Necip Fazıl Kısakürek - Babıali

Necip Fazıl Kısakürek - Babıali - Notlar

Büyük Doğu Yayınları, 8. Basım, Şubat 1999

 

Lokanta

1928 yılında Babıâli figürlerinin (Peyami Safa, Mustafa Şekip vb.) toplandığı "İştaynburg" lokantasındaki sohbetleri anlatıyor.

Babıâli: doktoru, güllâbicisi, ilâcı olmayan bir tımarhane

 

Mecmua

"Hayat" mecmuası çevresini ve "Kaldırımlar" şiirinin yarattığı yankıları anlatıyor.

Necip Fazıl’a göre bu şiir, ruhunu yitirmiş bir cemiyette bunalım yaşayan bir "fikir prensinin" çilesidir.

Batı dillerindeki terimleri yanlış telaffuz eden ve anlamlarını çarpıtan bir aydın zümresini "maymunluk" ve "budalalık" ile itham eder.

 

Korkmadan söylenebilir ki, Tanzimat sonrası taklitte bile beceriksiz Türk edebiyatında böylesine bir soyunup dökünme cesareti kimsede görülmemiştir... İşte o zamandır ki, pislik, temizliğin tersinden ifadecisi olarak değer kazanır.

 

Vapur

1924'te Avrupa'ya eğitime giden ilk öğrenci grubuna katılır. Gemiyle Marsilya'ya giderken züppelik ve Batı hayranlığının bir simgesi olarak fesini denize atar.

 

Uçurum

Paris'teki (1924-25) bohem hayatını, kumara olan tutkusunu ve "fena fil kumar - kumarda fâni olmak" halini anlatır.

Genç Şair ve dostu Burhan Ümit, Paris’in sefil ama karakterli otellerinden birine yerleşirler. Türklerin toplandığı "Türketi" kahvehanesini mesken tutan Türk entelektüellerini ve kaçaklarını izleyen Şair, onların Batı’nın özüne inemeyip sadece yüzeyde (kabukta) kalmalarını eleştirir.

 

Sorbonne Üniversitesini tanımazken kumar kulüplerinde sabahlar.

Paris’te vaktini Sorbonne Üniversitesinin amfilerinde değil, karanlık kumar klüplerinde geçirir.

Bütün bir mevsim, Paris'te gündüz ışığını görmedim. Paris'te gündüz nasıldır; haberim olmadı. Gün doğarken yatıyor, gecenin başlangıcında da hafakanlarla yatağımdan fırlayıp klübe koşuyordum.

Öğrenci müfettişiyle karşılaşması ve bursunun kesilmesiyle eline geçen son toplu parayı da bir "Banko!" nidasıyla tek bir elde kaybeder.

 

Nefse Eza

Paris'ten İstanbul'a dönüş yolculuğunda Marsilya'da parasız kalışını, Türk konsolosuyla yaşadığı gerginliği ve gemide rastladığı "Mısırlı Prens Seyfeddin" vakasını anlatıyor.

 

Vakit Gazetesi

İstanbul'a dönünce Vakit gazetesinde çalışmaya başlar. Hakkı Tarık Us ve Babıâli'nin "Esafil-i Şark" (Şark'ın sefilleri) olarak adlandırılan tipleriyle tanışır.

 

Sır

Bir miras kalır ancak hepsini bir haftada kumarda kaybeder. Emin Âli ile kumarın arkasındaki ruhî düğüm üzerine tartışır.

 

İçtihat

Abdullah Cevdet ve onun "İçtihat" mecmuası çevresini eleştirir. Abdullah Cevdet'i "içini boğmuş ve bütün ulvî ses deliklerini tıkamış bir mizaç temsilcisi" olarak görür.

 

Tekinsiz Ev

Aksaray'da sefil bir evde yaşarken bankacılığa başlar.

 

Hep Öyle, Hep Öyle

Peyami Safa, henüz 22 yaşında olan Genç Şair’deki büyük potansiyeli sezer. Ona, sistemli çalışması durumunda dünya çapında bir sanatçı veya filozof olabileceğini söyler.

