Alexander Luria - İnsan Çatışmalarının Doğası veya Duygu, Çatışma ve İrade - Notlar

Alexander Luria - İnsan Çatışmalarının Doğası veya Duygu, Çatışma ve İrade - Notlar

İnsan Davranışının Düzensizliği ve Kontrolü Üzerine Nesnel Bir İnceleme

The nature of human conflicts Or Emotion, Conflict And Will, An Objective Study Of Disorganization And Control Of Human Behavior, Grove Press, Inc. New York, 1960

 

Önsöz

(Adolf Meyer'in Önsözü, Çevirmenin Önsözü ve Yazarın Önsözü)

Bu kitap Luria'nın 1923-1930 yılları arasında Moskova Deneysel Psikoloji Enstitüsü'nde yürüttüğü araştırmaların ve geliştirdiği "Kombine Motor Yöntem" (combined motor method) gibi duygu/yalan tespiti ve afektif süreç analizi tekniklerinin teorik ve metodolojik temellerini sunar.

 

Adolf Meyer'in Önsözü (Mayıs 1932)

Luria'nın çalışmalarını psikobiyoloji olarak niteler.

 

Çevirmenin Önsözü (W. Horsley Gantt)

W. Horsley Gantt - Ivan Pavlov'un yanında da çalışmış Amerikalı bir tıp araştırmacısıdır. Rusya'daki devrim sonrası kaos döneminde laboratuvarları ziyaret eden ilk Amerikalılardan biridir.

Önsözde çeviri sürecinin teknik detaylarından söz ediyor.

 

Yazarın Önsözü

1923-1930 yılları arasında yürütülen çalışmaların ana hedefi; insan davranışındaki düzensizliklerin (afekt, travma, nevroz, suçluluk duygusu) arkasındaki mekanizmaları nesnel/materyalist biçimde tanımlamak ve bu düzensizliklerin nasıl kontrol edilebileceğini (düzenlenebileceğini) deneysel olarak göstermektir.

 

Birinci Bölüm (Akut Duygu ve Nevrozlar): Duygusal sarsıntıların ve nevrozların temelinde çevresel/periferik organların değil, merkezi nörodinamik sistemlerin ve işlevsel ilişkilerin bozulmasının yattığını gösterir.

 

İkinci Bölüm (Yapay Çatışma Modelleri): Laboratuvar ortamında oluşturulan deneysel nevrozlar ve yapay çatışmalarla, duyguların psikofizyolojik dinamikleri incelenir.

 

Üçüncü Bölüm (Kültürel Aygıtlar ve Davranış Kontrolü): Çocuk gelişiminde ve patolojik vakalarda insanın kendi davranışını kontrol etme mekanizmaları (kültürel semboller, konuşma, dil ve araç kullanımı) ele alınır.

 

Luria; insan davranışının, konuşmanın ve karmaşık zihinsel süreçlerin sadece basit refleksler veya alt seviye nörofizyolojik mekanizmalarla açıklanamayacağını savunur.

İnsana özgü yüksek zihinsel işlevler, toplumsal ve tarihsel gelişim sürecinde ortaya çıkan araçlar (özellikle dil ve simgeler) sayesinde alt seviye nörodinamik süreçleri organize eder ve denetim altına alır.

 

Giriş

1. Davranış Düzensizliğinin Sıkıntıları ve Metodolojisi

Burada insan davranışının düzensizliğinin, düşüş ve yükseliş mekanizmasının araştırılmasıyla ilgileniyoruz.

Başarılı çalışmalar ancak kavramların ifade etmek istediğimiz olgularla tam olarak örtüşmesiyle mümkün olacaktır.

Naif kavramlar ortaya koyma, sinir sistemini yapay şeylerle analojiler yoluyla açıklama eğilimi, davranış çalışmalarında başka yerlerde olduğundan daha yaygındır.

 

Psikonörolojide sıklıkla kullanılan uyarılma (excitation) ve engelleme (inhibition) gibi temel süreçler, tek tek nöronlar bazında geçerli olsa da insan davranışının bütünsel yapısını ve patolojisini açıklamada tek başına yetersiz kalır.

Afazili bir bireyin basit eylemleri dahi gerçekleştirememesini veya kafa karışıklığı yaşamasını sadece izole bir sistem arızası ya da uyarım/engelleme dengesizliği olarak açıklamak mümkün değildir. Korteks ve onun en üst kısımları, konuşma ve daha yüksek psikolojik süreçler aracılığıyla tüm davranış üzerinde "özel, düzenleyici ve yönlendirici bir rol" oynamaktadır. Bu nedenle, bu organların hasar görmesi kısmi bir yıkıma değil, tüm davranış sisteminin düzensizleşmesine yol açar.

Yetişkin insan davranışının örgütlenmesi, oldukça karmaşık ve uzun bir gelişmenin ürünüdür.

Erken çocukluktan yetişkinliğe uzanan süreçte, üst kortikal mekanizmalar devreye girerek davranışı yöneten yeni düzenleyici sistemler oluşturur.

