Matt Haig - Gece Yarısı Kütüphanesi - Notlar

Matt Haig - Gece Yarısı Kütüphanesi - Notlar

The Midnight Library

Mütercim: Kıvanç Güney, Domingo Yayınları, 2021

 

Her kitap yaşamış olabileceğin başka bir hayatı yaşama şansını sunar sana.

 

Yağmura Dair Bir Sohbet

Nora Seed ölmeye karar verişinden on dokuz yıl önce, Bedford kasabasındaki Hazeldene Okulu'nun küçük ve sıcacık kütüphanesinde oturuyordu.

 

Nora, okul kütüphanesinde yaşlı kütüphaneci Bayan Elm ile satranç oynar, geleceği hakkında sohbet eder.

Sohbet sırasında Nora, annesinin kendisine kusurlu bir nesne gibi davrandığını, kütüphaneyi ise bir sığınak olarak gördüğünü hatırlar.

 

Fakat ne istersen olabilirsin, Nora. Bütün olasılıkları düşünsene bir. Ne kadar heyecanlı... Önünde koca bir hayat var.

 

On Dokuz Yıl Sonra: Kapıdaki Adam

Nora’nın intiharından 27 saat önce

Ash, Nora’ya kedisi Voltaire (Volts) yol kenarında ölü bulunduğunu haber verir.

Nora kedinin acısız, dingin ölüm haline karşı içten içe karanlık bir "kıskançlık" duyduğunu fark eder: Voltaire'in o dingin ve huzurlu -acıdan tamamen yoksun- haline bakarken, karanlıkta belirmeye başlayan ve kaçışı olmayan başka bir his daha vardı içinde. Kıskançlık.

 

Tel Teorisi

12 yıla yakındır çalıştığı "Tel Teorisi" adlı müzik dükkanına geç kalır. Patronu Neil, Nora’yı kovar.

Yağmurlu hafta sonuna benzeyen suratınla müşteri kaçırman için üste para veremeyeceğim…

 

Nora, abisi Joe’nun kasabaya geldiğini ancak kendisini hiç aramadığını öğrenir ve bu durum onun reddedilmişlik duygusunu daha da derinleştirir.

 

Kömürün de elmasın da karbon olduğunu ama kömürün hiçbir basınç altında elmasa dönüşemeyecek kadar katışıklı bir karbon olduğunu söylemedi. Bilimsel olarak, kömürseniz kömür kalırdınız. Belki de hayattan alınması gereken esas ders buydu.

 

Yaşamak Acı Çekmektir

Nora eve dönüş yolunda geçmiş başarısızlıklarını hatırlatan yerlerden geçer.

Eski nişanlısı Dan’den gelen mesajları hatırlar.

 

Evren kaostan ve entropiden besleniyordu. Temel termodinamik. Belki varoluşun temelinde de bu vardı. Önce işini kaybedersin, sonra arkası gelir.

 

Kapılar

Gazete bayisinde abisinin en yakın arkadaşı ve eski grup üyesi Ravi ile karşılaşır. Ravi, Nora’yı müzik grubunu ("Labirentler") yarı yolda bırakmakla ve hayattan korkmakla suçlar. Karşılaşmanın hemen ardından okuldan eski bir tanıdığı olan Kerry-Anne ile konuşur. Kerry-Anne, Nora’nın geçmişteki parlak yüzücülük kariyerine atıfta bulunarak "Buradan kurtulmayı bir tek sen becerirsin sanmıştım" der ve Nora’yı başarısızlığıyla yüzleştirir.

 

Kara Delik Olmak

Avustralya’daki eski en iyi arkadaşı Izzy’ye mesaj yazar ancak karşılık bulamaz.

Bedford’da sıkışıp kalmış, yaşamayı bile beceremediğini düşünen Nora, artık hiçbir amacı kalmadığını fark eder.

 

Nora serbest düşüşe geçmişti ve konuşacak kimsesi yoktu.

