Artvin ve Çevresinde Halk Mimarisi

Artvin ve Çevresinde Halk Mimarisi

Cengiz Eruzun

…kültür yozlaşması

Yaşayış biçimleri değişmiş ve bu değişim yeni fonksiyonlar yaratmış, var olan bir takım araçlar ve mekânlar kullanılış amaçlarını yitirmişlerdir.

 

Bütün Karadeniz bölgesinde olduğu gibi toprağın her aileye dağılmış olması, büyük toprak sahibi ve ırgat gibi sınıfların ortaya çıkmasını engellemiştir.

Ekonomik farklılaşmanın fazla olmayışı yaşayış biçimleri ve konutlarda da görülmektedir.

 

Yöresel malzeme, geleneksel halk sanatlarını, bu arada mimariyi etkileyen en önemli unsurlardan biridir.

 

Kıyı kesimi ile iç kesim arasında görülen ekonomik farklılaşma konut planlarında olduğu gibi malzemenin kullanılışında da farklılaşma yaratmıştır.

 

6-7 cm. kalınlığında ve 35-40 cm. genişliğinde tahta çıkaracak ağaç bulmakta güçlük çekildiğinden, ahşap arasında taş kullanılma zorunluğu doğmuş ve bu zorunluk göz dolması, muskalı dolma, cakatura denen yapı sistemlerinin bölgede yaygınlaşmasında etken olmuştur.

 

Bölgede düz arazinin çok az oluşu dağınık yerleşmeyi doğuran etkenlerden biridir. İklimin sertleştiği iç kesimlerde gruplaşmalar olmuş hattâ sık dokulu köyler meydana gelmiştir.

 

Konut üniteleri tarlaların en üst nivolarında yer almış, alt kattaki ahırdan tarlaya gübreyi ulaştırma eylemi kolaylaştırılmıştır.

 

(çok yağış alan bölgede) nemi önleme sorunu / geçirgenliği az olan ahşap ve taş malzeme kullanılarak önlenmiştir.

…yapıların yağmurdan korunması alabildiğine geniş saçaklarla sağlanabilmektedir.

İklim, sert ve soğuk olmadığı için konutlarda büyük ve çok sayıda pencere yapılarak ışıklandırma, havalandırma eylemlerine önem verilmiştir.

 

…iç kısımlarında ev ile aynı çatı altında yer alan ambar, kıyılarda konuttan ayrılarak yağışa karşı daha gelişmiş, koruma olanaklarına kavuşturulmuştur (Serenderler).

 

 

Eruzun, Cengiz (1972), “Artvin ve Çevresinde Halk Mimarisi,” Mimarlık Dergisi, Sayı: 6, s. 51-58

…

Anadoluda Kırsal Mimarlık

Anadoluda Kırsal Mimarlık

Kırsal Mimarlık / farklı nitelemelerle de anılır: ‘halk mimarlığı’, ‘yöresel/yerel mimarlık’, ‘vernaküler mimari’, ‘spontan mimarlık’, ‘Tarım Çağı mimarlığı’ gibi.

İklim, yeryüzü şekilleri, toprak ve su gibi doğal özellikler, yakın çevredeki malzemeler ve yaşam kültürü kırsal mimarlığın oluşumunda başlıca etkenlerdir. Kırsal mimarlığın en önemli boyutu yapının işlevidir; estetik kaygı ikincil önemdedir.

 

Gelenek bazen şaşırtıcı bir biçimde binlerce yıl geriye kadar uzanır. 1950’li yıllara ait Boğazköy’ün kerpiç evleri de biraz ötesinde, ören yerinde bulunan Hitit konutlarını hatırlatır. M.Ö. 5400 yıllarına tarihlenen Hacılar’da bulunan evler İç Anadolu’daki 20. yüzyıl evlerine, gerek kullanılan malzeme ve gerekse mekân anlayışı bakımından aşırı derecede benzemektedir (Sözen&Eruzun, 1992:19). / s. 7

 

Anadolu Kırsal Mimarlığının Özellikleri

evleri biçimlendiren başlıca 4 etken

1. Çevresel etkenler: İklim, topoğrafya, doğal doku, insan dokusu, çevrede bulunan malzeme, vb

2. Kültürel etkenler: Dünya görüşü, kültürel değerler ve normlar, din, dil, aile, akraba ve toplum ilişkileri, yaşam biçimi, çevre/mekân-konut kullanımı ile ilgili normlar, konutun temel işlevi ve anlamı