 

Araştırma Yöntemi

Duygusal süreçler ve nevrozlardaki davranış bozukluğunun yapısını ve dinamiklerini incelemek için öncelikle öznel yöntemlerin ve ampirik psikolojinin yetersizliğiyle mücadele edilmelidir. İç gözleme dayalı idealist psikoloji ile bedensel olayların eş zamanlı etkisini mozaik şeklinde listeleyen betimleyici yaklaşımlar aydınlatıcı olamamıştır. Wundt'un duyguları bir davranış eylemi değil, bir dizi psikolojik semptoma verilen tepki olarak görmesi ve duygusal süreçleri solunum, nabız, vazodilatör değişiklikleri gibi çevresel semptomlarla açıklamaya çalışması başarılı bir birleşik resim sunamamıştır.

 

Fizyolojik belirtiler tek başına incelenen sürecin aktif karakteri veya çatışmanın yapısı hakkında bilgi veremezler.

Cannon'ın iç organları çıkarılmış hayvanların bile tüm duygusal davranış belirtilerini gösterdiğini kanıtlayan deneyleri, bu fizyolojik değişikliklerin yalnızca ikincil ve eşlik eden süreçler olduğunu doğrulamıştır. Bu nedenle araştırma, aktif davranış süreçlerinden yola çıkmalıdır:

Sadece insan faaliyetinin aktif biçimlerindeki değişikliklerde, ilgilendiğimiz duygusal süreçlerin yapısının uygun bir yansımasını bulmayı umabiliriz.

 

Doğrudan incelenemeyen nörodinamik süreçlerin nesnel ve sistemik bir yansımasını elde etmek için motor fonksiyonlar kullanılmalıdır. Araştırmacıların bir grubu hareketi yalnızca koordinasyon ve nörolojik hastalıklar açısından incelerken (Hamburger, Foerster vb.), Luria'nın da dahil olduğu ikinci grup hareketi gizli psikolojik süreçlerin yansıması olarak ele alır (Sommer, Löwenstein, Kraepelin vb.).

 

Çalışmanın temeli olarak "gönüllü motor hareketlerin istemsiz yıkımı" seçilmiştir. Gönüllü (istemli) hareketler esneklik gösterse de, temel "motor formüllerinde" şaşırtıcı bir istikrar ve düzen sergilerler.

Bu amaçla geliştirilen Kombine Motor Yöntemi (Combined Motor Method), merkezi gizli nörodinamik süreç ile nesnel olarak kaydedilebilen motor fonksiyonu tek bir aktif fonksiyonel sistemde birleştirir.

Sözel tepkiyi ve motor tepkiyi tek bir süreçte birleştirerek, bu belirsiz süreçteki gerçek değişiklikleri, açıkça tanımlanmış bir süreçte yansıtıldığı gibi tahmin edebileceğimiz bir yöntem elde ediyoruz.

 

(Deneyler)

 

BİRİNCİ BÖLÜM - DUYGUSAL SÜREÇLERİN PSİKOFİZYOLOJİSİ

 

2. Kitle Etkilerinin Araştırılması

Duyguların Nörodinamik Araştırılması Sorunu

Duyguları inceleyen psikologların karşısına semptomatoloji, mekanik ve dinamik olmak üzere üç temel sorun çıkar. Semptomların işlevsel karşılıklılığı ve hangisinin başrol oynadığı konusu yetersiz incelenmiştir.

Duygular yaygın (diffuse) bir duygusal durum şeklinde tüm davranışı kaplayabilir veya yalnızca belirli uyaranların etrafında yoğunlaşmış (concentrated) bir kontur sergileyebilir.

Duyguların mekaniği ve dinamikleri, ancak sürecin gidişatının daha karmaşık psikolojik sistemler ve kişiliğin yapısıyla olan ilişkisi dikkate alındığında anlaşılabilir hale gelir.

 

Sınavın Etkisi: Durum ve Materyal

Öğrenci sınavı durumu, nispeten yoğun ve kitlesel duygusal olayların yarattığı, aynı anda çok sayıda denek üzerinde gözlemlenebilen travmatik bir ortamdır. Bu ortam, istatistiksel doğruluk elde etme, sınav öncesi ve sonrası gibi farklı zamanlarda duygusal durumların dinamiklerini ("rahatlama" etkisini) izleme ve sinir sisteminin nevrotik değişkenliğini kontrol eden tipolojik problemleri inceleme fırsatı sunar.

 

"Temizlik" ile Yapılan Deneylerin Durumu

…

 

Yaygın Duygusal Hastalığın Belirtileri

Akut duygusal durumda motor tepki doğrudan gerçekleşme eğilimindedir ve konuşma tepkisini beklemeden hemen son noktasına ulaşır. Bunun nedeni, uyarımın doğrudan motor alana akmasını engelleyen ve diğer aktif sistemlerle koordinasyonu sağlayan "işlevsel bariyerin" (kısıtlayıcı düzenleyici sistem) zarar görmüş olmasıdır.

 

Duygusal durumda sunulan uyaran, normalden çok daha büyük bir uyarılma kütlesini harekete geçirir ve bu uyarılma verilen tek bir tepkiyle ortadan kaldırılamaz. Sonuç olarak, duygusal uyarılma kendiliğinden (spontan) koordinasyonsuz motor dürtüler halinde açığa çıkar.

 

Yoğunlaşmış Duygusal Odaklar

Duygusal uyarının en şiddetli etkisi, kritik kelimelerde yanıtın tamamen verilememesinde (sessizlik), kelimenin duyulamamasında ("komisyonu duymadım" gibi) veya kalıplaşmış anlamsız kelime tekrarlarında kendini gösterir.

