Helmuth Schneider - Antik Teknolojinin Tarihi - Notlar

Helmuth Schneider - Antik Teknolojinin Tarihi - Notlar

Geschichte der antiken Technik, C.H. Beck, 2016

 

Giriş

Antik Çağ teknolojisi, modern sanayi toplumlarının aksine, temel olarak alet tabanlı ve tarım odaklı bir sistemdir.

Antik ekonominin %80'i tarıma dayalıdır ve enerji kaynağı olarak esasen insan ve hayvan kas gücü kullanılır.

 

Orta Çağ, su gücü ve mekanik iyileştirmelerle (eksantrik mili gibi) antik dönemden ayrılır.

Teknoloji, "Neolitik Devrim" ile başlayan yerleşik yaşam ve metal işleme süreçlerinin bir devamıdır.

 

Teknolojik gelişim, Akdeniz bölgesinin coğrafi ve iklimsel zorluklarına bir yanıt olarak şekillenmiştir.

Yaz kuraklığı ve düzensiz yağışlar tarımı zorlaştırmış, bu durum kurak tarım yöntemlerinin ve zeytin gibi dayanıklı ürünlerin seçilmesine yol açmıştır.

 

Topraklar genellikle verimsizdir; dağlık bölgeler ise tarımdan ziyade hayvancılık ve kereste üretimi için kullanılmıştır.

Cevher yataklarının dengesiz dağılımı ticareti zorunlu kılmıştır.

 

Antik Çağda Teknoloji ve Mühendisler

Homeros'un destanlarında teknoloji, kurnazlık ve aldatma ile ilişkilendirilir (Truva Atı gibi). Prometheus miti, teknolojinin insanlığa "hayvan gibi yaşamaktan kurtulma" imkânı verdiğini simgeler.

 

Platon teknolojiyi insanın fiziksel yetersizliğinin bir telafisi olarak görürken, Aristoteles insanın elleri ve zekâsı sayesinde doğaya üstün olduğunu savunur. Cicero'ya göre insanlar; doğanın ortasında adeta ikinci bir doğa yaratmaya çalışır.

 

Sosyal hiyerarşide zanaatkârlar genellikle hor görülürken (Ksenophon ve Aristoteles'e göre), mimarlar ve mekanikçiler teknik elit tabakasını oluşturmuştur.

 

Antik Teknolojinin Kökenleri: Mısır ve Antik Yakın Doğu

Yunan medeniyeti, teknolojik kazanımlarının çoğunu Mısır ve Mezopotamya'ya borçludur.

 

Geometri, güneş saati ve yazı gibi temel teknolojiler Doğu'dan alınmıştır. Mısırlılar; tapınaklar inşa eden ve taştan heykeller yapan ilk toplum olarak görülür.

Yunanlılar, bu "barbar" başarılarını benimsemiş ve daha ileriye taşımışlardır.

 

Kas gücü, su gücü ve yakıtlar – Antik çağın enerji kaynakları

Antik çağda üretim, büyük ölçüde canlı emeğine dayanır.

Nakliye ve inşaat işlerinde insan ve hayvan gücü vazgeçilmezdir.

Su çarkının kullanımı "çığır açan bir teknolojik yenilik" olarak kabul edilir ve başlangıçta tahıl öğütmekle sınırlıdır.

 

Odun ve kömür; metalurji, hamamlar ve mutfaklar için temel enerji kaynağıdır,. Metal üretimi için yılda 5.000 hektardan fazla ormanın yok edildiği tahmin edilmektedir.

 

Tarım

Modern öncesi toplumlarda tarım, sadece gıda değil, hammadde ve ulaşım gücü de sağlar.

Tahıl öğütmede döner değirmenler ve su değirmenleri verimliliği artırmıştır.

 

Şarap ve yağ üretiminde kullanılan vidalı preslerin icadı (1. yy), insan gücü gerektirmeyen sürekli basınç sağlayarak üretimi devrimcileştirmiştir.

 

Sürüler mevsimlik olarak dağlar ve ovalar arasında taşınmış (göçebelik), hayvanlar yük taşıma ve malzeme (yün) kaynağı olarak kullanılmıştır.

 

Toprağın en büyük hazinesi metaller

Metaller, antik ekonominin ve gücün temelidir.

 

Romalılar madenlerdeki suyun tahliyesi için Arşimet vidası ve büyük su çarkları kullanmışlardır.

 

Gerekli bir element – tuz

Tuz, gıdaların korunması ve hayvancılık için hayati bir mineraldir. Plinius'a göre; onsuz onurlu bir yaşamın imkânsızdır.

Üretim, deniz tuzu tavaları veya madencilik yoluyla yapılmıştır.

