Müzik şu filmde duyulabilir: Yoidore tenshi (1948),
Filme dair tafsilat şu linkte: https://www.imdb.com/title/tt0040979/
...
Gençken
ölümden söz etmek ne de kolay
Ona
yaklaştığını hissettiğin zaman, durum farklılaşır,
Hazır
olmadığını bilecek yaşa ulaştığında, ölüm düşüncesi ağırlaşır,
Hâlbuki
gençken ne de hafiftir…
Ali Kandilli - Türk Boğazları - YLT
Boğazlar gerek coğrafi ve gerekse siyasi konumları sebebiyle
birtakım ayırımlara tabi tutulmuşlardır;
…"bir içdeniz ile açıkdenizi birleştiren Boğazlar"
ve "iki açıkdenizi birleştiren Boğazlar" olmak üzere ikiye ayrılırlar.
Devletler hukuku bakımından önemli olan
Boğazlar, iki açıkdenizi birleştiren Boğazlardır.
Boğazların genişliği, karasularının iki katından çoksa,
Boğazın arasında açıkdeniz kalacağından bu tür Boğazlarda "açıkdeniz
rejimi" uygulanır.
Boğazların genişliği, karasularından azsa Boğazın suları
"Karasuları rejimi"ne tabiidir.
1982 tarihli "Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku
Sözleşmesi / "Karasuları genişliğinin en çok 12 deniz mili
olabileceği" hükmü karşısında (bu kapsamdaki boğazlar) "Uluslararası
ulaşıma açık Boğazlar" (olarak nitelenmiş) geçiş rejimi de "Transit
geçiş" hakkı ve "Zararsız geçiş" hakkı olarak düzenlenmiştir.
(Geçiş rejimi özel antlaşmalarla belirlenmiş boğazlar, bu
hükümlerin dışındadır)
Cebelitarık Boğazı
…en geniş yeri 24 mil, en dar olduğu yerdeki genişliği 10
mil kadardır. Cebelitarık Boğazı gerek ticaret ve gerekse savaş gemilerinin
geçişine tamamen açıktır.
8 Nisan 1904 tarihinde İngiltere ile Fransa arasında
imzalanan "Londra Bildirisi" ile iki akit taraf, Cebelitarık
Boğazı’ndan serbest geçişi sağlamak üzere gerekli önlemleri almayı
yükümlenmişlerdir.
Magellan Boğazı
…genişliği, en geniş yerinde 22 mil, en dar yerinde 11
mildir.
1881 tarihli Buenos Aires Andlaşması ile Boğazın daimi
olarak tarafsız halde bulundurulması, bütün Devletlerin gemilerinin Boğazdan
serbest olarak geçebilmesi, Boğaza kıyıdaş Devletlerin kıyılarda tahkimat
yapmayacağı kabul edilmiştir.
Kuzey Denizi ile Baltık Denizi’ni birleştiren Danimarka
Boğazları
14 Mart 1857 tarihli Sözleşme ile Danimarka, boğazdan geçen
gemilerden vergi almaya son verdi.
Stratejik ve ekonomik açılardan çok önemli iki Boğazın
arasında yer alan Marmara denizi tümüyle bir "İçdeniz" olup, gerek
tarihi ve gerekse coğrafi nedenlerle "İçsular rejim ine tabidir.
Boğazların siyasi ve hukuki iki yönü vardır. Boğazların
hukuki yönü ile, Boğazların milletlerarası ulaşıma açık veya kapalı oluşunu,
açık ise hangi şartlarda açık olduğunu, kapalı ise hangi nedenler ve koşullar
altında kapalı olduğunu anlamak gerekir. Boğazların siyasi yönü ile de, genel
ve yaygın anlamı ile Balkanlar’ı ve Karadeniz’i çevreleyen Devletlerin
güvenliğini, özel ve daha belirgin anlamı ile, Türkiye’nin hayat ve candamarı
olması bakımından Boğazlar üzerindeki hayati haklarını anlamak gerekir (s. 7).
BİRİNCİ BÖLÜM
OSMANLI İMPARATORLUĞU DÖNEMİNDE BOĞAZLAR
İstanbul’un 1453 yılında fethedilmesi ile birlikte,
Boğazların hakimiyeti de Osmanlı İmparatorluğunun eline geçmiştir.
Kapitülasyon andlaşmaları ile verilen ticari imtiyazların
dışında, Boğazların ve Karadeniz’in bütün Devletlerin gemilerine kapalılığı
"İmparatorluğun Kadim Kaidesi" olarak 1774 Küçük Kaynarca
Andlaşması’na kadar devam etmiştir.
Küçük Kaynarca Andlaşması ile Rus ticaret gemilerine
Boğazlarda serbest geçiş hakkı verilirken / Boğazların kapalılığı,
"İmparatorluğun Kadim Kaidesi" olarak devam etmektedir.
Rusya, 23 Aralık 1798 tarihli İstanbul Andlaşması ile, bir
savaş sırasında Osmanlı İmparatorluğu’na yapacağı yardıma karşılık savaş
gemilerini Boğazlardan geçirme hakkını elde etmiştir. Yine Rusya ile yapılan 24
Eylül 1805 tarihli İttifak Andlaşması ile bu hak teyit edildiği gibi, Osmanlı
İmparatorluğu, yabancı Devletlerin savaş gemilerini Boğazlardan geçirmeme
yükümlülüğü altına sokulmuştur.
Kale-i Sultaniye Andlaşması ile Osmanlı İmparatorluğu’nun
Boğazlardaki mutlak hâkimiyet dönemi sona erdi.
Fransa ile Rusya arasında, 12 Ekim 1808 tarihinde Erfurt’ta
yapılan görüşmeler sırasında İstanbul ve Boğazlar üzerindeki Rus istekleri ve
bu konunun iki taraf arasında pazarlık konusu yapıldığının duyulması üzerine,
Osmanlı İmparatorluğu ve İngiltere arasında 5 Ocak 1809 tarihinde "Kale-i
Sultaniye Andlaşması" imzalanmıştır (s. 11).
Kale-i Sultaniye Andlaşmasına gelinceye kadar,
"Boğazların bütün yabancı Devletlerin savaş gemilerine kapalılığı",
İmparatorluğun bir "iç hukuk" kaidesi olarak uygulanırken, bu
andlaşmanın imzalanması ile birlikte bu kaide milletlerarası bir yükümlülük
haline getirilmiştir.
İngiltere, Fransa ve Rusya arasında 6 Temmuz 1827 tarihli
Londra Andlaşması ile, Osmanlı İmparatorluğu’na bağlı özerk bir Yunanistan
kurulmasına karar verilmiştir. Osmanlı, bu oldu-bittiye ayak direyince Rusların
saldırısına uğradı ve işin sonunda 14 Eylül 1829 tarihinde Edirne Andlaşması
imzalandı.
Edirne Andlaşması’ndan sonra Osmanlı İmparatorluğu ile barış
halinde bulunan bütün Devletlerin ticaret gemileri Boğazlardan serbestçe
geçebilme imkânını elde etti.