 

Duygusal Süreçlerin Dinamikleri

Tekrarlanan deneylerde basit kelime tekrarının etkisi kontrol grubuyla elenmiştir. Sınav sonrasında, travmatik odak istisnai duygusal önemini kaybeder ve geriye kalan hafif duygusal bozukluk yaygın bir biçim alarak tüm tepkilere eşit şekilde dağılır.

 

Okul Sınavları Durumuna İlişkin Deneyler

…

 

Tıpkı düzenleyici parçası kopuk olan karmaşık bir makinenin, çeşitli kusurlarla standarttan sapan kusurlu ürünler üretmesi gibi... Duygusal dengesizlik yaşayan kişi, düzenli ve organize tepkiler verme yeteneğini kaybeder.

 

Tipolojik Veri

…

 

3. Suçlularda Duygusal Durumun Araştırılması

Ciddi bir suç işlemiş ve yeni tutuklanmış suçlularda olağanüstü güçlü bir duygusal davranış gözlenir.

Bu duygu iki kaynaktan beslenir:

Suçun kendisiyle bağlantılı birincil duygu.

Tutuklanma ve beklenen olası ceza ile ilişkili ikincil duygu.

Özellikle idam cezası bekleyebilecek katillerde bu ikincil gerilim en üst düzeye ulaşır.

(Cinayetten tutuklanan, henüz sorgulanmamış suçlular üzerinde deneyler yapılmış; ayrıca masum olduğu halde yanlışlıkla tutuklanan kişiler de kontrol grubu olarak incelenmiş)

 

Akut etki altındaki suçlularda duygusal uyuşukluk, aşırı gerginlik veya depresyon tabloları gözlenir.

Akut etki durumunda istikrarlı "reaktif formların" (tepki kalıplarının) geliştirilmesi imkansızdır; organizma standart bir hız ve koordinasyon oluşturamaz. Katillerin tepki sürelerinin dağılım eğrileri hiçbir düzenlilik ve belirgin tepe noktası göstermez. Bu durum zeka seviyesiyle değil, duygu durumunun organize biçimleri yok etmesiyle ilgilidir; nitekim aynı gelişim düzeyindeki sakin kontrol grupları tamamen düzenli eğriler sergiler. Katillerin dilsel koordinasyonundaki bu çözülme, karmaşık tepki biçimlerine henüz ulaşamamış 7-8 yaşındaki çocukların veya zihinsel engelli bireylerin nörodinamik yapısına geri dönüşü gösterir. Tutuklanan 27 suçludan (16 katil, 11 şüpheli) elde edilen verilerde ortalama reaksiyon süresinde belirgin bir gecikme ve normalin iki katı değişkenlik (%40-60) kaydedilmiştir. Motor alanda da denekler standart bir formül geliştiremez, ampulü sıkmayı "unuturlar" veya uyarılmaya bağlı olarak eşit olmayan istikrarsız motor basışlar yaparlar.

Deney ilerledikçe uyarılma sönmek yerine kademeli olarak artar; motor basışların şiddeti sürekli yükselerek ilk tepki normlarının çok ötesine geçer.

 

Eşini öldüren 50 yaşındaki fırıncı Vom

Vom deney boyunca titrer, dudaklarını şapırdatır ve ayaklarını hızlıca hareket ettirir. Kendisine sunulan nötr ve kritik kelimelerin tümünü latent dönem boyunca yüksek sesle tekrarlar, ek açıklamalar yapar ("kesmek-kesmek... ekmek kesmek" veya "koridor... biz koridorda değildik efendim" gibi). Latent dönem konuşma uyarımıyla doludur ve tepkisel süreç yaygındır.

Diğer katillerde de uyarımın kısıtlamalardan kurtulup motor alana yayılmasıyla keskin titremeler (tremor), kontrol dışı spontan motor basışlar ve konuşma yanıtıyla koordine olmayan tonik basınçlar kaydedilir.

 

Suçlularda Duygusal İzlerin Teşhisi

Suç durumuyla bağlantılı ayrıntıları içeren kritik kelimeler, suçlunun zihnindeki duygusal kompleksi ve onunla bağlantılı tüm duygusal tonu (yeniden bütünleşme yasası doğrultusunda) nesnel semptomlar olarak açığa çıkarır. Suçlu her ne kadar kendini tehlikeye atmaktan kaçınmaya ve tepkilerini bastırmaya çalışsa da bu durum motor alanda kendini ele verir.

 

(Vaka araştırmaları)

Kocası Bv.'yi baltayla öldüren Mva. ve ona yardım eden Bva. davasıdır. 75 kelimelik uyaran listesine suçun detayları olan "balta", "palto", "para", "leğen", "vurmak" gibi kritik kelimeler eklenmiştir. Kritik kelimelerde deneklerin reaksiyon süreleri keskin bir şekilde uzamış (Mva.'da 3.4 saniyeye, Bva.'da 2.9 saniyeye çıkmış) ve motor bozulmalar en üst düzeye ulaşmıştır; nötr kelimelerde ise tepkiler tamamen sakindir.

 

Arkadaşını 2 rublelik borç yüzünden balyozla öldüren demirci Sın. davasıdır. Listesindeki kritik kelimeler ("çekiç", "bıçak", "para", "sürünmek", "kan" vb.) sunulduğunda reaksiyon süreleri belirgin şekilde gecikmiş ve elinde keskin titremeler ile motor bozulmalar kaydedilmiştir.