 

Antimadde

Ölüm kararından birkaç saat önce Nora, piyano dersi verdiği genç öğrenci Leo’nun annesi Doreen’den gelen sitem dolu bir telefon alır; ders iptal olmuştur ve çocuk dersi bırakmayı düşünmektedir. Ardından yaşlı komşusu Bay Banerjee ile karşılaşır, Banerjee eczane işini çözdüğünü ve artık Nora’nın yardımına ihtiyacı olmadığını söyler.

 

Artık kimsenin ona ihtiyacı yoktu.

Etrafındaki herkesin ondan uzaklaşmasıyla Nora, evren için tamamen gereksiz bir detay olduğunu anlar, antidepresan hapları yutarak intihar mektubunu yazar ve tam gece yarısı bilincini kaybeder.

 

"Sevgili okuyan, Hayatta bir şeyler yapmak için çok fırsatım oldu ama ben hepsini çarçur ettim... Kalmanın mümkün olduğunu hissetsem, kalırdım. Ama hissetmiyorum. Bu yüzden kalamam."

 

Kütüphaneci

Nora gözlerini açtığında kendini ne cennette ne cehennemde, her biri yeşilin farklı tonlarında sonsuz kitaplıklarla kaplı, gizemli bir kütüphanede bulur.

 

Gece Yarısı Kütüphanesi

Kütüphanede şaşkınlıkla yürürken karşısına eski okul kütüphanecisi Bayan Elm çıkar. Bayan Elm, Nora'ya burasının yaşam ile ölüm arasında bir yer olduğunu, buradaki her bir kitabın onun yaşamış olabileceği farklı hayatlara, farklı ihtimallere açılan birer kapı olduğunu açıklar.

 

Farklı seçimler yapmış olsan, şu an nasıl bir hayatın olacağını görürsün.

 

Hareketli Raflar

Bayan Elm, Nora’ya pişmanlıklarını telafi etme ve farklı bir yaşam seçme şansı olduğunu anlatır. Raflar hareket etmeye başlar ve Nora’nın önünde gri renkli, farklı bir kitap belirir: Pişmanlıklar Kitabı."

 

Pişmanlıklar Kitabı

Kitabı açtığında, gündelik pişmanlıklardan derin varoluşsal acılara kadar binlerce pişmanlık üstüne çullanır. Bu yoğun acıya dayanamayan Nora kitabı kapatır. Bayan Elm ona yeni bir hayat seçme, farklı pişmanlıkları değiştirme şansı olduğunu söyler. Nora, Dan’den ayrılmamış olmayı ve küçük bir kasabada pub açma hayalini birlikte gerçekleştirdikleri bir hayatı seçer.

 

Aşktan korkmak yaşamdan korkmaktır ve yaşamdan korkan herkes dörtte üç ölmüş demektir,” diye yazmıştı Bertrand Russell.

 

Bir hayatı yaşamayı cidden çok istersen, kaygılanmana gerek yok.

 

Üç Nal

Nora Oxfordshire’daki "Üç Nal" adında şirin bir pubın önünde bulur kendini. Dan ile birlikte bu pubı açma hayallerini gerçekleştirmişlerdir.

Pub işletmenin getirdiği stres ve Dan’in alkol tüketimi Nora’nın bu hayatta tam anlamıyla mutlu olmadığını, Dan’in aslında beklediği kadar ideal bir eş olmadığını fark eder.

 

Hayallerini Gerçeğe Dönüştüren Pub Sahipleri

Dan ile Nora arasındaki gerilim artar. Nora bu "gerçekleşmiş hayalin" aslında kocaman bir yanılsama olduğunu anlar. Kütüphaneye geri döner.

 

Satranç Tahtası

Kütüphanede Bayan Elm ile satranç oynarken, seçtiği alternatif hayatların insanların gerçekte nasıl olduğunu tam olarak yansıtmadığını ve her seçimin arkasında başka karmaşıklıklar barındırdığını konuşurlar.

 

İstemek, ilginç bir sözcüktür. Yoksunluğu anlatır... Belki de senin sorunun istemek değil, yoksun olmak.