Peyami Safa ve arkadaşlarıyla gidilen eğlence yerlerinden (Garden Bar) sonra Genç Şair, asıl "illeti" olan kumarhaneye yönelir. Terlikçi Rahmi’nin kumarhanesi, toplumsal tabakanın en altından en üstüne kadar birçok insanın "şeytani bir vecd" içinde buluştuğu bir yerdir.

 

Kumar parası bulabilmek için çalıştığı bankadan alaycı bir tavırla istifa eden Genç Şair, her şeyini kaybedince tek kurtuluşu Anadolu’ya gitmekte bulur.

 

Anadolu

Osmanlı Bankası memuru olarak Ceyhan ve Giresun'da çalışır. Anadolu'da da kumar ve at merakı devam eder.

Ceyhan'da "ufka doğru düşmek" gibi dehşetli fikirlerle sarsılır.

 

Bohem

1928-29 yıllarında Fikret Âdil'in odasında merkezlenen bohem hayatını; Eşref Şefik, Peyami Safa gibi isimlerle yaşadığı "kokain" (Beyzâ Hanımefendi) ve alkol dolu geceleri anlatır.

Arkadaşları, Genç Şair'in kumar iptilâsını ne kadar pestpaye görüyorlarsa, o da, kendilerinin içki düşkünlüğü ve güya kadın fâtihliğini o kadar aşağılık buluyor...

 

Bohem Karargâhı: Asmalımescit No: 47

Fikret Âdil’in tavan arası odası; Peyami Safa, Çallı İbrahim, Mesut Cemil ve Eşref Şefik gibi isimlerin buluşma noktasıdır.

Bohem çevresinde kokainin adı Beyzâ Hanımefendi

 

Hengâme

Suat Derviş’i "kadınsız Babıâli’nin kadın romancısı" olarak tanımlar

Nâzım Hikmet'in "Putları Deviriyoruz" çıkışını ve onunla olan şiir rekabetini anlatır. Nâzım’ın şiirini "taktaklı tuktuklu", "Moskova mamulü apıştırma bir şiir" olarak niteler. Nâzım’ı "heykelleşmiş bir ahmak" ve "maymunvari elleri olan bir aptal" olarak tasvir eder.

Necip Fazıl’ın iddiasına göre, kendi şiiri her türlü okunuşta ayakta kalırken, Nâzım’ın şiiri yüksek ses ve tonlama (orkestrasyon) çıktığında bir hiçliğe dönüşmektedir.

 

Necip Fazıl o dönemde Peyami Safa ile aynı evi paylaşmaktadır.

 

Ahlâk

Babıâli'nin ahlâkî çöküntüsünü; intihaller, dedikodular ve dalkavukluklar üzerinden eleştirir. Babıâli'yi "vecd ve iman kaybının panayır yeri" olarak tanımlar.

 

Ankara

İş Bankası'nda çalışırken Yakup Kadri ve Falih Rıfkı'nın evlerindeki "Kadro" dergisi çevresini müşahede eder. Onları köksüzlük ve Batı taklitçiliğiyle eleştirir.

 

Karavana

1934 öncesi yaptığı askerlik dönemini, disipline uymayan tavırlarını ve bu süreçteki ruh halini anlatır.

 

Kan İçen Kedi

Halıcıoğlu askerlik günleri

Askerden firar ederek (sivillerini giyerek) İstanbul’a gelen Şair, Peyami Safa’nın annesinin ("Valide Sultan") ölüm döşeğindeki evine sığınır.

Karyolanın altında hastadan alınan pıhtılaşmış kanı yalayan bir kedi

 

Askerden firarı nedeniyle Alay Mahkemesi’nde yargılanır.

Firarını arkadaşının annesinin ölümü ve yaşadığı ruhsal sarsıntıyla açıklar. 3 ay hapis cezası alır.

Cumhuriyetin 10. yıl affı (1933) sayesinde hapis cezasından kurtulur ve askerliğini Ortaköy sırtlarında bir subay olarak tamamlar.

 

Şişli'deki Salon

Dino kardeşlerin evindeki sanat sohbetlerini ve Abidin Dino ile olan esrar (yasemin yaprağı) tecrübesini nakleder.

