Çek halk şarkısı söyleyen bir tarlakuşuna uyarlar.

 

Kajetan Tyl, Jaroslav Vrchlický ve Julius Zeyer gibi Çek şairlerine yazdığı şiirlerde Rilke, Çek vatanseverliğini takdir ederken kendisinin edebi haz ve estetik denge alanında kaldığını vurgular.

 

Gençlik Kültü

Berlin'e taşındıktan sonra yazılan bu ciltte Jugendstil (Art Nouveau) sanatının akıcı çizgileri, arabesk biçimleri ve çiçek dekorasyonları Rilke'nin dilini şekillendirir.

 

Fransız Sembolizminden devralınan "iç bahçe" motifi Rilke'de yeniden işlenir. Stefan George'un Algabal kitabındaki taşlaşmış, kristalleşmiş ve cansız yeraltı bahçesine karşılık, Rilke'nin bahçesi rüzgarlarla, esnek sarmaşıklarla ve sürekli bir hareketle doludur.

 

Rilke, George'un sert ve "erkeksi" estetik kontrolünün yerine pasif, alıcı, uyuşuk ve "kadınsı" bir estetik koyar.

 

Rus Simgeleri

Lou Andreas-Salomé ile yaşadığı ilişki ve 1899–1900 Rusya gezileri Rilke'nin ruhsal arayışını derinleştirir. Lou'nun teşvikiyle Tanrı kavramını insan bilincinin ve sanatının bir projeksiyonu olarak görmeye başlar.

 

Saatler Kitabı (Das Stunden-Buch)

1899–1903 arasında yazılan bu üç ciltlik eserde, Tanrı'yı yaratan bir keşiş figürü üzerinden sapkın bir "anti-mistisizm" geliştirilir. Tanrı, yaratıcı güçten ziyade sanat nesnesinin kendisine dönüştürülür.

 

Rilke "Sanat Üzerine" makalesinde Tolstoy'un sanatı toplumsal ahlak ve kitleler için araçsallaştıran görüşüne karşı çıkar. Sanatın özerkliğini (kendi kendine yeterliliğini) ve sanatçının zamanıyla uyumsuz trajik yalnızlığını savunur.

 

1899'da yazılan Aşkın ve Ölümün Yolu, Kornet Christoph Rilke, 1664'te Avusturya hizmetinde Türklere karşı savaşırken 18 yaşında ölen genç bir sancaktarın hikayesini anlatır. Insel-Bücherei serisinin ilk kitabı olarak muazzam bir satış başarısı yakalamıştır.

 

Şiir, Ön-Raffaelocu (Pre-Raphaelite) resimlerin ortaçağ atmosferini ve Walter Pater'ın "estetik tarihselcilik" anlayışını yansıtır. Cinsellik ile savaş/ölüm (geceki aşk ve yanan kale) arasındaki ilişki Freudcu dürtüleri ve Hofmannsthal'ın şiddet-erotizm kurgularını anıştırır.

Metnin geleneksel sözdizimini parçalaması, eksiltili anlatımı ve ritmik vuruşları, dönemin eleştirmenlerince Arnold Schönberg ve Max Reger'in atonal müzik devrimiyle paralel görülmüştür.

 

İskandinav Çocuklukları

Rilke, Jens Peter Jacobsen (Niels Lyhne), Herman Bang, Ellen Key (Çocuğun Yüzyılı) ve Franziska Reventlow (Ellen Olestjerne) gibi İskandinav yazarların eserlerinden çocukluk anılarını ve anlatı tekniklerini "ödünç almıştır".

Malte romanında Paris'in yoksulluk ve sefaleti ile kurgusal soylu çocukluk anıları iç içe geçer. Rilke, anıların bilinçaltından su yüzüne çıkmasını deniz dibinden batıkların çıkmasına benzeterek Freudcu bastırma (Verdrängung) kuramına paralel bir psikoloji geliştirir.

 

"Görmeyi öğrenmek", geleneksel estetizmin ötesine geçerek çirkinliği ve acıyı kabul etme sürecidir. Romanın sonunda İncil'deki Müsrif Evlat hikayesi "sevilmek istemeyen kişi" olarak radikal biçimde yeniden yorumlanır.