3. Sosyal etkenler: Aile büyüklüğü, ailenin sosyoekonomik statüsü ve toplumsal etki alanı, ailenin dünya görüşü ve toplumsal tutumlar, aile yapısı/ailede roller, ailenin yaşam biçimi, ailenin kendilik algısı, beklentileri ve umutları, ailenin konut deneyimleri

4. Bireysel etkenler: Bireyin konutla kurduğu yarar ilişkisi, bireyin konutla kurduğu duygusal ilişki, bireyin kültürel normlarla ilgili yorumu, eğitimi, bireyin yaşam yoğunluğu, konut deneyimi, benlik algısı / s. 12

 

Sofasız tip / genellikle sıcak iklimli bölgelerde görülen en eski tarihli ve yalın evleri kapsamaktadır. Bu tip evler bir avlu aracılığıyla birbirine bağlanan, yan yana dizilmiş odalardan oluşur.

 

İç Sofalı ve Orta Sofalı tipler çoğunlukla kentlerde görüldüklerinden, kırsal ya da halk mimarlığı alanının dışında kaldığı söylenebilir.

 

evler zeminden yükseltilerek mekân nemden korunmaktadır.

 

Kırsal mimarlık, çağdaş mimarlık uygulamaları için değerli bir esin kaynağı olmanın yanı sıra bir miras olarak da korunması gereken bir kültür varlığı olarak önem kazanıyor.

…

ÇEKÜL Vakfı Yayını

2012

…

Anadolu Geleneksel Evlerinin İç Mekân Kurgusu Mardin Özelinde Bir İnceleme

Anadolu Geleneksel Evlerinin İç Mekân Kurgusu Mardin Özelinde Bir İnceleme

Saide Selin Eray

 

Anadolu’nun tüm bölgelerindeki geleneksel evler planlama ilkeleri ve mekânsal örgütlenmeler açısından birçok benzerliklerin yanı sıra bölgenin iklim koşulları, yerel malzeme kullanımı veya bölgeye ait yapım teknikleri gibi birtakım farklılıklar da gösterebilmektedir.

 

Geleneksel ev, ait olduğu kültür ya da etnik grubun özellikleri, davranış şekilleri, çevresel tercihleri, yaşam biçimi, imgeleri, zaman ve mekân taksonomilerini yansıtır.

 

Türklerin ilk barınakları sayılan / çadırlar dairesel plana sahipti

çadırın orta kısmında konumlanan ocak ailenin etrafında toplandığı bir öge

Ocağın arka kısmında yüklükte / ailenin eşyaları depolanır

 

Türk Evi, 17. ve 18. yüzyıllarda İstanbul, Bursa ve Edirne’de yaygınlaşmıştır

 

geleneksel ev tiplerinde temel yaşama alanları olan ortak birimler bulunmaktadır. Bu anlamda, evin temel birimleri olan sofa, odalar, ıslak hacimler ve mutfak görevini yerine getiren tandır…

 

zemin kat daha ziyade özellikle kırsal bölgelerde ahır, depo, samanlık ve işlik gibi amaçlar için kullanılmıştır. İkamet edilen esas kat ise üst kattır ve bu kat zeminden çıkan nem ve rutubetin verebileceği zararlardan korunmak için zeminden yükseltilmiştir.

çatı arası da havalanma açısından sebze ve meyve kurutmak için kullanılır.

 

Türk evinin en karakteristik ögesi olan sofa, aslında odalar arası ortak bir mekândır.

sofa için sergah, sergi, sayvan, çardak, divanhane gibi isimler de kullanılmaktadır.

 

Tuvaletler, çoğu evlerde giriş kapısının yakınında ya da kapı arası denilen mekânda planlanmaktadır.