 

Dondurulmuş Ân

Ortaköy’e geçerken 75 yaşındaki bir Rum sandalcıyla karşılaşır. Sandalcı 1877 Rus harbi hatıralarını "Bir varmış, bir yokmuş" diye özetler. "Geçip gitmeyi" kabullenemez, zamanı durdurmak ister.

 

Arif Dino, kılı kırk yaran ince çizgilerin, minyatür hassasiyetinin peşindedir.

 

Arif Dino, Necip Fazıl’a "farsör" (oyuncu, numara yapan) lakabını takmıştır. Şair'in her tavrını, her dramatik çıkışını bir zekâ oyunu, bir "fars" olarak görür.

İkisi birlikte Şişli, Taksim, Unkapanı ve Aksaray üzerinden Bakırköy’e yürürler.

 

Züppeler Çerçevesi

Abdülhak Şinasi Hisar ve onun mikrop korkusu (mikrobofobi) üzerinden alafranga Türk aydınını hicveder.

 

Şair-i Âzam

Abdülhak Hamid Tarhan ile olan yakın dostluğunu anlatır. Hamid'in zekâya olan hayranlığını ve cenaze törenini tasvir eder.

 

Akşam Fecri

Ankara’da sevdiği tek şey, eski ahşap yapılar ve Fransızca tabiriyle "krepüskül" (akşam fecri) denilen, gökyüzünde sarı, kırmızı ve mor şurupların döküldüğü muazzam gurub manzarasıdır.

 

Yakup Kadri, Falih Rıfkı gibi rejim yanlısı ve siyasetle iç içe isimler.

Tanpınar ve Tecer ile birlikte, isimlerinin baş harflerinden oluşan "Kafhan" isimli, saf şiir peşinde bir mecmua çıkarmayı hayal eder. Bu ekip, hece veznine "keyfiyet" (nitelik) getiren şairler olduklarına inanırlar.

 

Ankara’nın "kemmiyette" (nicelikte) büyüdüğünü ancak bir "ruhu" olmadığını savunur. Başkentten kaçarak, Trabzon İş Bankası şubesine muhasebeci olarak gider.

 

Sosyeteler

Abidin Dino çevresine uyuşturucu (esrar) aşılayan bir figür

Burhan Toprak’ın evinde hayatında bir kez esrar dener.

Abdülhak Hâmid ve Lüsyen Hanım sosyetesi, Münevver Ayaşlı ve Şükûfe Nihal bu çevredendir.

İsmail Hami Danişmend kendisini tarihin en büyük mütefekkiri sanan biridir.

 

Bu Yağmur

Trabzon’da Yeşil Yurt oteline yerleşir.

Ahmet Haşim’in ölüm haberini burada alır. Söylediğine göre birkaç yıl önce bir baloda, arkadaşı Peyami Safa’ya hakaret ettiği gerekçesiyle Haşim’e tokat atmıştır.

"Bu Yağmur" adlı şiirini burada yazar

 

Yaşar Nabi Nayır’ı "teneşir horozu" diyerek küçümser

 

Atını beslerken eline batan küçük bir kıymık, onda müthiş bir "tetanos" (kazıklı humma) korkusu başlatır.

 

Kadın Kokusu

"Kadın Kokusu" (Odora di Femina)

Batı’nın kadını "soymasını" bir kütlük olarak görür, İslam’daki "hicap" (örtünme) sırrının kadını ulvi bir fikir haline getirdiğini belirtir.

 

1934 kışında Lüsyen Abdülhak Hamid vasıtasıyla Taksim’de bir apartman dairesinde "Nokta Nokta" diye andığı bir hanımefendiyle tanışır.

Necip Fazıl bu dönemde Beylerbeyi’nde, ailesiyle birlikte muhteşem bir yalıda yaşamaktadır.

Vapurda rastladığı gizemli bir adam ona şöyle söyler: Bir Cuma günü Beyoğlu’ndaki Ağa Camii’ne git, oradaki zata dikkat et!

