Doğan Avcıoğlu - Türklerin Tarihi Cilt 1 - Notlar

Doğan Avcıoğlu - Türklerin Tarihi Cilt 1 - Notlar

2. Basım, Tekin Yayınları, 1978

 

Giriş

Tarih ve Tarihimiz Üzerine

Türkiye'de Türk tarihine yönelik ilgi, 19. yüzyılın sonlarında milliyetçilik akımlarıyla filizlenmiş ve Cumhuriyet dönemiyle birlikte daha da artmıştır.

27 Mayıs sonrasında ise sol düşüncenin yükselişiyle birlikte tarihe olan ilgi yeni bir boyut kazanmış; tarihi, insanlık evrimiyle ilişkilendiren diyalektik bir toplumsal bilim olarak ele alma eğilimi doğmuştur.

 

Batı dünyası, 18. yüzyıldan itibaren dünya tarihini sadece "Batı Avrupa tarihi" olarak kabul etmiş; kendi dışındaki toplumları "tarihsiz" ya da "barbar" olarak nitelemiştir.

 

19. yüzyılda Batı'nın bu ezici üstünlük iddiası Tanzimat aydınları üzerinde derin bir aşağılık kompleksi ve şaşkınlık yaratmıştır.

1908 İkinci Meşrutiyet hareketiyle seslerini duyuran Türkçüler bu aşağılayıcı görüşlere sert tepki göstermiş, bu tepki Cumhuriyet döneminde Türk tarih teziyle kurumsallaşmıştır.

 

Osmanlı İmparatorluğu'nda modern anlamda bir milli tarih bilinci yoktu; mekteplerde Osmanlı tarihi yerine İslam tarihi okutuluyor, Türk unsuru ise Selçuklu ve Osmanlı saray çevrelerince küçümsenerek "uygarlık dışı, göçebe, yağmacı" olarak nitelendiriliyordu.

Osmanlı tarihçileri genellikle halkı dışlayan, sadece padişahları öven saray ve hanedan tarihleri yazmışlardır.

 

II. Abdülhamit, Fransız İhtilali'nin fikirlerinden ve Osmanlı sınırları dışındaki Türk tarihine duyulan ilgiden büyük bir endişe duymuştur. Bu uyanışı engellemek adına okul müfredatlarına müdahale etmiş, tarih derslerini ilkokullardan kaldırmış ve yüksekokulları medrese kökenli müfettişlerle denetletmiştir. Dönemin tarih kitapları sadece hanedan övgülerine indirgenmiş, ihtilal ve ayaklanma gibi kavramları çağrıştıracak her türlü bilgi sansürlenmiştir.

 

Atatürk’ün 1930’larda bizzat yönlendirdiği ve şekillendirdiği tarih çalışmalarının (özellikle Türk Tarihinin Ana Hatları ve liseler için hazırlanan 4 ciltlik Tarih serisi) iki temel amacı vardı:

Dışarıya Karşı Savunma: Batı tarihçiliğinin Türkleri "barbar, yıkıcı, sadece savaşmayı bilen ve uygarlık üretemeyen bir topluluk" olarak nitelendiren ön yargılarına bilimsel/tarihsel bir yanıt vermek.

İçeride Kimlik İnşası: Osmanlı’nın son dönemindeki ümmetçi ve hanedancı tarih anlayışından sıyrılarak, Türk ulusuna kendi öz güvenini, şerefli geçmişini ve sadece askerlikte değil, bilim ve sanatta da var olduğunu hatırlatmak.

 

Niyazi Berkes geçmişteki devasa imparatorlukların (Roma, Bizans, antik çağlar) mirasını bugünün dünyasında tekeline almaya çalışmanın uluslarda bir çeşit "ulusal nevroz" veya hayalperestlik yaratabileceği uyarısında bulunur. Gerçeklikle bağı kopan bu tarz tarih yaklaşımları, toplumları rasyonel çalışmaktan uzaklaştırıp efsanelere sığınmaya itebilir.

 

Eğer Türklerin tek meşru anayurdu Orta Asya olarak kabul edilirse, bu durum Batı'nın ve Anadolu üzerinde tarihi iddiaları olanların (örneğin Megalo Idea yanlılarının) "Türkler Anadolu'ya sonradan gelmiş işgalcilerdir, asli yurtları olan Orta Asya'ya dönmelidirler" tezine dolaylı olarak hizmet eder.

 

Göktürk Yazıtları'ndaki "Türk budun" ifadesi bugünkü "Türk ulusu" kavramıyla eşdeğer değildir.