 

Avlu birtakım günlük işlerin yapıldığı yer olmanın yanı sıra, yeşil alan yaratma adına yeşillikler, çiçek ve ağaçları yaşam alanının içine katarak ev halkının toprakla ilişkisini desteklemektedir

 

…

Eray, Saide Selin. (2021), “Anadolu Geleneksel Evlerinin İç Mekân Kurgusu Mardin Özelinde Bir İnceleme,” International Journal of Mardin Studies, 2/1, s. 27-39

…

Alanya Geleneksel Konutlarında Kapılar

 Alanya Geleneksel Konutlarında Kapılar

Nisa Yılmaz Erkovan - Nazmiye Gizem Arı

 

Geleneksel konut / Özellikle kale çevresinde / eğimli bir arazi üzerinde maksimum gün ışığı ve rüzgârdan faydalanacak şekilde teraslanarak inşa edilmişler…

 

Evlerin ve dolayısıyla mahremiyetin dışarı açılan yüzü kapılar

…kapılar, bize ev halkı hakkında bilgiler sunabilmekte

 

Yapıların konumu, biçimlenişi ve kullanılan malzeme iklim, topoğrafya ve kültürel yapıya göre değişim göstermekte…

 

Türk Evi’nde tek bir oda günlük yaşamda ihtiyaç duyulan yeme, yatma, oturma, ısınma ve yıkanma gibi eylemlerin hepsini barındırmaktadır. Bu odaların bir aradalığı ve bir ortak alanda birleşmeleri geleneksel konutları oluşturmuştur.

 

Alanya evleri, ahşap hatıllı yığma taş duvarlı, genellikle iki katlı inşa edilmişlerdir. Girişler genellikle çift kanatlı kapılar ile sağlanmış

 

Alanya evlerinde zemin katlar Geleneksel Türk Evlerinde olduğu depolama, ahır, sarnıç olarak kullanılan kapalı, taş döşeli bir avludan oluşmaktadır. “Gedey” adı verilen bu bölümden bir merdivenle üst kata yaşam alanına çıkılmaktadır.

sofanın özelleşmiş bölümleri “çağnışır” veya “mabeyn” olarak adlandırılmaktadır.

 

geleneksel konut kapıları genellikle süslemesiz kapılardır.

 

Özellikle kadın eli şeklinde yapılan kapı tokmakları el üzerinde yüzük varsa ev sahibinin evli olduğunu ifade etmektedir.

 

…

Yılmaz Erkovan, N. - Arı, N. G. (2018), “Alanya Geleneksel Konutlarında Kapılar,” Amisos, 3/5, s. 493-514

…

Akçaabat Ortamahalle

 Akçaabat Ortamahalle

Kâmuran Öztekin

 

…kent merkezi sahildeki düz alanda yer alırken, konut alanları merkezin hemen güneyindeki tepeler üzerinde yoğunlaşmış

 

% 40'lara varan arazi eğimi nedeniyle taşıt ulaşımının güç ve hatta olanaksız olduğu bu mahallelere ulaşım genellikle yaya olarak yapılmaktadır. Bu özellik, mahallelerin dokusunun bugüne dek bozulmadan gelebilmesinin nedenlerinden biri

 

Genellikle doğu ve güneye yönelen cepheleriyle sokakların yanıbaşına yerleşen evler birer bahçe içerisindedir. Bu halleriyle evler, doğayla son derece uyumlu bir bütün oluşturmaktadır.

En fazla üç katlı olan evler plan şeması itibariyle iç sofalı "karnıyarık" plan tipine girer. Geniş sofalar doğu yönünde ve manzaraya açıktır. Altta yaşama mekânları, kiler, depo, servis alanları, üst katta ise, sofaya açılan yatak odaları yer almaktadır.

…üst kattaki sofada, alttaki girişin üzerini örten bir çıkma yer almaktadır. Bu çıkma çoğunlukla iki kolona oturmakta

 

Evlerin zemin katlarındaki dış duvarlar yığma taş, iç duvarlar ve üst katlar ahşap çatkı-bağdadi tekniğinde yapılmıştır. Çatı örtüsü olarak kiremit kullanılmıştır.

 

St. Michael kilisesi, okulu ve şapeli ile halen ayaktadır. Günümüzde şapel, samanlık, kilise, konut ve okul ise ilkokul olarak kullanılmaktadır.

 

Sahildeki yapılaşma, Ortamahalle'ye bozan kimliksiz, kişiliksiz 6-7 katlı apartmanlar eteklerden yukarılara doğru hızla ilerliyor...

…kiracılığın artması, evlerin el değiştirmesi…

 

83'lerdeki çalışmamızda rölövesini çıkardığımız bir ev bugün bir enkaz halinde... Kararı yanlış değerlendiren evsahibi alelacele yıkıvermiş evini.

 

…

Öztekin, Kamuran (1989), Akçaabat Ortamahalle, Mimarlık Dergisi, 89/2, s. 68-70

…