 

Kasırga

Cuma günü Abdülhakîm Arvâsî Hazretleri’ni ziyaret etmiş, irşadın kapısına varmıştır. Burası "demir atacağı" güvenli limandır.

Nokta Nokta’nın yalısı; aristokrasinin, Batılılaşmış aydınların, "frenklerin" ve entelektüel oyunların mekânıdır.

 

Ense Kokü'nde Feza

Peyami Safa ve Burhan Toprak ile yaptığı tartışmada Türk romanının "yok" hükmünde olduğunu savunur.

Tanzimat ve Servet-i Fünun romancılarını Batının kopyacıları olarak görür.

Peyami Safa’yı "meseleye yaklaşan tek isim" olarak görse de, onun da "zarı delemediğini" savunur.

 

Gece yarısı yalısında (Nokta Nokta)'ya son bir "reddiye" mektubu yazar.

Artık siz benim için lüzumsuz bir şeysiniz... satırlarını yazarken ensesine bir "demir balyoz" indiğini hisseder.

 

Metafizik Buhran

1934 yılında yaşadığı, her şeyi sorguladığı büyük ruhî krizi tasvir eder: "Her fikir içimde bir çift kelepçe." Bu krizden, bir mürşide (Seyyid Abdülhakîm Arvâsî) sığınarak kurtulur.

 

Kapılanma

"Kapılanma" (mürşide bağlanma)

Veliler, müridlerinin ruhî ve fizikî acılarını kendi üzerlerine çekerek onları hafifletirler.

"Allah hiçbir nefse çekebileceğinden fazla yük yüklemez."

 

Mistik Şair

Buhrandan sonra "Mistik Şair" olarak anılmaya başlar ve eserlerini (Tohum, Bir Adam Yaratmak) bu yeni ruhla yazar.

 

Tiyatro

Muhsin Ertuğrul’un sanatı "cesur ve küstah" olarak tanımlaması, Necip Fazıl’ın zihninde yer eder.

Necip Fazıl'ın ilk tiyatro eseri olan Tohum, Maraş'ın kurtuluşunu ruhçu bir perspektifle ele alır.

"Tohum"un başarısızlığından (halk nezdinde) ders çıkaran Necip Fazıl, Türk tiyatrosunun şaheserlerinden biri kabul edilen Bir Adam Yaratmak'ı yazar. Bu eser:

Hem entelektüel (elit) kesimi hem de sıradan halkı aynı anda sarsmayı başarır.

Fiziksel aksiyon ile metafizik azabı birleştirir.

Öyle bir etki yaratır ki, salonda bayılanlar, ruhî hafakanlar geçirenler olur.

 

Ağaç

Necip Fazıl, haftalık bir dergi çıkarmak için Celâl Bayar’dan destek ister ve İş Bankası ile Sümerbank’tan aldığı ilan karşılığı parayla hazırlıklara başlar.

Dergi etrafında Ahmed Kutsi Tecer, Ahmed Hamdi Tanpınar, Sait Faik ve Sabahattin Ali gibi isimler toplanır.

Abasıyanık değil, kafası yanık

 

Yalnız Adam

Ankara ve İstanbul’da birkaç sayı çıkan "Ağaç" dergisi kapanır.

Bu dönemde Yahya Kemâl ile karşılaşır.

 

Hayat Bu Mu?

Beyoğlu hayatına son vermek için dairesini tasfiye eder.

Bedri Rahmi kendisine hediye ettiği tabloları giderken geri alır.

Abdülhak Hâmid’in görkemli cenaze törenine atıfla: "Doksanına yakın bir ömür, şiirinden daha şaşaalı bir görünüş... Bu mu Hayat?"

 

Eser Mi, Şaheser Mi?

Zonguldak’ta bulunduğu sırada "Bir Adam Yaratmak" piyesini kaleme alır.

Eserin yazım süreci, maden ocaklarındaki grizu patlamaları ve işçilerin ağır yaşam koşulları gölgesinde geçer. Necip Fazıl, Zonguldak'ta bir at kazası geçirir ve baygınlığı sırasında dedesi ile Abdülhak Hâmid’i rüyasında görür.