Osmanlı İmparatorluğu'nda modern anlamda bir Türk ulusu bulunmuyordu; onun yerine dinsel aidiyete dayalı "Millet Sistemi" (Müslüman, Rum, Yahudi vb.) vardı. Hatta göçebe Türkmenler (Yörükler) devlet tarafından çoğu zaman sistemin dışında, düzensizlik yaratan unsurlar olarak görülmüştü.

 

Kazan Tatarları güçlü bir ticaret burjuvazisine sahipti. Onların "dil ve kültür birliği" (Pantürkizm) istemelerinin arkasında romantik bir devlet kurma arzusu değil, Rus burjuvazisiyle rekabet edebilmek ve Orta Asya pazarındaki ticari tekellerini korumak yatıyordu. Kültürel bir hegemonya kurarak Rusya İslam pazarını ellerinde tutmak istiyorlardı.

İstanbul'daki aydınlar ise haritaya ve sosyolojik gerçeklere bakmadan, Enver Paşa örneğinde olduğu gibi sınırları belirsiz, askeri güce dayalı bir "Turan İmparatorluğu" düşlüyorlardı.

 

Ekonomik programı olmayan bir ulusal dava olamaz.

 

Enver, Cemal ve Halil paşalar için Orta Asya, Osmanlı Devleti'nin ve Batı cephesindeki savaşın bir uzantısı, bir lojistik/askeri can simidiydi. Buna karşılık Zeki Velidi Togan ve Türkistan aydınları için mücadele, tamamen yerel bir varoluş davasıydı.

Ortada zaten bütünleşmiş tek bir "Turan Ulusu" yoktu. Aksine; birbirine güvensiz, aşiret ve boy aidiyetleriyle yaşayan, yerleşik-göçebe çatışması (Sart-Özbek, Türkmen-Özbek çatışmaları) içinde boğuşan etnik gruplar vardı.

 

Sultan Galiev'in düşlediği "Komünist Turan" veya "Turan Cumhuriyeti" projesi de tıpkı Enver Paşa'nınki gibi bir ütopya olarak kaldı. Sovyetler (Stalin dönemi), var olan bu sosyolojik parçalanmışlığı alıp edebi diller, alfabeler ve sınırlarla kurumsallaştırarak "modern ulus devlet prototipleri" inşa etti. Bugün var olan Özbek, Kazak ve Kırgız ulusal kimlikleri, bu tarihsel sürecin (her ne kadar Rus hegemonyası altında olsa da) bir sonucudur.

 

Kazan Tatarları (Sadri Maksudi Arsal vb.), Rusya içinde güçlü bir ticaret burjuvazisine sahipti. Bu yüzden federalizme (topraklı özerkliğe) karşı çıkıp, Rusya'nın tek parça kalacağı ama kendilerinin kültürel lider olacağı bir "kültürel özerklik" modelini savundular. Amaçları, gelişmemiş Orta Asya pazarlarındaki ticari ve edebi tekellerini korumaktı.

 

Başkurtlar ve Kazaklar ise Tatar entelektüel ve ekonomik hegemonyasına boyun eğmemek için toprağa dayalı federalizmi savundular. Hatta Zeki Velidi liderliğindeki Başkurtlar, Tatarlara direnmek için 40 bin kişilik ordu kurdu.

 

Türkiye'deki Turancılık akımı, zamanla anti-sovyetizm barajı arkasına sığınarak ABD’nin "Soğuk Savaş" stratejilerinin bir aracı haline gelmiştir. Kendi sınırları dışındaki Türklerin esaretine ağlayan milliyetçi kesimler, Türkiye'nin ABD'ye olan mali, askeri ve bilimsel bağımlılığına gözlerini kapamışlardır.

 

Kendi ülkesinin ekonomik, teknolojik ve kültürel bağımlılık sorunlarına gözünü kapatıp, sınır ötesinde soyut bir "Turan Ulusu" rüyasıyla gençleri yetiştirmek, güncel sorunlardan kaçmanın ve toplumu uyutmanın tarihsel bir biçimidir. Gerçek milliyetçilik; soyut harita hayalleri kurmak değil, üzerinde yaşanılan vatanı bilimde, sanayide ve haklarda tam bağımsız kılmaktır.

 

Türk tarihçilerinin önemli bir kısmı, Batı'daki "Barbar Türk" ön yargılarına ya da Balkan tarihçilerinin "Biz gelişim yolundaydık, Türkler gelip bizi durdurdu" tezlerine tepki olarak "savunmacı" ve reaksiyoner bir tarih yazımına yönelmişlerdir. Bu durum, Bizans etkisini tamamen yok saymak ya da Türk tarihini soyut bir "Cihan Hakimiyeti Ülküsü"ne indirgemek gibi aşırılıklara yol açmıştır.