 

Antik Zanaat

Şehirlerin büyümesi, uzmanlaşmış atölyelerin (ergasterion) gelişmesini sağlamıştır.

 

Seramikler için çömlekçi çarkı ve fırın teknikleri kullanılmıştır. Roma döneminde Terra Sigillata ile kalıplı seri üretime geçilmiştir.

Cam üfleme tekniği ve şeffaf cam üretimi devrim niteliğindedir.

Eğirme ve dokuma (dikey tezgahlar) ev içi üretimden profesyonel atölyelere (Pompeii gibi) evrilmiştir.

 

Arşitravdan kemere – İnşaat teknikleri

Yunanlılar yatay/dikey elemanlara odaklanırken, Romalılar kemer, tonoz ve kubbe yapımında ustalaşmışlardır.

 

Vitruvius'un anlattığı palanga sistemli vinçler ağır blokları kaldırmak için kullanılmıştır.

 

Ulaştırma Sektörü

Kara Taşımacılığında yük hayvanları (eşek, katır) ve vagonların (iki dingilli Galya arabaları) kullanıldı.

 

Deniz taşımacılığı karadan çok daha ucuzdur. Gemilerin gelişimi nakliye ve savaş alanlarında olmak üzere iki türü üzerinden gelişmiştir.

Nehirler, özellikle kuzey eyaletlerinde hayati ulaşım arterleridir.

 

Altyapı

Denizcilikle ilgili olarak dalgakıranlar, deniz fenerleri (İskenderiye Pharos) ve ticaret yollarını kısaltan kanallar inşa edilmiştir.

 

Askeri amaçla başlayan 80.000 km'lik Roma yol ağı, imparatorluğun ekonomik bütünleşmesini sağlamıştır.

 

Su temini için aqueductlar (su kemerleri), sarnıçlar ve kamu çeşmeleri ile şehirlere su sağlanmıştır

 

İletişim: Yazma ve Kitaplar

Papirüs tomarlarından (volumen), modern kitabın öncüsü olan kodeks (codex) formuna geçiş, iletişim tarihindeki en büyük yeniliklerden biridir.

 

Zamanın Mekaniği ve Ölçümü

Aristoteles, kaldıracı dairesel hareketin bir parçası olarak analiz ederek mekaniğin temellerini atmıştır. Kaldıraç kanunu, "kuvvetten kazanç, yoldan kayıp" prensibine dayanır.

 

Heron, antik dünyayı şekillendiren beş ana aleti listelemiştir: Kaldıraç, vinç (çıkrık), makara, kama ve vida.

 

İskenderiye okulu (Ktesibios, Philon ve Heron), doğal kuvvetleri (yerçekimi, hava basıncı, buhar) kullanarak insan müdahalesi olmadan çalışan cihazlar geliştirmiştir.

Heron’un Aeolipile (buhar türbini) düzeneği, termal enerjinin kinetik enerjiye dönüştürülmesinin tarihteki ilk örneğidir.

Yıldız çarklar ve eksantrik miller sayesinde dairesel hareket, doğrusal veya gidip-gelme hareketine (çekiç vuran marangoz otomatı gibi) dönüştürülmüştür.

Su saatlerinde kullanılan şamandıralı konik vanalar, sistemin kendi kendini düzenlediği ilk "sibernetik" kontrol mekanizmalarıdır.

 

Antik çağda "saat," günün uzunluğuna göre değişen bir birimdi. Bu karmaşıklığı çözmek için mimarlar ve mekanikçiler sofistike su saatleri (Clepsydra) inşa ettiler.

 

Mekanik ilkelerin küçük ölçekli ve yüksek hassasiyetli aletlere uygulanması, Roma döneminde metalürji ve mühendisliğin zirvesini temsil eder.

 

Antikythera / Onlarca bronz dişliden oluşan bu "antik bilgisayar," Ay ve Güneş tutulmalarını, Olimpiyat oyunlarının tarihlerini ve gezegen hareketlerini hesaplayabiliyordu.

 

Askeri Teknoloji

Kuşatma savaşları (poliorketics) ve mancınıkların gelişimi savaşı dönüştürmüştür. İskenderiye ve Roma mühendisleri; devasa kuşatma kuleleri (Helepolis) ve koçbaşları inşa etmişlerdir.

 

Antik Çağın Teknik Bilgisi: Teknolojik Literatür

Vitruvius, Heron, Frontinus, Plinius…

 

Bakış Açısı: Antik Teknolojik Tarihin Dönemleri

Antik teknoloji durağan değildir; Arkaik, Helenistik ve Roma dönemlerinde büyük ilerlemeler kaydetmiştir. Medeniyetin çöküşü teknolojik sürekliliği kesintiye uğratmıştır ancak bu miras modern mekaniğin temellerini atmıştır.

…