8 Temmuz 1833 tarihinde Rusya ile yapılan Hünkâr İskelesi
Andlaşmasıyla Rusya, dolaylı bir yoldan kendi savaş gemilerini Boğazlardan
geçirme hakkını elde etmiştir.
Kavalalı Mehmet Ali Paşa’nın isyanı sonrasında Mısır’da
yaşanan gelişmeler Boğazlar meselesinin alevlenmesine neden oldu.
…gelişmeler sonucunda, Osmanlı İmparatorluğu ile İngiltere,
Fransa, Avusturya, Prusya ve Rusya arasında 15 Temmuz 1840 tarihinde
"Mısır Meselesi Hakkında Londra Andlaşması" imzalanmıştır. Andlaşmaya
göre Boğazlardan savaş gemilerinin geçemeyeceği karara bağlandı.
Avrupa Devletleri için asıl önemli konu, Boğazlar rejiminin
Osmanlı-Rus ikili anlaşmalarından kurtarmak ve bu rejimi milletlerarası bir
statüye bağlamaktı. Bu amaçla 13 Temmuz 1841 tarihli Akdeniz ve Karadeniz
Boğazları Hakkında Londra Andlaşması imzalandı.
…bu Sözleşme ile, Osmanlı İmparatorluğu barış zamanında
Boğazları hiçbir yabancı Devletin savaş gemisine açmamayı kabul etmiştir.
Londra Boğazlar Sözleşmesi ile kabul edilen "Türk
Boğazlarının barış zamanında bütün Devletlerin ticaret gemilerine açık, savaş
gemilerine kapalı olması" durumu 1. Dünya Savaşı’na kadar devam etmiştir.
Kırım Savaşı sonunda imzalanan Paris Boğazlar Sözleşmesi ile
Karadeniz tarafsız bir deniz haline geldi.
Paris Andlaşmasından zararlı çıkan Ruslar 13 Mart 1871’de
imzalanan Karadeniz Hakkında Londra Andlaşması ile Karadeniz’in tarafsızlığını
iptal ettirmiştir.
93 Harbi’ndan sonra Boğazlara sokulmaya çalışan Ruslara
karşı yeniden bir konferans toplandı. 13 Temmuz 1878 tarihinde Berlin
Andlaşması imzalandı. Andlaşmayla Boğazların barış zamanında bütün yabancı
Devletlerin savaş gemilerine kapalı olması ilkesi bir kere daha tekrarlandı.
İKİNCİ BÖLÜM
TÜRKİYE CUMHURİYETİ DÖNEMİNDE BOĞAZLAR
Lozan Boğazlar Sözleşmesi, 1841 yılından beri devam eden
Boğazlar rejimi için çok taraflı andlaşmalardan biridir.
İngiltere, bu görüşmeler sırasında, daha önce savunduğu,
"Boğazların savaş gemilerine kapalı tutulması" görüşünü terk ederek,
Boğazlar Bölgesi olarak tanımlanan İstanbul Boğazı, Marmara Denizi ve Çanakkale
Boğazı’ndan barış ve savaş zamanında geçerli olmak üzere "bütün
devletlerin ticaret ve savaş gemilerine tam serbestlik" görüşünü ısrarla
savunmuştur.
İngiltere tarafından savunulan görüşler, daha sonra önce
Sevr ile getirilmek istenen düzenden pek farklı değildir.
Sovyetler Birliği, bu görüşmeler sırasında; Boğazların,
Türkiye’nin "mutlak hakimiyeti altına" sokulması yönünde bir görüş
savunmuştur.
1 Şubat 1923 tarihli oturumda Lord Curzon Boğazlar rejimine
ilişkin sözleşmeyi taraflara sundu.
22 Ocak 1923 tarihli bu tasarı metni, 24 Temmuz 1923
tarihinde imzalanan Sözleşmenin henüz onaylanmamış şeklidir.
Bu rejim; Türk Boğazları olarak tanımlanan İstanbul Boğazı,
Marmara Denizi ve Çanakkale Boğazı üzerinde barış ve savaş zamanında geçerli
olmak üzere, bütün Devletlerin ticaret ve savaş gemilerine tam serbestlik
tanıyordu. Bu serbestlik adı geçen bölgedeki hava sahasına da geçerlidir.
MONTREUX BOĞAZLAR SÖZLEŞMESİ
9 Kasım 1936 günü yürürlüğe girmiştir.
Türkiye onay işleminden önce Sözleşmeye Ek Protokol’ün 2.
maddesi uyarınca 15 Ağustos 1936’dan itibaren Boğazlardan yeni geçiş rejimini
uygulamaya başlamıştı.
…bu yeni Sözleşme, 1923 tarihli "Lozan Boğazlar
Sözleşmesi"nin yerine geçmiştir.
Sözleşmenin 20. ve 21. maddeleri ile ortaya konmuş
"Yakın bir tehlike" olasılığına ilişkin getirilmiş bulunan hükümler
ile Türkiye’ye ek bir güvence sağlanmıştır.
Montreux Boğazlar Sözleşmesi’nin 1. maddesi ile Boğazlardan
geçiş ve ulaşım serbestisi yalnız deniz yolu için tanınmıştır. Boğazlar Bölgesi
hava sahasından geçecek uçaklar ile ilgili düzenleme Sözleşmenin III. Kesiminde
ve 23. madde ile sadece sivil uçaklar için düzenlenmiştir. Ayrıca Boğazlardan
transit olarak geçiş yapan savaş gemilerinin de taşımakta oldukları uçakları
-bu bölge içinde- kullanamayacakları Sözleşmenin 15. maddesi ile hükme
bağlanmıştır.
Potsdam Konferansı 17 Temmuz - 2 Ağustos 1945 tarihinde
toplanmıştır.
Sovyet gemilerinin Boğazlardan geçişi konusunda Konferansta
geniş görüş ayrılığı çıkmadığı halde, Sovyetler Birliği’nin Boğazlar konusunda
olaya yalnız kendisi ile Türkiye arasında bir sorun olarak bakması ve
Boğazlardan deniz ve kara üssü istemesi geniş tartışmalara yol açmıştır.
Potsdam Konferansı’nın ertesinde, Montreux Boğazlar
Sözleşmesi’nin değiştirilmesi yolundaki ilk nota 2 Kasım 1945 tarihinde Amerika
Birleşik Devletleri tarafından verilmiştir.
Bundan sonra Türkiye, Amerika Birleşik Devletleri, İngiltere
ve Sovyetler Birliği arasında karşılıklı notalar gönderilmek suretiyle bir
diplomatik yazışma ve tartışma dönemi başlamıştır.
…
Montreux Boğazlar Sözleşmesi’nde geçiş serbestisi ilkesini
güçlendirmek için ortaya konulan; "Bayrak ve yükü ne olursa olsun",
"Gündüz ve gece", "Sağlık denetimi ile ilgili 3. maddenin
dışında hiçbir işleme tabii olmadan", "Kılavuz ve remorkajın isteğe
bağlı olması" koşulları Boğazlar üzerindeki uygulamada Türkiye aleyhine
zaman zaman çok büyük problemler yaratmaktadır.