Tarihi anlamak, sadece kronoloji veya siyasi olaylar dizisi değil, toplumsal yapıların derinlemesine çözümlenmesidir.

 

ATÜT'e göre; özel mülkiyetin olmadığı, kendi içine kapalı, tarım ile el sanatlarının birleştiği durağan bir köy yapısı ve tepede bu köyün artığına el koyan despotik bir devlet vardır. Bu yapı içsel bir dinamikle kapitalizme geçemez (tarihsel durgunluk).

Belgeler Osmanlı toplumunun bu şemaya uymadığını gösterir. Osmanlı'da bireysel aile ekonomisi, özel mülkiyete çok yaklaşan toprak tasarrufu, gelişmiş iç/dış ticaret, pazar için üretim ve canlı kentler mevcuttur.

 

Tarihi anlamak için dogmatik Marksist kalıpları (ya da kaba ekonomik determinizmi) veya reaksiyoner milliyetçi tezleri bir kenara bırakıp; somut, belgelere dayalı ve toplumsal yapıların iç dinamiklerini gözeten objektif bir tarihçiliğe yönelmek gerekir.

 

Hikmet Kıvılcımlı, Orta Asya göçebe topluluklarına son derece özgün, adeta romantik bir sol-milliyetçi perspektifle yaklaşır.

Kıvılcımlı’ya göre barbar (göçebe) topluluklar, sınıfsız ve mülkiyetsiz bir "ilkel sosyalist kamu düzeni" içinde yaşamaktaydılar. Eşitsizlik, yalan ve korku bilmeyen, kolektif eylem gücü yüksek "alp ve gaziler", çökmekte olan yozlaşmış uygarlıklara karşı "tarihsel devrimler" yaparlar.

Türkleri eşit ve özgür kankardeşliğinden oluşan bir "Ordu-Ulus" olarak tanımlar. Hatta 27 Mayıs'ı bile bu "Horasan erleri çağının geleneksel kolektif eylem gücünün" bir ürünü olarak görür.

 

Kıvılcımlı’nın tam karşısında yer alan İdris Küçükömer, Osmanlı'nın evrime kapalı despotik yapısının kökenlerini bozkırda arar.

Küçükömer bozkırda hayatta kalmanın ve göçün yolunun "üniter ve disiplinli bir politik düzenden" (yani despotik devletin prototipinden) geçtiğini savunur.

Bozkır imparatorlukları asla üniter değildir; aksine son derece gevşek boy ve budun konfederasyonlarıdır ve en küçük sarsıntıda dağılırlar. Göçebe çoban-savaşçılar kendi silahlarına sahip, eşit söz hakkı olan bağımsız üyelerdir.

 

Türkmenler Anadolu'ya disiplinli bir ordu gibi değil, birkaç yüz kişilik dağınık, bağımsız oymaklar halinde gelmiştir.

 

Doğu Perinçek, Göktürk federasyonunun bir devlet değil, "askeri demokrasi" aşamasında, kabileden devlete geçişte bir basamak olduğunu savunarak gerçeğe daha çok yaklaşmıştır.

 

Marksist tarihçilik, toplumsal ilişkileri ve onların değişim dinamiklerini bilimsel olarak inceleme yöntemidir.

 

Anadolu'nun Türkleşmesi ve Türkmenin Dramı

Göçebe için hayatta kalmanın yegane yolu hareketliliktir. Tonyukuk'un "Biz Çinlilerin yüzde biri kadarız... Surlarla çevrili kentte toplanırsak tutsak oluruz" tespiti, askeri bir zorunluluktur. Göçebe, surların arkasına hapsolduğu an, sayıca üstün olan yerleşik imparatorlukların (Çin veya Bizans) yemi olur.

 

Bozkırın savaşçı göçebeleri, yerleşik medeniyetleri (Çin, Roma, Bizans, İran) askeri olarak yenseler ve fethetseler bile, orta ve uzun vadede o medeniyetlerin üstün üretim ilişkilerine, bürokrasisine ve kültürüne teslim olurlar.

Kuzey Çin'i fetheden Türk asıllı Tabgaçlar, bir süre sonra Çinlileşmiş, imparatorları Türkçe konuşmayı yasaklamış ve tamamen Çinli kimliğine bürünmüştür.

Hun soyluları Bizans ve Roma’nın lüks tüketim mallarına bağımlı hale geldikçe imparatorluk çözülmüştür.