 

Kritik uyaran listesi yalnızca gerçek suçlunun bilebileceği ve suçsuz bir insan için tamamen yabancı olan detaylarla sınırlıdır.

Masum olup yanlışlıkla tutuklanan kişilerde bu kritik detaylara karşı localized (yoğunlaşmış) hiçbir duygusal belirti görülmez.

 

Olumsuz Deneyler

…

 

Suçlularda Duygusal Süreçlerin Dinamikleri

Suçlunun travmasını gizleme korkusu dayanılmaz bir duygusal gerilim yaratır ve bu gerilimi bastırmak nörodinamik işlevleri tahrip eder. İtiraf (confession), bu bastırılan gerilimi boşaltan ve kişiliği normal durumuna geri döndüren psikofizyolojik bir "rahatlama" ve "boşalma" (katarsis) rolü oynar.

İtiraf yoluyla suçlu, duygusal izlerden kaçınma, gerilime bir çıkış yolu bulma, içinde dayanılmaz bir çatışma yaratan duygusal tonusu boşaltma imkanına sahip olur.

 

Duygusal Kompleks ve Kişilik Stratejisi

Suçlular suç izlerini gizlemek için aktif savunma stratejileri kullanırlar. Jung'un belirttiği gibi, duygusal kompleksler zihni karıştırdığında denekler tehlikeli ve kritik kelimelerden kaçınmak için bilinçli veya bilinçsiz olarak "ilkel çağrışım biçimlerine" sığınırlar. Kritik kelimeler karşısında doğrudan ekolali (kelimeyi aynen tekrarlama), kalıplaşmış tekdüze yanıtlar ("konuşmak", "insan" vb.) veya fonetik tepkiler vererek kendilerini korumaya ve uzlaşmacı cevaplardan kaçınmaya çalışırlar.

 

4. Telkin Yoluyla Hipnoz Sırasında Oluşturulan Komplekslerin Araştırılması

Deneysel psikoloji için en ideal araştırma yöntemi, incelenen fenomeni laboratuvarda yapay olarak yeniden üretmek (modellemek) ve böylece süreç üzerindeki kontrolü tamamen ele almaktır. Doğal travmaların arkasındaki gizli geçmiş deneyimleri tam olarak bilemeyeceğimiz için, deneklerin ruhuna tüm detaylarıyla bilinen yapay duygusal kompleksler yerleştirmek gereklidir.

 

Bu amaçla derin hipnotik uykudaki deneklere, ahlaki değerleriyle veya alışkanlıklarıyla çelişen acı verici durumlar önerilir, ardından amnezi telkin edilerek uyandırılırlar. Böylece, kendisi tarafından bilinmeyen ancak tüm detayları araştırmacı tarafından kaydedilen "bilinçaltı kompleks modelleriyle" yüklü denekler elde edilir.

 

Hipnoz sırasındaki telkinler deneklerde uykuda titreme, aktif direnç ve gözyaşları gibi gerçek duygusal tepkiler yaratır.

 

5. Duygusal Süreçlerin Bazı Genel Özellikleri ve Mekanikleri

Bir motor sistemin ifade gücü, onun anatomik yapısından ziyade, karmaşık psikolojik ve çatışmalı fonksiyonel yapılara dahil olmasına bağlıdır.

 

En şiddetli duygusal durumlarda bile uyarımın doğrudan motor deşarjına izin veren "basit ritmik vurma" gibi ilkel eylemlerin bozulmadan akabildiği; ancak aynı hareket konuşma/çağrışım gibi karmaşık entelektüel yapılara dahil edildiğinde motor sistemin tamamen düzensizleştiği kanıtlanmıştır. Davranışın bu şekilde katmanlı analizi, kişiliklerin nörodinamik yapısının ve nevrozların teşhis edilmesi için temel oluşturur.

 

Duygusal Semptomların Psikofizyolojisi

Duygusal durumlar üst düzey otomatizm biçimlerini ve tepki standartlarını tamamen yok eder; organizma standart bir tepki süresi ve koordinasyon üretemez.

 

Uyarının Katalitik Etkisinin Yasası

Duygusal durumda her uyarının katalitik bir etkiye sahip olması, uyarımın ön aşamada engellenemeden doğrudan motor deşarja ve dürtüsel konuşma tepkilerine dönüşmesidir.

Bu durum duygusal düşüncenin "kısa devrelerini" ve histerik düşüncedeki dürtüsel yargıları açıkça açıklar.

 

İşlevsel Bariyerin Azalmış Etkisinin Yasası

Uyarımı motor sistemden izole eden "işlevsel bariyerin" zayıflaması nedeniyle, reaktif süreçteki merkezi hazırlık ve gerilimlerin doğrudan motor alana akarak latent dönemi istemsiz dürtülerle doldurmasıdır.

 

Her duygusal uyaran, konuşma tepkisinin kontrol edemeyeceği kadar büyük bir uyarılma kütlesini harekete geçirir ve bu uyarılma tepkiden sonra da sönmeyerek spontan motor basınçlar ve keskin nörodinamik perseverasyon (tekrarlama) şeklinde açığa çıkar.