 

Nora, kedi bakmayı bile beceremediği düşüncesinden kurtulmak ister ve kedisi Voltaire’in (Volts) ölmediği, ona iyi baktığı bir hayatı dener. Bayan Elm onu bu hayata gönderir; ancak Nora, kedinin o evrende zaten doğuştan gelen bir kalp rahatsızlığı (restriktif kardiyomiyopati) yüzünden ölmüş olduğunu fark eder. Bu deneyim, Nora’ya kendi suçluluk duygusunun yersiz olduğunu ve Volts'a elinden gelen en iyi şekilde baktığını göstererek "Voltaire'e bakamadım" pişmanlığını zihninden sildirir.

 

Ateş

Nora, bu kez en iyi arkadaşı Izzy ile birlikte Avustralya'ya (Sydney) gitmiş olduğu alternatif bir hayatı seçer. Sabah uyanır uyanmaz okyanus kenarındaki bir tuzlu su havuzunda yüzdüğünü fark eder.

Izzy ölmüştür ve Nora, o an feribot terminalindeki işine gitmek üzereyken kütüphaneye geri çekilir.

 

Akvaryum

Nora, Avustralya'daki yas ve depresyon dolu hayat deneyiminden sonra tekrar Gece Yarısı Kütüphanesi'ne döner. Bayan Elm ile depresyon, eylemsizlik ve balıkların kapalı akvaryum deneyleri üzerine konuşurlar. Nora, kütüphanecinin yönlendirmesiyle bu kez pişmanlıklarından arınmış, "başarılı" ve zaferler kazanmış bir hayatı denemek ister. Babasının yıllar önce onun için kurduğu hayali gerçekleştirip olimpiyat madalyaları kazanan dünyaca ünlü bir yüzücü olduğu lime rengi bir kitabı seçerek yeni bir hayata adım atar.

 

Başarılı Yaşam

Nora, Londra'da lüks bir otel odasında olimpiyat madalyalı, rekorlar kırmış ve uluslararası düzeyde tanınan bir sporcu olarak uyanır.

Babası bu hayatta annesini terk etmiş, Nadia adında biriyle evlenmiştir ve Nora bu başarıyı tamamen babasını memnun etmek için feda etmiştir.

 

Olmadığınız bir şeyi olmayı hedeflerseniz, başarısızlığa mahkumsunuz. Kendiniz olmayı hedefleyin. Kendiniz gibi bakmayı, davranmayı ve düşünmeyi hedefleyin... Direnme gücünüzü koruyun. Yüzmeye devam edin...

 

Nane Çayı

Hayatında ilk kez nane çayı içer. Joe ile olan ilişkisinin kök yaşamındakine kıyasla harika gittiğini, abisinin bu hayatta Ewan ile 5 yıldır evli olduğunu ve mutlu bir hayat sürdüğünü öğrenir.

Babasının başka bir kadınla evlenmesinden sonra annesinin trajik biçimde öldüğünü öğrenir.

 

Yaşamımız Olan Ağaç

Konuşmacı olduğu bir konferansta Sylvia Plath’in incir ağacı metaforundan ve "hayat ağacından" bahsederek seyircileri şaşırtır. Başarıya giden yolda aslında hayattan korktuğunu, babasının onayını almak için kendi benliğini feda ettiğini açıkça itiraf eder.

 

Hayat yalnızca yaptıklarımızdan değil, yapmadıklarımızdan da oluşur.

 

"Hayatın çürümüş" olabileceğini dile getirdiği anda kütüphaneye geri çekilir.

 

Sistem Hatası

Bayan Elm’i eski tip bir bilgisayar başında panik içindedir: Ekran "Sistem Hatası" vermektedir.

Bayan Elm, Nora’nın kök yaşamındaki (gerçek dünyadaki intihar girişimindeki) durumunun kötüleştiğini ve buradaki sistemin bu yüzden çökme noktasına geldiğini açıklar.

Nora bu kez mutlu olmasa bile dünyaya ve doğaya faydalı olabileceği, iklim değişikliğini araştıracağı Buzul Bilimci / Kutup Kaşifi olduğu yeni bir hayatı denemeye karar verir.