1977 yılındaki olayda "Vasaula" adlı Kıbrıs Rum Bandıralı
bir gemi Bulgaristan’ın Burgaz Limanı’ndan yüklediği çok sayıda silahla
İstanbul Boğazı’nda yakalanmıştı. / gemideki bu silahlara Etiyopya Hükümeti
sahip çıkmış ve Montreux Sözleşmesi’ne göre: Türkiye’nin ticaret gemileri
içindeki yüke karışamayacağını ileri sürerek söz konusu geminin serbest
bırakılması gerektiğini savunmuştu.
Montreux Boğazlar Sözleşmesi’nin bu hükümleri bu haliyle
kaldığı sürece, Türk Devleti şu anda kendisine karşı silahlı mücadele açmış
yasadışı bir terör örgütüne aynı yoldan gidebilecek olan silahlara bile hiçbir
hukuki önlem uygulayamaz. Çünkü önlem uygulama hakkı Türkiye’nin "Savaşan
Devlet" olması halinde doğmaktadır (s. 94-95).
SONUÇ
1453 yılında İstanbul’un fethi ve / 1809 yılına kadarki süre
içinde Osmanlı Devleti, Boğazlar hakkındaki tüm kararları tek taraflı iradesi
ile almıştır.
1809-1841 yılına kadar Boğazların rejimi, Osmanlı
Devleti’nin taraf olduğu ikili andlaşmalar ile düzenlenmeye başlamıştır.
13 Temmuz 1841 tarihli "Akdeniz ve Karadeniz Boğazları
Hakkında Londra Andlaşması" ile birlikte Boğazlar rejiminin
belirlenmesinde çok taraflı andlaşmalar dönemi başlamıştır.
(Türk Boğazları, Sevr’de olduğu gibi) "Lozan Boğazlar
Sözleşmesi" de, Birinci Dünya Savaşı sırasında ortaya atılan ve yaygın
anlamı ile "serbest geçiş prensibi ve milletlerarası kontrol"ün
etkisinden kurtulamamıştır.
(Beynelmilel sözleşmeleri imzalandıkları dönemdeki koşullara
göre değerlendirmek gerekir)
Uluslararası andlaşmaların hiçe sayıldığı bir dönemde,.
Türkiye’nin uluslararası hukuk kurallarına uygun isteği / olumlu karşılanınca,
yeni Boğazlar rejimini düzenlemek üzere İsviçre’nin Montreux kentinde dokuz
Devletin katılımı ile yeni bir Konferans toplandı.
…
Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, Türkiyat
Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul - 1992
Cihat Yaycı - Montrö Sözleşmesi Hükümleri Çerçevesinde Altın Frank Uygulamasına İlişkin Tartışmaların Değerlendirilmesi
Boğazlardan yararlanacak olan gemiler ile Boğazların sahibi
olarak Türkiye Cumhuriyeti’nin birbirlerine karşı hak ve yükümlülükleri vardır.
Türk Boğazları’ndan geçen gemilerin Montrö ile belirlenmiş özlük hakkı geçiş ve
seyir serbestisi iken, Türkiye Cumhuriyeti’nin de gemilerin fener, tahlisiye ve
patente ücretini ödemelerini sıkı bir denetime tutmak ve yaptırtmak, ödeme
yapmayan gemilerle ilgili işlemler yapmak, gerektiğinde ödeme yapılana kadar
gemiyi Boğazlar’dan geçirmemek gibi hakları olduğu değerlendirilmektedir.
Montrö Sözleşmesi’nin 1. Lahikası, ticaret gemilerinin
geçişi sırasında alınacak ücretleri netton başına ve hizmet türü itibariyle
Altın Frank üzerinden belirlemiştir.
İstanbul Boğazı’ndan 2012 yılında 27.345 uğraksız gemi geçiş
yapmıştır.
…belirtilen “Altın Frank” değerlerinin Boğazlar’dan iki defa
geçiş için olduğu (…) Boğazlar’a girdiği tarihten itibaren altı aydan fazla bir
zaman sonra vaziyete göre, Ege Denizi’ne veya Karadeniz’e dönmek üzere
Boğazlardan tekrar geçerse bu gemiden sancak farkı gözetilmeksizin yukarıda
belirtilen “Altın Frank” değerindeki verginin ikinci defa alınabileceği,
Kıyı Emniyeti Genel Müdürlüğü tarafından 27 Temmuz 1990
tarihinde yayınlanan “Fenerler ve Tahlisiye Ücretleri Tarifesi” uyarınca;
(Boğaz geçişleri) tarife hükümlerine tabidir.
100 tona kadar Türk Bayraklı gemiler, 300 tona kadar Türk
Bayraklı balıkçı ve sünger gemileri ile tüm harp gemileri ve bilimsel araştırma
ve okul gemileri fener ve tahlisiye ücretinden muaftır.
KEGM Fener ve Tahlisiye Ücret Tarifesi
Transit seferler (Gidiş-Dönüş) 800 N.Tona kadar: 0,338646 dolar
800
N.Tondan fazlası: 0,169323 dolar
Tarifeye göre, Montrö anlayışında uğraksız geçiş yapan
gemiler Türk Boğazlarından birine ilk giriş tarihini izleyen günden itibaren 8
takvim günü içinde geçiş ücret(ler)ini ödemektedir.
Uygulamada ücretlerin gemi acentesinden tahsili öngörülmüş…
Oysa Montrö’nün kuralı açık olup, Boğaz geçişi yapan
gemilerin ancak geçiş ücretlerini ödeyerek geçiş yapabileceklerini hükme
bağlamıştır.
Türk Boğazlarından uğraksız geçiş yapan gemilerin
yükümlülükleri Montrö Sözleşmesi’ne ve 8 Ekim 1998 tarihli Türk Boğazları Deniz
Trafik Düzeni Tüzüğü 20 hükümlerine göre şunlardır:
1982 Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi (BMDHS)’nin
28’inci maddesi 2’nci fıkrası,
“Kıyı Devleti, yabancı bir geminin karasularından yaptığı
yolculuk sırasında (zararsız geçiş (Gündüz, 2003, s.362) sırasında) veya
yolculuk amacıyla üstlendiği veya maruz kaldığı yükümlülükler veya
sorumluluklar müstesna olmak üzere, herhangi bir hukuki dava amacıyla bu gemiyi
haczedemez veya tutuklayamaz” hükmüne amirdir. Dolayısıyla, ücret dâhil
yükümlülüklerini yerine getirmeyen gemiler üzerinde tutuklama yetkisi kıyı
devletine BMDHS tarafından tanınmıştır.
Kıyı Devletinin barışını, güvenliğini, düzenini olumsuz
yönde etkileyecek geçişlerde ticaret gemileri tutuklanabilir, savaş gemileri
tutuklanamaz.