 

Yöntemde aktif sağ el ve pasif sol el arasındaki karşılıklı ilişkiler incelenmiştir. Duygu durumlarında, sistemler arasında pozitif bir senkinezden (eşlik eden hareket) ziyade, negatif telafi edici/müdahale edici senkinezler gözlenir. Aktif sistemdeki (sağ eldeki) uyarılma ve konuşma tepkisi engellendiği an, bastırılan uyarım pasif sisteme (sol ele) aktarılarak orada akut bir uyarılma ve titreme fırtınası meydana getirir. Bu aktarımın telafi edici niteliği kontrol deneyleriyle kanıtlanmıştır.

 

Duygusal Semptomların Dinamikleri

Kişi duygusal izlerini ve kompleksi gizlemek için aktif olarak savunma tepkileri ve stratejiler geliştirir. Konuşma alanındaki uzlaşmacı yanıtlar aktif olarak bastırıldığında, bu bastırma gerilimi yok etmez; gerilim ya pasif sol ele aktarılır ya da sonraki nötr tepkileri bozan kritik sonrası deşarj dalgasına yol açar.

 

Nişanlısını öldüren ve sorguda her şeyi reddeden şüpheli Drob davasında, denek kritik kelimelerde ("tekerlek", "tel" vb.) ekolali ve ek sinyalizasyon kullanarak konuşmasını korumayı başarmıştır; ancak bu bastırılan gerilim pasif sol elinde normalin iki katı uyarılma ve titreme fırtınası olarak kaydedilmiştir.

Şüpheli St. davasında da, kritik kelimedeki duygusal tepkinin ikinci deneyde bastırılması, kelimenin hemen ardından gelen solunum bozukluğuna ve sağ ile sol ellerde keskin motor deşarj patlamalarına yol açmıştır.

Kalıcı uyarım fenomeninde izlerin etkisine dayanan ve inhibisyon sonucu oluşan deşarjlar olmak üzere iki farklı biçim tespit edilmiştir.

 

İKİNCİ BÖLÜM - ÇATIŞAN SÜREÇLERİN PSİKOFİZYOLOJİSİ

6. Yapay Çatışmalarla İlgili Deneyler

İnsan davranışındaki düzensizliğin temel mekanizması çatışmadır.

Herhangi bir aktif süreç her arttığında, çatışmayı da artırır ve duygusal durumun akut bir şekilde boşalmasına yol açarak davranış bozukluğuna ve tepkisel sürecin yıkımına neden olur.

İnsanlarda basit motor/refleks çatışmaları (farklı ışıklara göre elleri farklı hareket ettirme), konuşma ve mantıksal süreçler devreye girerek durumu organize ettiğinden davranış bozukluğuna yol açmaz. Ancak tempo çatışması basit motor alandan karmaşık çağrışımsal serilere taşındığında (deneğin kabul ettiği hızlı çağrışım hızının aniden yavaşlatılması istendiğinde), bu durum reaktif sürecin iç yapısında bir kırılmaya, serinin kesintiye uğramasına ve çağrışım dizisinin "düzleşmesine" (ilkel geri dönüşlere) yol açarak motor alanda keskin bir bozulma üretir.

 

İki dili de çok iyi bilen 13 denekle dillerin ve dil ortamlarının çarpışması üzerine deneyler yapılmıştır. Deneklere sunulan kelimenin diliyle aynı dilde yanıt vermeleri istenir ve araya aniden diğer dilden kelimeler yerleştirilir (Rusça kelimeler arasına yabancı kelimeler koyulan A Serisi ve yabancı kelimeler arasına Rusça kelimeler koyulan B/C Serisi). Dil ortamının ani değişimi denekte iki şekilde ifade edilen bir çatışma şoku yaratır:

1) Alıcı Bozukluklar (Receptive Disturbances): Ani bağlam değişimi nedeniyle deneğin tanıdık bir kelimeyi anlayamaması veya "duyulmaması" durumudur; bu durum duygusal ve histerik alım bozukluklarının ("duymama" semptomlarının) nörodinamik mekanizmasını açıklar.

2) Efektör Bozukluklar (Effector Disturbances): Deneğin önceki dile ait tepki verme eğiliminin yeni dille çatışması ve konuşma alanındaki bu engellenmenin uyarılmayı doğrudan motor alana aktarmasıdır. Sonuç olarak, el motor eğrisinde dürtüsel ve engelleyici basışlar (koordinasyon kaybı) kaydedilir. Çatışma sırasında başlayan uyarılma sönmeyip sonraki reaksiyonları da bozarak onların da dürtüsel karakter kazanmasına yol açar (kalıcılık mekanizması).

 

7. Yapay Nörozlarla Deneyler

Yapay nörozlar üzerine yürütülen ilk deneylerde, kesin ve çelişkili süreçleri kışkırtarak yapay olarak düzensiz davranışın belirli yoğunlaşmış belirtilerini elde etmek amaçlanmıştır. Ancak kullanılan ilk yöntemler sadece geçici ve nispeten hafif uyarıcı süreçlere yol açabilmiş; "istikrarlı duygusal bozukluğun deneysel olarak üretilmesinden, nevrozun yapay bir modelinin oluşturulmasından" uzak kalınmıştır.

Bu tür istikrarlı ve belirgin bir yıkımın önünde bazı temel engeller bulunmaktaydı:

Çatışmalar son derece sınırlı bir sistem içinde ortaya çıkmaktaydı ve "kişiliğin tamamına yayılmadı".