 

Ya Ol, Ya Öl!

Bu bölümde "olmak" kavramı üç dereceye ayrılır: İslami ölçülere bağlılık, cihat ve üstün fikir plânı ve son olarak Allah ile olma (velilik) makamı.

 

Necip Fazıl, Burhan Toprak’ın "ya ol, ya öl!" formülünü sadece laf ve fal düzeyinde gördüğünü söyleyerek eleştirir.

Peyami Safa ve Mustafa Şekip’in şeriatı hazmedememelerini "ruhî inkıbaz (kabızlık) hastalığı" olarak niteler. Nurullah Ataç’ın, yazarın Müslümanlığa yönelişini "züppelik (snobluk)" olarak yorumlamasına karşı çıkar.

 

Dolap Beygiri

Necip Fazıl, İş Bankası’ndaki müfettişlik görevini bir "dolap beygirliği" olarak görür.

Garip akımını taklitçi ve derinlikten yoksun bularak sertçe eleştirir.

"Büyük Doğu Marşı"nın yazılma süreci ve Mehmet Akif’in marşının yerine yeni bir marş aranması tartışmaları anlatılır.

 

Politika

Bankadaki görevinden istifasından sonra Necip Fazıl, "Babıâli kanalizasyonu" olarak nitelediği politika hayatına "Haber" gazetesinde fıkra yazarlığı yaparak girer.

Hapisteki Nâzım Hikmet’i ziyaret eder; birbirlerine zıt ideolojilerde olsalar da karşılıklı bir saygı içindedirler. İkinci Dünya Savaşı’nın yaklaştığını sezen tek yazar olduğunu iddia eder.

 

Büyük Doğu'ya Doğru

Ders verdiği Robert Kolej’de Amerikan ve Protestan etkisine karşı dik duruşu ve talebelere Türk terbiyesi aşılama çabası anlatır.

Başvekil Refik Saydam tarafından mebus adaylığı düşünülse de ismi İnönü tarafından çizilir.

 

"Sabık Şair"

1943 yılında 39 yaşında olan yazara Fikret Âdil tarafından "Sabık Şair" lakabı takılır; bu, onun artık sadece ideolojik davasına odaklandığına dair bir eleştiridir.

Toplumun inşası için "fikir ameleliği" yaptığını savunur.

Vaniköy’de bir yalıya yerleşir ve Büyük Doğu dergisinin planlarına yoğunlaşır. Yakın dostu Sabahattin Rahmi Eyüboğlu ile olan ideolojik kopuşunu anlatır.

 

Doğum

Büyük Doğu dergisi, bir pirinç tüccarının yardımıyla yayın hayatına başlar.

Derginin ilk sayılarında yer alan "Allaha inanıyor musunuz?" anketi büyük ses getirir; yazar bu anketi "Babıâli'nin röntgen filmi" olarak görür.

Dergi kısa sürede kapatılır ve Necip Fazıl ikinci kez askerliğe, Eğridir’e sürülür. "Tan" gazetesi baskınında gençlerin Büyük Doğu önünde toplanması, davanın aksiyon planındaki ilk kımıldanışı olarak selamlanır.

 

Sille

Mürşidinin vefatından bir yıl sonra ruhunda büyük bir "sille" (ruhsal sarsıntı) hisseder.

Eğridir ve İzmit’teki askerlik günlerinde ağır küfür telkinleri ve şüpheler altında büyük bir iman imtihanı verir.

Askerlik makamlarının kendisini siyasi bir suçlu gibi göz hapsinde tutmasını eleştirir.

İzmit’te kaba softalık yapan bir ordu muhasebecisi ile dini konularda tartışır ve "İslâmı içinden bozanları, ona dışından taarruz edenlerden önce temizlerdim" der.

 

Parti

DP’nin kuruluşunu samimi bir hürriyet hamlesi olarak değil, bir "emirle gelen hürriyet" veya "muvazaa partisi" olarak görür. Ona göre DP ve CHP, aynı kökten (İttihat ve Terakki geleneğinden) beslenen, sadece "desen" farkı olan yapılardır.