Lahika-1’de Altın Frank ile tayin ve tespit edilmiş olan
rüsum ve tekalifin geminin tonajına göre tespit edilecek altın gram miktarının
tahakkuk günü bir gram altının serbest piyasadaki fiyatı ile çarpılmasından
ibarettir…”
Merkez Bankaları Guvernörleri 13 Kasım 1973 tarihinde
İsviçre’de yaptıkları toplantıda altının resmi değerini kaldırmış, (…) Böylece
uluslararası para sisteminin altınla bütün ilişkileri son bulmuştur.
Türkiye de bu yeni ana sözleşmeyi 21.4.1978 gün 2146 sayılı
kanunla onaylanmıştır.
…bir altın Frank / 24 ayar 0,5895 gram altına eşittir
1982 yılında Boğazlardan uğraksız geçiş yapan gemilerden
alınan geçiş ücretleri Altın Frank’ın olması gereken değeri üzerine oturtulmuş
ve 10 kat artırılmış, fakat gösterilen tepkiler nedeni ile uygulama geri
çekilerek gemi geçişlerinden alınan ücretlerde %75,2 oranında indirime
gidilmiştir. Bu indirim ile birlikte, Türkiye Cumhuriyeti’nin Altın Frank
kurunun sabitlenmesi ile 30 yılda kaybı 10 milyar doları aşmıştır.
Altın Frank tarifesine geçilmesi halinde hâlihazırdaki fener
ücretleri 55,5 kat, tahlisiye ücretleri ise 54,5 kat artacaktır. Türkiye’nin
mevcut tarife uyarınca Türk Boğazlarından yılda 150 milyon ABD doları geçiş
ücreti elde ettiği dikkate alındığında, Altın Frank tarifesine geçilmesi
halinde bu rakam yaklaşık olarak 8,1 milyar ABD dolarını aşacaktır.
…
Bilge Strateji Dergisi, Cilt: 5, Sayı: 8, Bahar 2013, (s.
149-167)
Şarika Gedikli Berber - Tarihi açıdan Türk Boğazları meselesi (1833-1936)
Fransız tarihçi René Pinon Boğazların zamanın değişen
dengelerine rağmen önemini muhafaza etmesini coğrafi mukadderatın değişmezliği
prensibine bağlar.
GİRİŞ
Osmanlı Devletinin gücünün zirvede olduğu zamanlarda
Boğazlar Osmanlı haremiyle eşdeğer tutulmuştur, Osmanlı haricindeki bir kayığın
bile Boğazlardan geçişine tahammül gösterilmemiş, devlet mutlak yetki ve
otorite ile Boğazlardaki seyrü seferi yönlendirmiştir.
Osmanlı Devleti hiçbir zaman Boğazlardan savaş gemilerinin
geçişine izin vermemiştir.
Osmanlı Devletinin Boğazlar üzerindeki mutlak tasarrufu,
devletin güç kaybettiği andan itibaren ise kademeli bir şekilde değişmiştir.
(Türkler) Birinci Dünya Savaşı’nın sonuna kadar Boğazlardaki
hâkimiyetini kaybetmemiştir.
Lozan Görüşmelerinde / İngiltere’nin hassasiyetle üzerinde
durduğu ve geri adım atmayı düşünmediği iki meseleden biri Boğazlar Meselesi
diğeri ise Musul Meselesidir.
BİRİNCİ BÖLÜM
BOĞAZLARDAKİ TÜRK HÂKİMİYETİ DÖNEMİ (1453 - 1918)
Avrupa’da “Uluslararası”\"Enternasyonal" kavramı
19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren kullanılmaya başlanmıştır.
Denizler ve boğazlarla ilgili ilk çağlardan itibaren
üzerinde çoğunlukla mutabık olunan hukuki bir metin yoktur; bu konuda daha çok
devletlerin kendi güç ve hedefleri doğrultusunda belirlenen doktrinlerden
bahsetmek mümkündür.
…ulusal devletlerin ortaya çıktığı ve imparatorlukların
yıkıldığı bu dönemde devletlerin dış siyasette tamamen bağımsız olduklarını
söylemek güçtür.
Uluslararası hukuk açısından önemli olan “Boğazların” kara
parçaları arasında kalmış veya denizleri birleştiren su yolları olmalarında
ziyade, uluslararası deniz trafiğinin istifadesi ve kullanıma açık olmasıdır.
Birleşmiş Milletler Devletler Hukuku Komisyonu uluslararası
boğazları “normal olarak uluslararası seyrüseferde kullanılan boğazlar”
şeklinde tanımlamıştır.
Boğazlar denilince, Çanakkale Boğazı’yla ona yakın olan
Tenedos, İmbros, Samotras ve Lemnos adaları arasındaki denizi de anlamak
gerekir. Boğazlar’ın sevkülceyşi önemi şuradadır ki; onları elinde tutan
devlet, önemli bir donanma kullanmak zorunda olmadan yalnız gözetlemesiyle
savaş gemilerinin Akdeniz’le Karadeniz arasında gidip gelmesini yasak edebilir
(s. 14).
Uluslararası deniz ulaşımında boğazlara uygulanmak üzere
getirilecek hukuki rejimin sağlıklı ve uzun ömürlü olması isteniyor ise,
uluslararası toplumun, deniz ulaştırması ile sağlayacağı ticari çıkarların yanı
sıra, bu boğaza kıyısı olan devlet veya devletlerin güvenliklerinin ve deniz çevrelerinin
korunmasının da öngörülmesi gereklidir (s. 17).
Tarih boyunca Boğazlar'ın hukukî rejimi, siyasî durumlara
bağlı kalmıştır.
Osmanlı Devleti, Karadeniz’in bütün kıyılarına sahip olduğu
zamanlarda Boğazlar’dan gemi geçişini keyfine göre düzenleme hakkını kullanmış,
Rusya’nın bu kapalı denizin kuzey kıyılarını zaptetmesinin ardından Karadeniz,
açık bir deniz statüsüne bürünmüştür. Böylece İstanbul ve Çanakkale’den gemi
geçme serbestliği Rusya için bir hayati mesele ve açık denizlerin serbestliğini
tanıyan bütün milletler için mutlak bir hukukî hak oldu.
Boğazları kontrol altında tutan her devlet, sonunda
Karadeniz üzerinde hâkimiyet kurmaya çalışmıştır. Gerçekten de Boğazların iki
tarafındaki ana topraklara hükmeden devletler, Bizans ve Osmanlı devletleri
örneklerinde olduğu gibi bunu başarmıştır.
Dünyanın üçte ikisini denizler, üçte birini ise karalar
oluşturmaktadır. Kapladığı alan itibariyle, denizlerin karalara üstünlüğü
fazladır. Türkiye, üç tarafı denizlerle çevrili bir ülkedir.
Alfred Thayer Mahan (1840-1914) / Deniz Hâkimiyeti Teorisi
Ona göre; açık denizler kıtaları birbirine bağlayan engin
ovalardır ve buralarda da ulaşım istikametleri seyrüseferi etkileyen hususlar
(akıntı, derinlikler, en kısa yol vb.) nedeniyle bir ölçüde sabitleşmiş durumdadır,
bu yolları kontrol etmek dünya ulaşımının kontrolü anlamını taşır. Kara
kuvvetleri ile dünyada ancak belirli ölçüde yer işgal edilebilir, hâlbuki dünya
egemenliği- veya büyük imparatorluklar kurmak için denizaşırı nokta ve
bölgelerin ele geçirilmesi ve bunlarla anavatan arasındaki irtibatı sürdürmek
için denizlerde egemen olmak gereklidir.