Deneylerde, gecikmesi ya da sınırlandırılması kişiliğin akut bir tepkisine yol açacak derecede "zorunlu bir faaliyet sistemi" pratikte hiçbir zaman elde edilememiştir.

Deneklerin birçoğu önlerine konulan zorluklara kolayca uyum sağlayabilmiş veya bunları düzeltebilmiştir.

Çağdaş deneysel psikolojide Kurt Lewin, yapay eylemlerin sınırlarını ortadan kaldırarak bizzat kişilikle temas kurmayı başaran ilk psikolog olmuştur; onun deneylerinde "ciddi deney" sorunu, "deneydeki başarısızlığın başladığı" ve "hayattaki başarısızlıkla" olan ilişkinin kurulduğu noktada ortaya çıkmıştır.

Sıradan deneysel ortamlardaki tüm bu zorluklar, hipnotik yöntem yardımıyla başarıyla ortadan kaldırılabilir. Hipnotik telkin altında, otomatizmlerin yapay sınırlarına takılmaksızın son derece istikrarlı, yoğun ve bilinçaltında kalan, "neredeyse karşı konulamaz dürtüler üzerine kurulu, son derece zorunlu faaliyet biçimlerinin dinamiklerini inceleme" fırsatı doğmaktadır. Hipnoz altında deneklere eşit derecede zorunlu ve birbirine zıt iki eğilim telkin edilerek yapay bir çatışma modeli üretilebilir.

Bu metodolojik yaklaşımla, yapay gerilim durumları yaratılarak düzensiz davranışın genel yasaları incelenmiştir. Araştırmanın materyalleri 1926 ve 1927 yıllarında V. I. Zabrezhnev ve Varshava'nın işbirliğiyle yürütülen, kolay hipnotize edilebilen yaklaşık yirmi denek üzerindeki seanslardan elde edilmiş ve sonuçlar klinik analiz yöntemiyle değerlendirilmiştir.

 

Engellemenin motor sistemden bağlantısal/birleştirici sisteme doğru kaydırılması, kişiliği açık çatışmadan kurtarır ve duygusal kopmayı önler. Çatışma motor alandan bağlantı alanına kaydığında ve merkezi ikame yolları kullanıldığında, motor kayıtlarda herhangi bir önemli bozulma veya çatışma izi görülmemiştir.

 

8. Çatışan Süreçlerin Yapısı

Çatışmaların Yapısı ve Düzensiz Davranışın Mekanizasyonu

Boşaltmaya Yakın (Near Discharge) Çatışmalar

İfade edilmeye tamamen hazır hale gelen somut motor eylemin, tam motor sonlanma anında engellenmesidir. Bu durum en şiddetli motor ve davranışsal düzensizliklere yol açar.

 

Niyetin Henüz Formüle Edilmediği Çatışmalar (Kaçış Çatışması)

Başlangıçtaki koşulların yalnızca genel bir gerilim yarattığı ve uyarımın doğrudan tonik sinirsel uyarılara yayılarak yeterli şartlı tepkiler bulamadığı durumlardır.

 

Bağlantısal/Birleştirici Alandaki Çatışmalar

Doğrudan motor eylemler yerine entelektüel dolambaçlı yolların kullanıldığı, tüm zorlukların merkezi bağlantı mekanizmasında çözüldüğü durumlardır. Çatışmanın motor alandan bağlantı sistemine aktarılması, davranışı patolojik düzensizlik etkilerinden izole eder.

 

Afazi Çatışmalarıyla İlgili Deneyler

…

 

9. Çatışan Süreçlerin Dinamik Analizi

Çatışan Süreçlerin Katmanlı Analizi Sorunu

Kişiliğin dinamik bir tasvirini yapabilmek amacıyla, çatışmanın organize davranışın yıkımına hangi davranış düzeyinde (katmanında) yol açmaya başladığını saptayan "katmanlı analiz yöntemi" kullanılmıştır. İnsan davranışında, gelişimin erken aşamalarında düzenlenen ilkel katmanlardan (örneğin emme eylemi), daha karmaşık kortikal otomatizmlere ve en üstte yer alan konuşma/zihinsel işlevlere kadar farklı organizasyon tabakaları bulunur.

 

Kendiliğinden Ortaya Çıkan Çatışmalarla İlgili Deneyler

Basit ritmik basınç eylemleri normal bir yetişkin için otomatik ve son derece düzenliyken, nevrotik bireylerde genel uyarılabilirlik nedeniyle kortikal otomatizmler yok olmakta ve ritim bozulmaktadır. Normal ve nevrastenik hastaların ritmik vuruşları karşılaştırıldığında, nevrasteniklerin motor reaksiyonlarında standart karakterin kaybolduğu saptanmıştır; bu durumlarda düzensizlik esas olarak eğrilerin bozulmuş ritmi ve yoğunluğunda yansımaktadır.

 

Katmanlı Analizin Tipolojik Önemi

Sinir sisteminin kararlı veya kararsız olarak sınıflandırılmasında tabakalı analiz en temel unsurdur. Kararsız tipte uyarım doğrudan motor sonlanmaya ulaşıp davranışı düzensizleştirirken, kararlı tipte uyarım bir "işlevsel bariyer" ile kısıtlanır.