 

Svalbard

Kuzey Kutbu'nda, Svalbard'da bir araştırma gemisinde uyanır.

Bilim insanlarıyla birlikte küçük bir kaya adaya bırakılır. Burada dondurucu soğuk ve uçsuz bucaksız yalnızlıkla baş başadır.

 

Daireler Çizerek Yürümek

Sudan devasa bir kutup ayısı çıkar ve Nora'ya doğru tehlikeli bir şekilde yaklaşmaya başlar.

Ölümle burun buruna geldiği o dehşet anında Nora, aslında ölmek istemediğini, yaşamak için her şeyi göze alabileceğini fark eder.

 

 

Ada

Ayı tehlikesini atlatan ve gemiye dönen Nora, yaşadığı deneyimin ardından kök yaşamındaki (gerçek dünyadaki) eylemsizliğini ve depresyonunu sorgulamaya başlar.

Ailesindeki herkesin hayatın onları hırpaladığını düşündüğünü, başarısızlığın adeta bir aile mirası gibi aktarıldığını fark eder.

 

Nora'nın başından beri nesiller boyu yankılanan pişmanlıkların ve yıkılmış umutların olduğu uzun bir geçmişin devamı olduğunu hissetmişti

Annesinin, başarısızlık yarışında ona devrettiği görünmez bir bayrak vardı.

 

Longyearbyen'da Bir Gece

Nora, dünyanın en kuzeyindeki Longyearbyen limanına geri döner. Meslektaşları onu kahraman gibi karşılar ve akşam kutlama için şık bir restorana giderler.

 

Beklenti

Hugo, ortak mutfakta Nora ile buluşarak alternatif hayatlar arasında seyahat etme deneyimini bilimsel ve felsefi bir bakış açısıyla (Schrödinger'in kedisi ve Kuantum fiziğinin çoklu dünyalar yorumu) açıklar. Zihninde hem ölü hem de canlı olan Araftakiler'in, geçmişteki pişmanlıklar ve keşkeler yüzünden bu ara formda kaldığını söyler. Hugo, Nora'ya sonsuz sayıda evren olduğunu ve istedikleri her şeyi (uzay mühendisliği vb.) seçebileceklerini anlatır.

İkisi arasındaki yakınlaşma kısa bir ilişkiye dönüşse de Nora, Hugo'nun gerçeklikten kopuk ve yoğun duygulardan arınmış yapısını fark ederek hayal kırıklığı yaşar.

 

Tanrı ve Diğer Kütüphaneciler

Hugo ile yaşadığı hayal kırıklığının ardından Nora kendini tekrar Gece Yarısı Kütüphanesi’nde, Bayan Elm’in karşısında bulur.

Bayan Elm, pişmanlıklar kitabının hafiflediğini, Nora’nın gerçeği görmeye başladığını belirtir.

 

Seçimlerini dikkatli yapmalısın. Bir gün kütüphane burada olmayabilir ve sonsuza kadar yitip gitmiş olursun...

 

Nora, en nihayetinde hayatını en çok anlamlı kılan şeyin müzik ve yaratıcılık olduğunu fark ederek yeni bir kitap seçmek üzere harekete geçer.

 

Şöhret

Nora, bu kez rock yıldızı, "Labirentler" grubunun solisti olduğu hayata adım atar.

 

Nora bu hayatta hayranı olduğu Ryan Bailey ile geçmişte bir ilişki yaşayıp ayrıldığını fark eder. Hayallerindeki aktörün aslında sıradan ve biraz da tuhaf bir insan olduğunu görünce hem şaşırır hem de bu versiyonuyla gururlanır.

Nora koca bir stadyumu sallayan bu rock yıldızı kimliğinin içinde bile hayatın getirdiği karmaşayı ve yabancılık hissini sorgulamaya devam eder.

 

Her şeye sahip olsanız da hiçbir şey hissetmeyebilirsiniz.