Boğazlar’daki hâkimiyet coğrafi bir hâkimiyetten çok, siyasi
bir anlam taşımaktadır.
Rusya ile Osmanlı Devleti arasındaki ilk ilişki 1492 yılında
III. İvan'ın, Kırım Hanı Mengili Giray aracılığıyla, II. Bayezid'a gönderdiği
Mikhail Pleşçeyev başkanlığında bir sefaret heyeti ile kurulmuştur.
Rusya, 17. Yüzyılın sonuna kadar kuzeydeki denizden başka
bir denize sahip olmayan küçük bir devlettir.
Bu durum Çar I. Petro’nun tahta çıkışına kadar devam etmiş,
genç Çar’ın güneyi hedef almasıyla, Rusya’nın çehresi değişmeye başlamıştır.
Ruslar ile Osmanlılar arasındaki ilk önemli çatışma bugünkü
Ukrayna'daki Cehrin Kalesi yüzünden 11 Nisan l678'de ilân edilen savaşla başlamıştır
Bunun üzerine Padişah bizzat sefere çıkar
Rusya'nın Kırım Hanı Murat Giray aracılığı ile barış
istemesi üzerine 13 Şubat l681'de Bahçesaray'da 20 yıl geçerli olmak üzere 12
maddelik ilk Türk-Rus Anlaşması imzalanmıştır
Ruslar, l683'te
Osmanlı'nın Viyana surlarının önünde yenilmesinin ardından
l688'de Kırım ve Azak Kalesi üstüne yürümüştür. 26 Temmuz
l697'de Karadeniz’in kilidi sayılan bu mühim Türk kalesi, Rusların eline
geçmiştir
Azak Kalesi’nin zaptından hemen sonra, bu kaleden 60 km.
mesafedeki Taygan mevkiinde deniz üssü kurma çalışmalarını başlatmıştır. Çok
geçmeden donanma inşa eden Ruslar, üç-dört yıl içinde birçok savaş gemisini
denize indirmişlerdir.
Rusya’nın Balkan Hıristiyanlarının hâmiliğini üstlenmesi,
Bizans varisliği iddiasıyla ortaya çıkışı ve İstanbul’a sahip olma arzusu,
“Boğazlar Meselesi”ni başlatmıştır.
Osmanlı Devleti 1710 yılında Rusya’ya karşı savaş ilân
etmiş, 1711 yılında ise Prut Seferi gerçekleştirilmiştir
Çar I. Petro’nun ordusu 1711’de Prut Nehri boyunda Türk ve
Tatar kuvvetleri tarafından kuşatıldı
Çar I. Petro, Prut boyunda Baltacı Mehmet Paşa’dan barış
istemek zorunda kalmış ve teklifi hemen kabul edilmişti. 21 Temmuz 1711’da
imzalanan Prut Mütarekesi ile Rusya Azak bölgesinden ve denizinden vazgeçmiş,
Taganrog Kalesi’ni ve Denpr boyundaki kaleleri de yıkma sözü vermişti.
Osmanlı 18 Eylül 1739'da imzaladığı Belgrad Antlaşması ile
Azak Kalesi’nin yıkılmasını ve burasının iki devlet arasında tarafsız bir saha
olarak bırakılmasını kabul etti. Azak Kalesi böylece elden çıkmış oldu
Çar I. Petro’dan sonra Çar III. Petro’nun karısı olan Çariçe
II. Katerina, Rus zabitleri tarafından eşinin öldürülmesi ile Rusya’nın
Çariçesi olarak tahta çıkmıştı.
Çariçe II. Katerina Osmanlı Devleti’ne yönelik “Grek
Projesi”ni planladı. II. Katerina’nın son yıllarında Taurida-Kırım valisi olan
Gregory Potemkin tarafından dikte edilen proje, Boğazlar ile İstanbul ve Ege
Denizi’ni ele geçirerek, bir Grek (Yunan) Devleti kurmak suretiyle, Türklerin
Avrupa’dan çıkarılmasını ve Osmanlı Devleti’ne son vermeyi öngören esaslardan
oluşmaktaydı.
1770'te Rusya ve Osmanlı Devleti arasında başlayan savaş,
1771'de Çeşme'deki Osmanlı donanmasının yakılması, 1772’de Bender, Akkerman,
Kili ve Bükreş kalelerinin düşmesine yol açmıştır. 1773'te Ruslar Kırım'ı işgal
etmiş, 21 Temmuz 1774 tarihli Küçük Kaynarca Antlaşması’nın imzalanmasını
sağlamıştır.
Küçük Kaynarca Antlaşması ile Kerç, Yenikale ve Azak Denizi
Ruslara bırakılmış (ve böylece) “Boğazlar Meselesi” sorunu ortaya çıkmıştır.
II. Katerina’naya göre, Osmanlı Devleti parçalanmalı;
Türkler Avrupa’dan çıkarılmalı ve Rusya, İstanbul’a yerleşmeli idi.
Rusya’nın Özbek ve Keşmir yolunu ele geçirmesi,
İngiltere’nin sömürgesi Hindistan’ın güvenliğinin tehlike altına girmesine
neden olmuştu. (İngilizler ancak bundan sonra Rusya’yı fark edebildiler.)
II. Katerina, Kırım’ı ilhak ettikten sonra 1787’de Avusturya
İmparatoru II. Joseph ile anlaşarak, Osmanlı Devletini savaşa tahrik etmiştir.
15 Ağustos 1787 tarihinde başlayan savaş sonunda 29 Aralık
1791 yılında Yaş Antlaşması imzalandı. Rusya, bu antlaşmadan sonra Rus
Karadeniz donanmasının inşasına girişecek ve tamamen Boğazlar ve İstanbul
üzerine yönelecektir
Napoleon Bonaparte’ın sahneye çıkması, dünya siyasetinde
önemli değişikliklere neden oldu.
Malta’yı alan Bonaparte 1 Temmuz 1798’de Mısır toprağına
çıkartma yapmıştı
Napolyon Bonapart’ın 1798-1801’de Mısır’ı işgalinin ardından
İngiltere ve Rusya hemen Osmanlı Devleti’nin yardımına koşmuş
Osmanlı Devleti, Mısır meselesinden dolayı kendisine yardım
etmek bahanesiyle gelip Büyükdere koyuna demirleyen Amiral Uchakow
komutasındaki 11 parça gemiden oluşan Rus filosunun geçişine ilk kez 19 Eylül
1798'de izin vermek zorunda kalmıştır.
İngiltere’nin teşviki ve baskısı altında Rusya ile ittifak
yapılarak 23 Aralık 1798 tarihinde Osmanlı ile Rusya arasında İstanbul
Antlaşması imzalanmıştır
Osmanlı Devleti yaptığı bu ittifak antlaşmasıyla ilk defa
olarak Rus savaş gemilerinin Boğazlar’dan geçmesine izin vermiştir.