 

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM - TEPKİSEL SÜREÇLERİN OLUŞUMU VE DAVRANIŞ KONTROLÜNÜN PSİKOFİZYOLOJİSİ

10. Reaktif Süreçlerin Gelişimi

Sorunlar

İnsan davranışındaki düzensizlik mekanizmalarının ontogenetik (gelişimsel) kökenlerini anlayabilmek için çocukluk dönemi nörodinamiklerinin incelenmesi zorunludur. Deneysel bulgulara göre, çocuğun tepkisel süreçleri yetişkininkinden tamamen farklı bir yapıya sahiptir. Erken yaşlardaki tepkisel süreçlerin iki temel işlevsel özelliği şunlardır:

Küçük çocuktaki her davranış eyleminin doğrudan bir niteliği vardır ve ortaya çıkan heyecan, dizginlenemeyen, aksine motor sonlanmasına doğru ilerleyen bir eğilim gösterir.

Her reaksiyon, aktif süreçte yetersiz büyüklükte bir uyarım kütlesini motor sisteme taşıma eğilimindedir.

Difüzyon (yayılım) ve dürtüsellik, çocuk nörodinamiğinin en birincil özellikleridir.

 

Ritmik Tepkilerle İlgili Deneyler

İki buçuk yaşından okul çağına kadar olan çocuklarda ritmik basınçlar incelenmiştir. Küçük çocuklarda motor korteksin organize eylemleri ve kortikal otomatizmler geliştirme yeteneği henüz oluşmamıştır.

Yetişkin tarafından kolayca ve otomatik olarak verilen bir dizi eşit, düzenli basınç, açıkça çocukta eksik olan çok yüksek bir korteks organizasyonunu gerektirir.

 

Çocuklarda her bir uyarım sürecinin doğrudan subkortikal mekanizmalara kayması ve belirgin tonik bileşenlerin ortaya çıkması, uyarımın sınırlı bir kortikal sistemde kalmayıp tüm serebral aparata yayılan yaygın (difüz) bir karaktere sahip olduğunu kanıtlamaktadır. Bu tonik fenomenler yedi yaşına kadar belirgin bir şekilde varlığını korur.

 

Bir Sinyale Karşı Basit Tepkilerle Yapılan Deneyler

Yetişkinde bildiğimiz anlamıyla basit bir sinyale verilen tepki aslında genetik olarak geç bir dönemin ürünüdür ve bastırılmış yaygın ilkel dürtüler sisteminin üzerinde inşa edilmiştir. Küçük çocuklarda (dört-beş yaş) ise durum tamamen farklıdır.

Küçük çocuk kendi içinde meydana gelen spontan dürtüyü dizginleyemez ve kortikal düzenleyici mekanizma gecikir, engelleme yansımaz aktif basınçlar, ancak ek basınçların pasif kısımlarında gerçekleşir. "İnhibisyon katsayısı" formülü, çocuğun uyarımı dizginleme yeteneğindeki bu yayılımı ve gelişimi hassas bir şekilde yansıtır; bu katsayı yedi yaş civarında maksimuma ulaşır.

 

Ayrıca, çocuklarda motor tepkinin şiddeti, verilen uyarının yoğunluğuna doğrudan bağımlıdır (güçlü uyaran güçlü tepki yaratır); yetişkinlerde ise bu doğrudan yansıma, uyarımı motor sisteme doğrudan aktarmayan ve standart tepki biçimlerini kuran bir "işlevsel bariyer" ile kesilmiştir.

…

 

11. Fonksiyonel Bariyerin Doğası

Fonksiyonel Bariyerin Sorunları

"İşlevsel bariyer" morfolojik olarak beyinde şekillenmiş doğuştan gelen bir organ değildir; aksine sosyal çevreye dahil olma, konuşmanın edinimi, alet kullanımı ve bireysel davranışın yeni kültürel organizasyon biçimlerine geçişiyle kurulan kültürel-psikolojik bir işlevsel yapıdır.

 

Fonksiyonel Nöroslardaki Reaktif Süreçlerin Yapısı

Nevrasteni ve histeri gibi fonksiyonel nevrozların en karakteristik özelliği, uyarımın doğrudan motor alana aktarılmasını engelleyecek istikrarlı bir işlevsel bariyerin bulunmaması ve uyarımın doğrudan yayılmasıdır. Histerik hastalarda aniden verilen beklenmedik bir işitsel şok (Löwenstein titreme kayıtlarında olduğu gibi) normal bireylere kıyasla olağanüstü yoğun ve yaygın bir motor bozukluğa yol açar.

Normal yetişkinde uyarının gücü motor tepkinin şiddetini doğrudan belirlemezken, histerik hastada işlevsel bariyerin yokluğu nedeniyle uyarım doğrudan motor alana sızar ve motor tepki verilen sinyalin gücüne doğrudan bağımlı hale gelir (güçlü sinyale keskin ve dürtüsel tepki verilmesi).

 

Beklentinin yarattığı merkezi gerilim ve fikir-motor fenomenler motor alana engelsizce akarak yoğun kasılmalara, sarsıntılara ve dönüşüm semptomlarına (damgalanma) yol açar. Gecikmeli hareket ve seçim tepkisi deneylerinde histerik hastalar, uyarımı motor alandan izole edemedikleri için en çaresiz durumda kalırlar.