 

Sanılanın aksine, göçebeler tamamen kendi kendine yeten topluluklar değildir. Bozkır ne kadar geniş olursa olsun; tahıla, demir silahlara ve dokumaya ihtiyaç duyar.

 

Göçebelik Türk boyları için bir "ölüm değirmeni" olmuştur. Bu değirmenden çıkamayan Peçenekler, Kumanlar, Uzlar ve Hunlar hristiyanlaşarak Bizans veya Doğu Avrupa havzasında eriyip gitmişlerdir.

Bu "kötü talihi" yenenler ise Selçuklular ve Osmanlılar olmuştur. Ancak bu zaferin çok ağır bir bedeli vardır: Kendi kurucu unsuruna (göçebe Türkmen’e) düşman olmak.

Yerleşik hayata geçen Türkler müslümanlaşırken, göçebe kalanlar yüzyıllarca İslam'a (yani yerleşik düzene ve onun vergilerine) karşı direnmiştir.

Göçebeler, yerleşik hayata geçen soydaşlarını artık kendilerinden saymamış; onlara "Sart" veya "Tat" diyerek adeta "Türklükten çıkmış" gözüyle bakmışlardır.

 

Selçuklular

Selçuklu ve Osmanlı, kalıcı bir cihan devleti kurabilmek için Bizans ve İran’ın bürokratik, merkeziyetçi vergi düzenini almak zorundaydı. Bu durum, vergi vermek istemeyen, sınırsızca göç etmek isteyen özgür Türkmen boylarıyla (Yörüklerle) devletin amansizca çatışmasına yol açmıştır. Devlet gözünde göçebe Türkmen artık kurucu kahraman değil, düzeni bozan "etrak-ı bi-idrak" (akılsız Türkler) veya bastırılması gereken asilerdir.

 

Yerleşikler kendilerini etnik olarak değil, önce "Müslüman", sonra şehirleriyle (Horasanlı, Nişapurlu) tanımlıyorlardı. Onların gözünde "Türk" demek; kaba, yağmacı, vergi vermeyen ve her an düzeni bozabilecek göçebe demekti.

Göçebeler yerleşikleri "tahta kapu" (tembel, korkak) diyerek küçümsüyor, kendi özgür ve savaşçı yaşam tarzlarını üstün görüyorlardı.

 

Karahanlılar ve Selçuklular, göçebe Türkmen boylarının askeri gücü sayesinde tahta çıktılar. Ancak devletleştikleri anda merkeziyetçi toprak ve vergi düzenini korumak zorunda kaldılar.

Devletin idaresi Farsça ve Arapça bilen "Tacik" bürokratlara (Nizamülmülk gibi) teslim edildi.

Yerleşik köylünün ve tüccarın yağmalanmasını önlemek isteyen sultanlar, kabile askerleri yerine kölelerden (Memlük) oluşan profesyonel ordular kurdular. Kendilerini tahta taşıyan Türkmenleri ise "kafir, fesatçı, sapık" ilan edip ezmeye başladılar.

 

Büyük Selçuklu sultanları, kendi vergi düzenlerini bozan, doymak bilmeyen göçebe Türkmen kitlelerini imparatorluğun iç bölgelerinden uzaklaştırmak istiyorlardı.

En pratik çözüm, bu kitleleri "Cihat/Gaza" adı altında sınır dışına, yani Bizans Anadolu'suna kanalize etmekti. Böylece hem iç düzen korunacak hem de baş belası göçebeler Hristiyan topraklarında meşgul edilecekti.

 

Türklerin kurduğu devletler büyüdükçe, hayatta kalabilmek için kendi öz kurucuları olan göçebe Türkmenleri sistemin dışına itmek, ezmek ve onları imparatorluğun sınır uçlarına (Anadolu'ya) sürmek zorunda kalmışlardır.

 

Bizans ordusunda görev yapan Bulgar, Avar, Peçenek ve Kuman Türkleri, Anadolu'ya yerleştirildikten sonra büyük oranda Hristiyanlaşmış, Slavlaşmış ya da yerel Rum nüfus içinde erimişlerdir.

XI. yüzyılın başında Anadolu; batısı Helenleşmiş (Rumca konuşan), doğusu ise Ermenice, Süryanice, Kürtçe ve Gürcüce konuşan heterojen bir Hristiyan coğrafyasıydı.

 

Konya Selçukluları devletleştikten sonra refahlarını, yerleşik Hristiyan köylüden aldıkları düzenli tarım vergilerine ve uluslararası kervan ticaretine bağladılar.