Fransızlar, Osmanlı-Rus-İngiliz ittifakına karşı uzun süreli
mukavemet gösterememişler; 1801 yılında Mısır’ı tahliye etmek zorunda
kalmışlardır.
İstanbul Antlaşması, Rusya’nın, Boğazlar’ı savaş gemilerine
yeniden açmak için 16 Ekim 1806’da Osmanlı Devleti’ne savaş ilân etmesiyle
geçersiz sayılmış, bunu İngiltere kendi lehine değerlendirmekte gecikmemiştir.
(Rusya’ya destek olmak maksadıyla) donanmasını İstanbul
önlerine kadar göndermiştir. Donanma, bir bayram sabahı Çanakkale Boğazı’nı
zorla geçerek 24 Şubat 1807’de İstanbul önlerine demirlemiştir
Bu esnada Fransa İmparatoru Napoleon ve Rusya İmparatoru
Aleksander Tilsit’te Osmanlı Devleti’nin paylaşımı hususunda görüşmelere
başladılar.
Napolyon, Rusya ile yaptığı müzakerelerde İstanbul, Mısır ve
Suriye’nin Fransa’ya verilmesinde ısrar ediyor; Çar ise buna şiddetle karşı
çıkıyor,
Napoleon, Rusların Balkan Dağları’nı geçmesini istemiyor
hele İstanbul’un onlara verilmesine kesinlikle yanaşmıyordu.
…iki imparator, İstanbul ve Boğazlar üzerinde anlaşamayınca
8 Temmuz 1807’de Tilsit Antlaşması’nı imzalamışlardır
Rus Çarı Napolyon ile uzlaşmaya gidince, İngiltere de
Osmanlı ile anlaşma gereğini duymuş ve bunun sonucu olarak 5 Ocak 1809'da 12
maddelik Osmanlı-İngiliz Kale-i Sultaniye (Çanakkale) Antlaşması ile
Boğazlar’ın barış zamanında savaş gemilerine kapalılığı geleneği, bir
uluslararası ilke olarak ortaya çıkmıştır.
Söz konusu antlaşma ile I. Dünya Savaşı sonrasına kadar
yüzyılı aşkın bir müddet sürecek olan Boğazlar’ın savaş gemilerine kapalılığı
biçimindeki İngiliz politikası da başlamış ve Osmanlı Devleti’nin Boğazlar
üzerindeki mutlak hâkimiyeti sona ermiştir.
Osmanlı Devleti, artık Boğazlar’ın müdafaasında kendi gücüne
güvenememiş, Rus tehlikesine karşılık Boğazlar’ın emniyetini ikili antlaşma ile
sağlama çaresine başvurmuştur. Boğazlar artık uluslararası bir mesele haline
dönüşmüştür.
Rusya 1812 Bükreş Antlaşması’nı müteakip Boğazlar üzerindeki
emellerini gerçekleştirmek için Yunan Mesele’sini ortaya atmıştı.
Rusya, Ortodoks cemaatlerini ihya etme bahanesiyle Filiki
Eteria -Dostluk Cemiyeti- kurdurmuştu
Etnik-i Eterya(Milli Cemiyet)’yı da gizlice destekliyordu
Etnik-i Eterya, 1821’de isyan başlattı.
Yunan isyanı büyüdükçe (…) Rusya ve İngiltere anlaştı. İki
devlet arasında 1826’da Petersburg’da Yunan istiklâlini hedef alan bir antlaşma
imzalandı.
27 Ekim 1827’de Boğazlar’ı geçerek İngiliz ve Fransız deniz
kuvvetleriyle birleşen Rus donanması, Yunanlılar’ın lehine bir gösteri yapmak
için Mora açıklarına gelmişler, Navarin limanına demirleyen Osmanlı-Mısır
donanmasını Navarin’de tahrip etmişlerdir.
Rusya 1828 Nisan’ında Osmanlı Devleti’ne savaş ilân etti.
Ruslar Edirne’ye kadar gelmişler ancak daha fazla
ilerlememiş ve 2-14 Eylül 1829’da Edirne Barış Antlaşması’nı imzalamışlardır.
Bu antlaşma Yunanistan’ın bağımsızlığı anlamına geliyordu.
Mısır Meselesi, Mısır Valisi Kavalalı Mehmet Ali Paşa’nın
1831 tarihinde Suriye’ye taarruzu ile başlamıştır.
(Osmanlının) Rus elçisinden resmen yardım talep etmesinin
ardından, Çar I. Nikola’nın emriyle, 8 Şubat'ta Visamiral Lazaref komutasında
dokuz savaş gemisi Büyükdere açıklarına demirledi, 5 Nisan'da ise beş bin
kişilik bir Rus birliği Beykoz'da karaya çıkarak kamp kurdu
Çar I. Nikola Mehmed Ali Paşa mesesinden faydalanmayı
bilmiş, Babıâli ile meşhur Hünkâr İskelesi Antlaşması’nı imzalamadan İstanbul’dan
ayrılmayı reddetmiştir.
Rus donanması ve birlikleri ancak, 8 Temmuz'da imzalanan ve
Boğazlar’ın kendi savaş gemilerine açık, diğer devletlerin gemilerine kapalı
olması kuralını getiren Hünkâr İskelesi Antlaşması’ndan sonra çekildi
Osmanlı Devleti bu şartlar altında Rusya’nın himayesine
girmiş oluyordu. Hünkâr İskelesi Antlaşması’na Fransa ve İngiltere aşırı tepki
gösterdiler ve Osmanlı Devleti ile Rusya’yı protesto ettiler. Antlaşmayı
tanımadıklarını bildirerek donanmalarını Çanakkale önlerine kadar gönderdiler
1839’da Osmanlı Devleti ile Mehmet Ali Paşa ikinci defa
savaşa tutuştu.
Mısır ordusu ile 24 Haziran 1839 günü Nizip’te karşılaşan
İbrahim Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu büyük bir yenilgiye uğradı.
İngiltere Mısır Sorunu’nu bir fırsat bilerek, Fransa ile
karşı karşıya gelmek pahasına da olsa Osmanlı Devleti’nin yanında yer aldı /
Osmanlı Devleti’nin de fırkasının katıldığı bir donanmayla Lübnan’a asker
çıkardı
…ikinci Mısır Sorunu, Boğazlar Meselesi’nin bir Avrupa
konferansında incelenmesi için Batılı devletlere bir fırsat daha vermiştir.
Konferansın toplanması için yapılan çağrıya Osmanlı Devleti
olumlu cevap vermiş ve 13 Temmuz 1841 günü Londra Boğazlar Sözleşmesi
imzalanmıştır.
Bu sözleşme, Boğazlar’ın hukuki rejimini düzenleyen ilk çok
taraflı antlaşma (Avusturya, Fransa, İngiltere, Rusya, Prusya) olması yönüyle
ayrı bir önem arz etmektedir.