 

Konuşmanın düzenleyici (enstrümantal) rolünün kaybedildiği afazi vakalarında, sadece konuşmanın iletişimsel işlevi kaybolmaz, aynı zamanda bütün niyet planlama ve organize davranış sistemi parçalanır. Afazi hastası niyet oluşturmada tamamen çaresiz kalır, durumun ve optik alışkanlıkların doğrudan etkisi altına girerek kendi davranışını kontrol etme yeteneğini kaybeder.

 

12. Davranışın Kontrolü

İnsanın kendi davranışlarını kontrol ettiği mekanizmaların incelenmesi doğrudan "irade" (will) problemine dayanır. İrade çalışması tarihi, iradeyi insana özgü mutlak bir kendiliğindenlik olgusu olarak gören idealist okul ile onu basit bir içgüdüsel eğilim, hedonistik bir gerilim ya da otomatik refleks eylemi olarak gören mekanikçi/pozitivist okulun mücadelesinden ibarettir.

Yapılan deneysel araştırmalar, iradeli eylemin aslında hazırlanan otomatik sistemlerin kendiliğinden kontrolüyle gerçekleştiğini göstermiştir: İradeyle yapılan eylem istemsizdir; sorun şudur ki 'irade' bağlantılar probleminden ibarettir.

İnsan doğrudan doğruya "irade gücüyle" kendi davranışları üzerinde egemenlik kuramaz; irade gücüyle eylem gerçekleştirmeye çalışmak bir gölgenin taşları taşımasını beklemek gibidir. İrade ve davranış kontrolü, doğrudan bir güç uygulaması değil, dolaylı bir araçsal süreçtir: Gönüllü davranış, uyarıcılar yaratma ve onları kontrol etme yeteneğidir. İnsan, yapay ihtiyaçlar/zorunluluklar (quasi-needs) ve harici oto-uyarıcılar yaratarak kendi üzerinde dolaylı yoldan egemenlik kurar.

 

Doğrudan Kontrollü Deneyler: Uyarıcı ve Araç Sorunları

Deneysel bulgular en temel yasayı doğrulamıştır: Davranışını doğrudan kontrol etme girişimleri her zaman olumsuz sonuçlara yol açar; onun kontrolü ancak dolaylı yollarla sağlanabilir.

 

Davranışın Önlenmesine Yönelik Deneyler: Dışsal Yöntemlerin Rolü

Doğrudan kontrol çabaları etkisiz kaldığından, dışsal yardımcı uyaranlar yoluyla dolaylı kontrol yöntemleri araştırılmıştır. Histerik hastalarda kendiliğinden yavaş ve gecikmeli hareketler üretilemezken, kesintili uyaranların yerine sürekli bir vızıltı/ıslık sinyali verilmesi uyarımı ortadan kaldırmış ve hareketi sürekli dış sinyale bağımlı kılarak kolayca düzenlemiştir. Ayrıca deneklerin sol ellerine, basıldığında vızıltı sesi çıkaran bir elektrik düğmesi verilerek kendilerine otomatik dış sinyaller üretmeleri sağlandığında (oto-sinyalizasyon), doğrudan çabayla imkansız olan gecikmeli yavaş hareketler son derece düzenli hale gelmiştir; burada doğrudan kontrolün yerini dolaylı kontrol alırken, irade gücünün yerini dışarıdan gelen düzenleme almıştır.

 

Deneylerle Dolaylı Kontrol: Konuşmanın Rolü

Yetişkin insan davranışının dolaylı kontrolünde en güçlü ve en önemli enstrümantal araç konuşmadır. Konuşma sadece bir düşünce ve iletişim aracı değil, aynı zamanda düzenleme ve organizasyon aracıdır.

 

Döngüsel Reaksiyonların Karmaşık Formları

Davranışın dolaylı kontrolü, doğrudan dürtüsel tepkilerin dolaylı, yardımcı araçların kullanıldığı karmaşık kültürel sistemin tepkileriyle değiştirilmesinden ibarettir. İşlevsel bariyerin oluşturulma süreci, doğrudan etkiden kültürlü, dolaylı işleme geçişten oluşur.

Seçim tepkisi deneylerinde, deneklere seçimlerini organize etmek ve eylemi akılda kalıcı kılmak için anahtarların yanına yönlendirici yardımcı nesneler (örneğin çekiç resmi yanına bir çivi, kilit resmi yanına bir anahtar) yerleştirildiğinde, uyaran doğrudan dürtüsel bir harekete yol açmak yerine önce konuşma yapısındaki yardımcı işaretlerle ilişkilendirilmiş, uyarım motor alana aktarılmadan önce kısıtlanmış ve ardından hazırlanan eylem hızla ve organize bir şekilde gerçekleştirilmiştir.

 

Sembolik Devrelerle Deneyler

Şartlandırılmış optik semboller, konuşma gibi, uyarımı motor sisteme doğrudan aktarımdan ayırarak duygusal tepkileri organize etmenin ve kontrol etmenin en güçlü araçlarından biridir.

 

İnsan davranışını, basit nörodinamik süreçlerin anlaşılmasının anahtarı olan bu karmaşık kültürel, tarihsel ve psikolojik mekanizmalar (konuşma ve işaretlerin kullanımı) olmadan anlamak mümkün değildir.

…