 

Ona göre partiler Türk toplumunun kendi iç dinamiklerinden doğmamış, aksine İslam birliğini ve bütünlüğünü parçalamak isteyen Batı stratejisinin bir ürünüdür.

 

Genç Osmanlılar, İttihat ve Terakki ve CHP… Bu üç siyasi oluşumu Batılılaşmanın ilerleyen aşamaları olarak değerlendirir.

 

Rıza Tevfik Bölükbaşı’nın "Sultan Hamid'in Ruhaniyetinden İstimdat" şiiri Büyük Doğu’da yayımlanır.

Dönemin savcıları, şiirdeki "nankör millet" ifadesini Türk milletine hakaret sayarak Necip Fazıl ve eşi Neslihan Hanım’ın hapsedilmesine neden olur.

Necip Fazıl’a göre Babıâli (basın dünyası), Tanzimat'tan beri "menfi fikirlerin kuluçka yatağı" haline gelmiştir.

 

Gazete

Sedat Simavi’nin "Hürriyet" gazetesini kurma süreci ve Necip Fazıl ile yaptığı "fikrin idamı" tartışması anlatılır. Simavi, geleceğin gazeteciliğinde asıl olanın resim olduğunu savunurken, Necip Fazıl bunu "portakalın suyunu çekip posasını satmaya kalkışmak" olarak görür.

Modern basının halkın "belden aşağı duygularını" sömürdüğünü ve ruhları pörsüttüğünü iddia eder. Sadece bir gazeteyi (Cumhuriyet kastediliyor) "bâtıl ve kaatil fikriyatının namuslusu" olduğu için ayrı tutar.

 

Ötesi

1949'da Büyük Doğu Cemiyeti kurulur ancak kadro zaafı ve kumar komplosu gibi nedenlerle sarsılır.

1950'de Demokrat Parti'nin iktidara gelişi yazar için bir sürprizdir; ancak partiyi bir "muvazaa dölü" (danışıklı dövüş eseri) olarak niteler.

Adnan Menderes ile olan girift münasebeti başlar; yazar onu "feth ve kendi istikametine perçinlemek" ister ancak Menderes'in kararsızlığını ve Celâl Bayar'a olan teslimiyetini eleştirir.

 

"Ve"Ler

Malatya hadisesi ve sonrasındaki hapis süreçleri anlatılır.

Savcı Cemil Bengü'nün kendisine yönelik "Bahriye Mektebi'nden ahlaksızlık nedeniyle kovuldu" iftirasına karşı, dönemin Cumhurbaşkanı Fahri Korutürk'ü şahit göstererek sert tepki verir.

Yassıada mahkemelerindeki savunmasını ve örtülü ödenekten aldığı paranın "mukaddes dâva ve gayesi" için olduğunu dürüstçe açıklamasını aktarır.

 

“Ve"Ler Boyunca

27 Mayıs ve Yassıada

27 Mayıs darbesi sonrası Alparslan Türkeş ile yaptığı görüşmeler anlatır.

"Örtülü Ödenek" konusundaki savunması…

 

Şen Olasın!

Adalet Partisi, Süleyman Demirel ve Saadeddin Bilgiç hakkındaki görüşlerini açıklar; AP'yi bir "tepki eseri ve içgüdü merkezi" olarak görür.

 

Millî Selamet Partisi'ni Büyük Doğu'nun "acele ve murakabesiz bir doğuşu" olarak değerlendirse de desteklenmesi gerektiğini savunur.

Bütün ümidinin Büyük Doğu mayasıyla yetişen gençlikte (MTTB) olduğunu belirtir.

 

Ek

Son bölümde Arif Nihat Asya, Nurettin Topçu ve Nihal Atsız hakkındaki son değerlendirmelerini yapar.

Nurettin Topçu'nun "İslâm Sosyalizmi" fikrini ve vefatından önceki "tabiata dönme" sözlerini eleştirir.

Nihal Atsız'ı dinden kopuk ırkçılığı ve dindar olmadığını açıkça beyan etmesi nedeniyle "sığ bir insan" olarak yaftalar ve onunla olan bağını tamamen koparır.

…