 

Gerçeklerin Ortaya Çıktığı Bir Podcast

Brezilya'daki konserin ardından katıldığı bir podcast programında işler sarpa sarar: Programın sunucusu Marcelo, eski erkek arkadaşı Dan Lord'un Nora hakkında çıkardığı uzaklaştırma kararından ve açtığı davalardan bahsedince Nora şoke olur. İkinci şok çok daha sarsıcı olur: Abisi Joe, aşırı doz uyuşturucudan iki yıl önce ölmüştür. Nora stüdyodan kaçıp kütüphaneye döner.

 

Hiçbir hayatta sonsuza kadar saf bir mutluluk içinde olamayız.

 

Sevgi ve Acı

Üzgün bir halde kütüphaneye dönen Nora bu süreçten nefret ettiğini ve üyeliğini iptal etmek istediğini söyler. Nora’nın pes etmesi kütüphaneyi sarsar ve sistem tehlikeye girer.

Bayan Elm, satranç örneği vererek oyun bitene kadar piyonun ilerlemeye devam etmesi gerektiğini anlatır.

Nora, denediği hiçbir hayatın aslında kendisine ait olmadığını, hepsinin ya babasının ya abisinin ya da arkadaşlarının hayalleri olduğunu fark eder. Sonunda, küçük şeylerin önemini kavrayarak okul yıllarında yarı zamanlı çalıştığı hayvan barınağında geçeceği, sade bir hayatı seçer.

 

Sade Bir Hayat

Nora, Bayan Elm'in yönlendirmesiyle bu kez okul yıllarında yarı zamanlı çalıştığı, köpekler ve bisküvi kokan sade bir hayvan barınağında işe başladığı sakin bir hayatı seçer.

Bu hayatta zihni çok daha huzurludur; iyi bir insan olmanın rahatlatıcı hissini tadar.

Dylan'la akşam yemeğinde sohbet ederken bu hayata ait olmadığını hisseder ve kütüphaneye döner.

 

Buena Vista Şarapları

California'da Eduardo adında Meksikalı Amerikalı bir eşle bağcılık yaptığı, "Buena Vista" adında mütevazı bir şaraphane işlettikleri başka bir hayata geçer.

Eduardo ile sessiz, huzurlu ve sorunsuz bir evlilikleri vardır. İyi hissettiği bu hayattan başka olasılıklara yönelik merakından dolayı vazgeçip kütüphaneye döner.

 

Nora Seed'in Binbir Türlü Yaşamı

Zengin fakir, sağlıklı hasta, evli yalnız yüzlerce farklı kimliğe bürünür.

Zamanla bu kadar çok hayat yaşamak Nora'nın kendi benlik duygusunu ve adını yitirmesine yol açar.

Artık sıçramaktan yorulduğunu, bir yere iniş yapmak ve kök salmak istediğini fark eder.

 

Kütüphanede Kaybolmak

Kütüphane bu kez karanlıktır.

Bayan Elm, Nora'ya artık "fazlasıyla kayıp" olduğunu, seçim yapma yetisini ve benliğini yitirmeye başladığını söyler.

 

Hayatı anlamıyorum işte.

Hayatı anlaman gerekmiyor. Yaşaman yeterli.

 

Pişmanlıklar kitabını tekrar gözden geçirmesini ister.

Nora, intihar ettiği gece kapısını çalan Ash'in kahve teklifini kabul ettiği bir hayatı denemek ister.

 

İstiridyedeki İnci

Nora, bu hayatta bir anne olduğunu, Cambridge'de felsefe dersleri verdiğini ve Thoreau ile ilgili bir kitap yazmak üzere ücretli izin aldığını keşfeder.

 

Evrenle Daha Derin Bir Bağ Kurmak Adına Çıkılan Spiritüel Yolculuk

Evli ve çocuklu olduğu bu hayatın rahatlığına rağmen içinde gizli bir yabancılık hissi taşımaya başlar.

 

Hammersmith

Sömestr tatilinde ailece Londra'ya, abisi Joe ve eşi Ewan'ın Hammersmith'teki evine ziyarete giderler.