Sözleşmeye göre; Osmanlı barış halindeyken, hangi bayrağı
taşırsa taşısın bütün ticaret gemilerinin Karadeniz'e girip çıkması serbest
bırakılmış ve Osmanlı Sultanı’na Boğazları yabancı bayraklı savaş gemilerine
kapatma hakkı ve zorunluluğu da tanımıştır
…beş büyük devlet (Avusturya, Fransa, İngiltere, Prusya ve
Rusya) antlaşma şartlarına yalnız Sultan’a karşı değil, birbirlerine karşı da
uyacaklarını taahhüt etmişlerdir. Böylece Boğazlar, hem Sultan’ın iradesi, hem
de beş büyük devletin garantisi altında tarafsız hale getirilmiştir.
Londra Sözleşmesi, 1809 Anlaşması’ndan sonra Boğazlar’ın
kapalılığı ilkesini bu kez kesin olarak idari tasarruf olmaktan çıkartıp
uluslararası kural haline getiriyor, Türk Boğazları’nın statüsünün çoklu
antlaşmalarla belirlendiği bir devri başlatıyordu.
Ruslar 23 Haziran 1853’te Prut Nehri’ni aşmış ve Osmanlı
topraklarına girmiştir. Bu saldırı sonrasında Kırım Harbi patlak verdi. Kırım
Harbi’nin esas sebebi, Rusları Boğazlar’dan uzaklaştırmaktır.
Osmanlı Devleti bu savaşta Balkanlarda ve Kafkaslarda olmak
üzere iki cephede savaşmak zorunda kalmıştır.
Osmanlı filosu savaşın ilerleyen günlerinde Batum’a savaş ve
gıda maddesi götürürken fırtına sebebiyle Sinop Limanı’na sığınmış, Rus Amirali
Nahimof Osmanlı filosuna baskın düzenleyerek 30 Kasım 1853 günü şehri topa
tutmuş ve gemileri ateşe vermiştir.
Rusların Osmanlı donanmasına vurduğu darbe Boğazlar’ın
emniyetini de tehlikeye düşürmüştü.
Rusya’ya karşı 12 Mart 1854’te İngiltere, Fransa ve Osmanlı
arasında bir ittifak antlaşması yapıldı.
Babıâli de Rus tehlikesini bertaraf etmek için İngiltere,
Fransa ve Sardunya donanmalarına Boğazlar’ı açmıştır
Müttefikler ile savaş Kırım ve Baltık Cephesi’nde de
başladı.
1854 yılının Mayıs ayında İngilizler ve Fransızlar
Gelibolu’ya büyük kuvvetler çıkardılar. Eflak ve Boğdan’ı boşaltmayı başaran
Osmanlı askerleri Rusları geri püskürttü. Burası geçici olarak Avusturya’nın
himayesine bırakıldı. Rusya’yı barışa mecbur etmek için müttefik orduları 13
Eylül 1854’te Kırım’a asker çıkardılar ve Ruslar da Kafkas Cephesi’nde Doğu
Beyazıt’ı ele geçirdiler.
Sivastopol Kalesi’nin 1855’te müttefikler tarafından ele
geçirilmesi, barış müzakerelerinin açılmasına yol açmıştır.
…müzakerelerin ardından barış, Paris’te 30 Mart 1856’da imza
edildi.
1856 Boğazlar Sözleşmesi 1841 Londra Sözleşmesi’nin aynen
tekrarı idi. 1856 Boğazlar Sözleşmesi’nde kararlaştırılan asıl manalı
değişiklik, Karadeniz’in tarafsızlaştırılması ve tüm savaş gemilerine kapanması
prensibi idi
Bu antlaşma, her ne kadar Rusya'nın yeniden Osmanlı
Devleti'ni denizden tehdit etmesini önlemesine yardımcı olacaksa da, asıl amacı
İngiltere'nin Akdeniz'deki çıkarlarını korumaktı
1870 yılındaki Fransa-Prusya Savaşı’nın yarattığı siyasi
boşluktan yararlanan Rusya, 31 Ekim 1870'te Paris Antlaşması'nın imzacılarına
birer nota göndererek çıkarlarına aykırı olduğuna inandığı Karadeniz'in
tarafsızlığı ilkesine artık riayet edemeyeceğini bildirdi.
Böyle bir oldubitti önünde eğilmekten başka çare bulamayan
Osmanlı, uzun diplomatik müzakerelerin ardından 13 Mart 1871'de tarihe “Londra
Boğazlar Sözleşmesi” olarak geçen, dokuz maddelik belgeyi imzalamıştır.
Sözleşme ile Karadeniz'in tarafsızlığı ortadan kaldırılırken
Boğazlar’ın kapalılığı prensibi teyit edilmiş, ama Babıâli'nin müttefiklerinin
barış zamanında da Sultan'ın izni ile Boğazlar’dan savaş gemisi
geçirebilecekleri kabul edilmiştir.
19. yüzyılda Fransa, İngiltere ve Rusya / Özellikle
İstanbul’a bir diğerinin hâkim olması fikrine hiçbiri yanaşmıyordu. Bu yüzyılda
bu üç büyük devlet, Süveyş Kanalı’nın açılmasına kadar kuvvetler dengesi ilkesi
içinde Osmanlı Devleti’nin yaşamasına razı olmuşlardı.
Süveyş Kanalı’nın açılmasıyla Akdeniz’deki İngiliz çıkarları
için artık Boğazlar’da değil; güçlü bir donanma ile Malta ve Kıbrıs suları
arasında savunma ihtiyacı doğmuştu.
93 Harbi
Rusya, Akdeniz’in bekçisi İngiltere’yi tarafsız kalmaya
mecbur kılan sebeplerden faydalanmış, Balkanlardaki amansız rakibi
Avusturya-Macaristan ile de gizli bir antlaşma yaparak Bulgaristan üzerinden
İstanbul’a yürümeye kalkışmıştır.
Rus ordularının ilerlemeyi sürdürerek İstanbul ve Boğazlar’ı
tehdit etmesinin ardından Osmanlı Devleti, 8 Ocak 1878’de ateşkes akdi için Rus
Başkomutanlığı’na müracaatta bulundu.
31 Ocak 1878 tarihinde akdedilen ateşkes hükümleriyle bir
miktar Rus kuvveti Yeşilköy’e gönderildi.
Ayastefanos’un şartlarını öğrenen İngiltere, dehşete
kapılmıştı. İngiltere Rusya’yı Boğazlar’dan uzaklaştırmak için hemen harekete
başladı ve bunun için Rusya’ya 1 Nisan’da verdiği notada Ayastefanos Barışı’nı
tanımadığını bildirdi.
Bunun üzerine Berlin Kongresi toplandı.
…antlaşmanın 63. maddesi ile 1856 ve 1871 tarihli
sözleşmelerin değiştirilmeyen maddelerinin yürürlükte olduğunu teyit ederek,
barış zamanında Boğazlar’ın savaş gemilerine kapalı kalması ile Sultan’ın
Boğazlar’ın bekçiliğini sürdürmesinde görüş birliğine varmışlardır.