 

Sanat ve El Sanatları

1907–1908'de yayımlanan Yeni Şiirler, Auguste Rodin'in heykellerindeki "canlı yüzeyler" ve Paul Cézanne'ın renk etkileşimlerinden ilham alan titiz bir zanaatkarlık ürünülüdür. Nesneler duygusallıktan arındırılarak üç boyutlu mekânsal varlıklar olarak şiire aktarılır.

 

Hayali Resimler

Rilke sadece var olan tabloları değil, okuyucunun zihin gözüne hitap eden "hayali resimler" (imaginary pictures) türünde şiirler yazar.

İncil'deki anlatı dönüştürülerek genç Davut ile yaşlı Kral Saul arasındaki gerilim, erotik arzular, yaşlanma ve yaratıcı gücün zorluğu üzerinden kurgulanır. Bu durum Rilke ile ustası Rodin arasındaki çalkantılı ilişkiyi de yansıtır.

 

Sembolist Maviler

Mavi Ortanca (Blaue Hortensie)

Robert de Montesquiou'nun Mavi Ortancalar kitabına ve 1890'ların Paris'indeki mavi takıntısına yanıt niteliğindedir. Solmuş yazı kağıdı ve çocuk önlüğü gibi benzetmelerle başlayıp son dizede nesnenin kendisini eriterek sadece soyut mavi ve yeşil renklerin etkileşimine ulaşır.

 

Belçika'nın Canlanışı

1906 Belçika seyahatinden ilham alan şiir, Georges Rodenbach'ın Carillonör romanını, Dante Gabriel Rossetti'yi ve ressam Joachim Patenier'i çağrıştırır. Kule merdivenlerinden tırmanış bir yeraltı nehrinden, Dedalus'un labirentinden (veya boğa аrеnasındaki tünelden) parlak ışığa ve özgürlüğe çıkış şeklinde simgelenir.

 

Anlamlı Parça

Flamingolar (Die Flamingolar): Baudelaire'in Lesbos şiirindeki Phryne motifine yanıt olan bu sone, hayvanat bahçesindeki flamingoları ele alır. Aşırı estetik özerkliğin nesneyi gerçeklikten kopararak "aurasını" kaybettirdiğini ima eder.

 

Apollon'un Arkaik Gövdesi (Archaischer Torso Apollos): İkinci cildin açılış sonesidir. Başı ve cinsel organları eksik olan gövde, parçalanmışlığına rağmen içeriden parıldayan bir ışık yayar. Rilke bu ışıltıyı sapkın bir biçimde modern bir gaz lambasına benzetir.

 

Heykel, izleyen öznenin kontrolünü elinden alarak bakışı ona geri yöneltir.

"Çünkü hiçbir nokta yok / bu seni görmüyor. Hayatını değiştirmelisin."

 

Kabuklu Stil

John Ruskin ve "Kabuklu Stil"

John Ruskin'in Venedik'in Taşları kitabındaki "kabuklu stil" (encrusted style) kavramından yola çıkan Rilke, San Marco Katedrali'ni başka yerlerden yağmalanmış parçaların (mozaikler, sütunlar, bronz atlar) bir araya getirildiği mozaik bir yapı olarak tasvir eder.

 

Şiirdeki Gotik, Romantik ve Klasik unsurların gerilimi, Rilke'nin Malte romanındaki parçalı ve tutarsız anlatı yapısının mimari bir modelini sunar.

 

Yazma Sorunu

Malte romanının tamamlanmasının ardından Rilke derin bir depresyona girmiş, zanaatkarlık yeteğinin kuruduğunu hissederek ilham arayışına geçmiştir. Hölderlin, Klopstock ve Goethe gibi Alman edebi kanonuna sığınmıştır.

 

Cinsel Patoloji

Judith'in Dönüşü (Judiths Rückkehr) / Nijinsky

1911 tarihli düzyazı şiir, Rus dansçı Nijinsky için düşünülen bir bale taslağından türemiştir. İncil'deki Judith, Charcot ve Freud'un histeri teorileri ile Lou Andreas-Salomé'nin Erotizm çalışması ışığında cinselleştirilmiş ve "histerik" bir kadın olarak yeniden kurgulanır. Judith'in cinayet sonrası eylemi Rilke'nin "geçişsiz aşk" (karşılıksız aşkın yaratıcı enerjiye dönüşmesi) teorisine bağlanır.