Mutfakta Buena Vista şarabını görmesi ona, başka hayatlarla olan bağını hatırlatır.

 

Üç Tekerli Bisiklet

Molly bisikletle düşüp hafifçe yaralandığında, Nora'nın içinde ona duyduğu sevgi dalga dalga kabarır. Sevginin hayatı anlamlı kılan en temel güç olduğunu anlar.

Her ne kadar kusursuz olsa da senaryosuna filmin ortasından girdiği bu yaşamın kendisine ait olmadığı gerçeği ağır basar.

 

Artık Burada Değil

Evden ayrılan Nora, eski mahalleye, Bedford'a döner. Huzurevine gidip Bayan Elm'i ziyaret etmek ister; ancak kütüphanecinin üç hafta önce uykusunda öldüğünü öğrenir.

Bu hayatta Ash'le evlenip Cambridge'e yerleştiği için Leo ile yolları kesişmemiş, çocuk müziğe yönelip hayatını kurtaramamıştır. Nora, yaptığı her seçimin başkalarının hayatlarında ne kadar büyük trajedilere veya sapmalara yol açabileceğini acı bir şekilde fark eder.

Kendi dünyasının ve gerçek kimliğinin çöktüğünü hissederek kütüphaneye geri dönmek ister.

 

Çiçeklerin Suyu Var

Kütüphane bu kez büyük bir yıkım içindedir; tavan çökmekte, kitaplar ve raflar alevler içinde yanmaktadır.

Kitaplığın ve kütüphanenin aslında kendi zihninin birer yorumu olduğunu fark eden Nora, başka bir hayatı değil, kendi kök yaşamını ve tüm karmaşasıyla kendi hayatını istediğini anlar.

 

Sakın Pes Edeyim Deme, Nora Seed!

Alevler kütüphaneyi sarmışken Nora, Bayan Elm'in verdiği turuncu plastik kalemle son kalan boş kitabı doldurmaya çalışır. "Yaşamak istiyorum" veya "Yaşamaya hazırım" denemeleri başarısız olur; çünkü bu sözcükler bir yoksunluğu ya da geleceğe dair bir hazırlığı ifade eder. Sonunda, varlığının tüm gücüyle, geçmişteki lanetini bir lütfa dönüştüren o tek ve en güçlü gerçeği kağıda büyük harflerle yazar: YAŞIYORUM. Yazdığı anda kütüphane tamamen çöker.

 

Uyanış

Nora, gece yarısını bir dakika yirmi yedi saniye geçe kendi yatağında, kusarak hayata geri döner. Fiziksel olarak bitkindir ama zihnen tamamen iyileşmiştir. Sendeleyerek dışarı çıkar ve komşusu Bay Banerjee’nin kapısını çalarak yardım ister

 

Hayat,' diye yazmış Sartre bir zamanlar, 'umutsuzluğun öte yanında başlar.'

 

Bir Şey Öğrendim

Nora kendi gerçek hayatına uyandıktan sonra kaleme aldığı "Bir Şey Öğrendim" başlıklı yazısında, asıl sorunun yaşayamadığımız hayatlar değil, pişmanlığın kendisi olduğunu fark ettiğini yazar.

Abisi Joe hastaneye onu ziyarete gelir. Aralarındaki kırgınlığı düzeltirler.

 

Volkan

Nora, kaçıp gitmek istediği yerin aslında kaçtığı yerle aynı olduğunu, hapishanenin bir coğrafya değil bir bakış açısı olduğunu fark eder.

Artık başkalarının hayallerini gerçekleştirmek için değil, kendi amacının yörüngesinde yaşamaya başlar.

 

Sonunda Gelinen Yer

Nora, Oak Leaf Huzurevi'ni ziyaret ederek gerçek hayattaki Louise Elm (Bayan Elm) ile buluşur. Huzurevindeki tozlu satranç tahtasını çıkarıp onunla karşılıklı oynamaya başlarlar.

 

Nasıl biteceğini asla bilemezsin

…