Berlin Antlaşması’ndan sonra İngiltere’nin Osmanlı
topraklarına ilgisi kalmadı. Osmanlı devleti bu dönemde koruyucu olarak
Almanlara sığındı.
İngiltere 1878'de Kıbrıs'ı, 1882'de Mısır'ı kontrolü aldı.
İKİNCİ BÖLÜM
I. DÜNYA SAVAŞI ve MİLLÎ MÜCADELE DÖNEMİNDE TÜRK
BOĞAZLARI (1914-1922)
İngiltere, zengin petrol yataklarının bulunduğu Ortadoğu’da
hâkimiyet kurmak ve bu coğrafyadaki etkisini artırmak istemekteydi. Bu politika
19. yüzyıl boyunca İngiliz politikasının ana stratejisini oluşturmuştur.
93 Harbi sırasında Rusların İskenderun Körfezi’ne kadar
inmelerini önlemek gerekçesiyle çaresiz devlet erkânını zoraki de olsa iknâ
ederek Kıbrıs’a yerleşen İngiltere’yi buradan çıkarmak ise mümkün olamamıştır.
İngiltere benzer bir şekilde 1882 yılında geçici olarak
işgal ettiği Mısır’dan da çıkmamıştır.
Çar I. Petro (1682-1725)’dan itibaren İstanbul’u ele
geçirmek ve sıcak denizlere inmek, Rus dış siyasetinin ana prensibi haline
gelmişti.
1911–1912 yılları Osmanlı Devleti’nin dış politikada tamamen
tecrit edildiği bir dönemdir.
1912’de Sırbistan, Bulgaristan, Yunanistan ve Karadağ bir
araya gelerek Balkan birliğini oluşturmuş, 9 Ekim 1912’de Karadağ Türkiye’ye
savaş ilân etmiş, bundan 5 gün sonra, yani 13 Ekim 1912’de diğer Balkan
devletleri verdikleri notalarla savaşı başlatmışlardır.
Türk ordusu ilk taarruz karşısında Bulgarlara yenilerek
Çatalca’ya çekilmek zorunda kaldı. Balkan ülkeleri toprak paylaşımında
birbirine girince ikinci Balkan Savaşı çıktı.
…bu savaşta Osmanlı Devleti’nin galibiyeti üzerine Yunanistan’ın eline
geçmiş olan adaların geri alınma imkânı ve hakkı doğmuş iken Avrupalı devletler
devreye girdi ve adalara el koydular.
Mondros Mütarekesi’nden sonra 21 Kasım tarihinde artık bütün
Karadeniz sahilleri İngiltere’nin kontrolü altına girmişti
(Mondros’tan sonra batılıların Osmanlı ve Rus
topraklarına yönelik saldırıları, ileriki dönemde iki ülkeyi işbirliğine teşvik
edecektir. )
Paris Barış Konferansı’nda “Boğazlar Pazarlığı”
1919 yılının Ocak ayında bozulan güçler dengesini yeniden
tesis etmek üzere toplanan ve 32 devletin katılımıyla başlayan Konferans,
ateşkes altındaki beş ülke ile taraflar arasındaki ilişkileri yeniden kurma
görevini üstlendi.
Konferans’ta işlemler 12 Ocak 1919’da başladı ve geniş
anlamda 10 Ağustos 1920 Sevr Anlaşması’nın imzalanmasıyla neticelendi.
İngiltere Hükümeti I. Dünya Savaşı sonunda biri 1918 yılının
son ayları, diğeri 1919 senesinin ilk aylarında olmak üzere iki defa Boğazlar
ve İstanbul mandasının kabulünü Kuzey Amerika Birleşik Devletleri’ne teklif
etmiştir
Konferans’ta Türkiye’nin Avrupa’dan çıkarılması, gelecek
barış programının hedefi olarak isteniyordu ve parola da şu idi: “Boğazlar’ın
serbestisi”. Gerçekleşme yolu da bu geçitlerin uluslararası bir duruma
getirilmesinde görülüyordu.
Meclis-i Mebusan’a intikal eden metin, 22 Ocak 1920’de
Felah-ı Vatan Grubu’nun gizli toplantısında Hüsrev Bey tarafından okunmuş; 28
Ocak 1920’de de resmî olmayan gizli toplantıda oylanarak mevcut bütün üyelerin
ittifakı ile kabul edilmiştir
Misak-ı Milli’de kesin çizilen bir hat, sınır yoktur
Birinci İnönü Zaferi’nden biraz sonra Fransa ve İtalya
Sèvres Projesi’nde biraz değişiklik yapmak kaydıyla Türkiye ile barış
yapılmasında ısrar etmekteydiler.
…üzerinde durulan ve tartışılan en önemli konu; Boğazlar
Sorunu, İstanbul’un geleceği ve Halife-Sultan’ın durumuydu
Londra Konferansı 12 Şubat 1920 tarihinde toplandı
16 Mart 1921’de Moskova’da “Dostluk ve Kardeşlik Antlaşması”
imzalandı.
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
LOZAN BARIŞ KONFERANSI ve TÜRKİYE CUMHURİYETİ DÖNEMİ BOĞAZLAR
18 Temmuz 1932’de Türkiye Milletler Cemiyeti’ne dahil oldu.
Lozan ve Montreux değerlendirmeleri…
1998 / yeni Boğazlar Tüzüğü
Yeni Tüzükte, belki de en önemli değişiklik, Türk Boğazları
tanımının Marmara Denizi ile birlikte coğrafi bir bütünlük olarak
tanımlanmasıdır.
SONUÇ
İstanbul’un fethi ile “Türk Boğazları” adı ile anılan
Boğazlar, / Rusya’nın siyasi bir güç olarak temayüz etmesi ve ardından sıcak
denizlere inmek için Boğazları hedef haline getirmesiyle / “mesele” halini
almıştır.
18. yüzyılda özellikle İngiltere’nin sömürgelerine giden
yolun güvenliğinin Türk Boğazlarına bağlı oluşu, üçüncü bir devletin Boğazlar
siyasetiyle yakından ilgilenmeye başlamasını neticelendirmiştir.
Lozan Barış Antlaşması’nda Boğazların Uluslararası
Komisyon’a devri ve silahsızlandırılmasına karar verilmiştir.
1936 yılında yapılan Montreux Boğazlar Sözleşmesi ile
Boğazlar, tekrar Türk hâkimiyetine geçmiştir.
Amerika’nın donanmasının giremediği tek deniz Karadeniz’dir
Boğazlar Meselesi’nin çözümünde ne yapılıp ne yapılmamasını
belirleyecek tek faktör “güç” olacaktır.
Amerika ve Rusya Boğazlarda Türkiye’nin hâkimiyetini
öncelikli olarak tercih etmek mecburiyetindedirler. Çünkü başta Amerika ve
gelişmiş devletler güçlerini ve savaş kabiliyetlerini teknoloji faktörüne ve
teknik kabiliyete sahiptirler. Türkiye ise gücünü ve savaş kabiliyetini
teknolojiyle değil insan faktörüne endeksleyerek geliştirmiştir.
…
Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara
- 2008