 

"Sevilmek yanmaktır. Sevmek tükenmez yağla parlamaktır... Sevilmek geçici olmaktır, sevmek kalıcıdır."

 

Zayıf Güç

912 başında Duino Kalesi'ndeki dik kayalıklarda esen şiddetli rüzgar esnasında doğan Duino Ağıtları, Rilke'nin yaratıcı krizini aşma çabasıdır. Buradaki Melek, geleneksel veya Hristiyan bir figür değil; soyut, dehşet verici, insan ölçeğini aşan ve kendini yansıtan bir estetik simgedir.

 

İnsan varoluşunun uçuculuğu ve eriyip gitmesi karşısında Attika mezar taşlarındaki narin ve baskısız jestler kalıcılığın ve estetik dengenin simgesi olarak sunulur.

 

Ödünç Alınan Sesler

İnciler Yuvarlanıyor (Perlen entrollen) ve Başlangıçtan Kayıp (Du im Voraus verlorne Geliebte): Bu parçalı şiirlerde Klopstock, Höltke, Goethe, Hölderlin, Mallarmé ve Keats'in sesleri yankılanır. Orpheus ve Eurydice miti içselleştirilip tersine çevrilerek şiirsel özgünlük ve gelenek baskısı sorgulanır.

 

Savaş ve Yas

Ariel Ruhu (Der Geist Ariel)

Shakespeare'in Fırtına oyununa dayanan bu dramatik monologda Prospero'nun Ariel'i serbest bırakması ve büyüden vazgeçmesi, Rilke'nin şair-büyücü (sihirbaz) kavramının sonunu ve kendi zayıf insani gücüyle baş başa kalışını temsil eder.

 

Savaş Şiirleri: Beş Kanto ve Uzaydaki Ruh

I. Dünya Savaşı'nın patlak vermesiyle yazılan Beş Kanto (Fünf Gesänge) savaşı kutsamaz; aksine felaketi ve acıyı hatırlatır. 1917 tarihli Uzaydaki Ruh (Seele im Raum) ise bedenden henüz ayrılmış bir ruhun yeni boyuttaki çaresizliğini Hölderlin diliyle dile getirir.

 

Modernist Dönüş

Wilhelm Worringer (Soyutlama ve Empati), Paul Klee ve Emerson'ın etkisiyle Rilke, nesnenin ortadan kaybolduğu soyut yapılara yönelir. Müzik, "heykellerin nefesi", "resimlerin sessizliği" ve "duyulabilir manzara" olarak adlandırılır.

 

Müzik: Heykellerin Nefesi.

 

Orpheus'a Soneler (Sonette an Orpheus - 1922)

Paul Valéry'nin metinlerinden ilhamla Şubat 1922'de bir mucize gibi doğan 55 sone, sesin mekâna ve tapınağa dönüşmesini, sürekli değişimi ve dönüşümü (Wandlung) kutlar.

 

Onuncu ve Beşinci Ağıtlar

Onuncu Ağıt, Mısır gezisi anılarını, ölüler diyarının hiyeroglif manzarasını ve Mallarmé'ci kitap imgesini içerir. Beşinci Ağıt ise Picasso'nun Akrobatlar Ailesi tablosundaki durağanlığı zamansal ve dinamik bir sözel harekete dönüştürür.

 

Narcissus'un Yükü

Aynalar zamanın ve sanal uzayın aralıkları olarak kavranır (Narkissos ve Ekho). 1924 tarihli Mozole (Mausoleum) şiiri, Kral Mausolos, Artemisia ve Şairin kalbi üzerinden hermetik modernizmin ve parçalanmış yapının zirvesini sunar. Rilke'nin ünlü Mezar Kitabesi (Epitaph) ise bu hermetik ve saf şiir arayışının son noktasıdır:

"Rose, ah saf çelişki, arzu / Bu kadar şeyin arasında kimsenin uykusu olmamak / Lider (göz kapakları)."

 

Sonuç: Onarıcı Modernizm

Rilke'nin modernizmi avangard yıkım değil; geleneksel unsurları, mitleri ve kayıpları yeni bir katalitik potada birleştiren "onarıcı ve mersiye niteliğinde" (restorative & elegiac) benzersiz bir modernizmdir.

…