Selçuklu sultanları, vergi üreten Hristiyan köylüleri korumak için, kendi soydaşları olan göçebe Türkmenlerin yağma ve talanlarını sert şekilde cezalandırdılar. Hatta Hristiyan köylülere tohum, konut ve vergi kolaylığı sağlayarak onları iç bölgelere çektiler.

 

Devletleşen Selçuklu için Türkmenler, sadece savaş zamanı harcanacak ucuz askerlerdi. Savaş bitince bu kitleler sistemin dışına, Bizans sınırına (Uçlara; Eskişehir, Kütahya, Menderes havzası) sürüldü.

 

1176 Myriokephalon Zaferi

Bizans İmparatoru Manuel, Türkmenleri Anadolu'dan tamamen atmak için yola çıktığında, düzenli Selçuklu ordusundan ziyade gerilla taktiği uygulayan Türkmen oymaklarıyla karşılaştı.

Türkmenler su kuyularını zehirledi, ekinleri yaktı, lojistik hatları vurdu ve Bizans ordusunu daha sultanın ana ordusuyla karşılaşmadan bitap düşürdü. Anadolu'nun tapusu, devletin düzenli ordusundan ziyade, devlet tarafından hor görülen göçebelerin kanıyla mühürlendi.

 

Baba İshak İsyanı (1240)

Sadece dinsel bir sapkınlık değil; Moğol önünden kaçıp Anadolu'ya yığılan, otlaksız kalan ve Selçuklu feodalleri tarafından ezilen Türkmenlerin sosyal patlamasıdır.

Baba İshak, Şamanist gelenekleri İslam ve hatta Hristiyan unsurlarla (Pavliki akımı) harmanlayarak ezilen tüm kitleleri (Kürtler ve yerli Hristiyanlar dahil) ardına almıştır.

İsyan ancak Hristiyan Gürcü ve Frank paralı askerlerinin öncülük ettiği devlet ordusuyla kanlı bir şekilde bastırılabilmiştir.

 

1277, Karamanlı Mehmet Bey liderliğindeki "kızıl külahlı ve çarıkçı" göçebe Türkmenler, uçtan merkeze yürüyerek aristokrat Konya'yı ele geçirmiştir.

Konya'nın zengin esnaf teşkilatı olan Ahiler, kentin asayişini ve düzenini bozacaklarını düşündükleri göçebe Türkmenlere karşı surlarda bizzat savaşmış ve Moğol-Selçuklu düzeninin yanında yer almışlardır.

 

Göçebe Türkmenler olmasa Anadolu hiçbir zaman Türkleşemezdi; ancak onların kurduğu Selçuklu (ve daha sonra Osmanlı) ayakta kalabilmek için Fars bürokrasisine, yerleşik tarım ekonomisine ve merkeziyetçi vergi düzenine geçmek, dolayısıyla kendi kurucularını uçlara sürerek ezmek zorunda kalmıştır. Tarihsel süreç boyunca süregelen bu "Merkez (Saray/Sart/Enderun) - Çevre (Türkmen/Yörük/Celali)" çatışması, Anadolu sosyolojisinin en köklü ana damarıdır.

 

Kentlerde yaşayan, Fars kültürünü ve Bizans-İslam kentsel geleneklerini benimseyen egemen sınıflar kendilerini "Rumi" (Anadolulu/Romalı) ya da sadece "İslam" olarak tanımlıyordu.

Konya'da yazılan anonim Selçuknameler veya İbn-i Bibi gibi saray tarihçilerinin eserlerinde "Türk" ya da "Yavagiyan" (serseri, başıboş dolaşan) terimleri, feodal devlet düzenine boyun eğmeyen, vergi vermeyen, ticareti ve tarımı baltalayan göçebe Türkmenler için birer hakaret ve küçümseme ifadesi olarak kullanılıyordu.

 

Mevlana'ya atfedilen (veya o dönem kentli sınıfın zihniyetini yansıtan) duvar işçisi örneğinde; Greklerin "yapıcı", Türklerin ise "yıkıcı" olarak tanımlanması, aslında medeniyet (yerleşiklik) ile barbarlık (göçebelik) arasındaki o klasik tarihsel ayrımın bir yansımasıdır.

Sultan Veled'in Selçuklu sultanına "halkın yaşamasını istiyorsan onların tümünü kurban et" diyerek Türkmenlerin tamamen ortadan kaldırılmasını öğütlemesi, devlet düzenini tehdit eden bu kitleye karşı duyulan can korkusunu ve öfkeyi gösterir.

 

Selçuklu Devleti Moğol baskısıyla çökünce, bu "istenmeyen" ve dışlanan göçebe Türkmen boyları Batı Anadolu'ya (Ege kıyılarına, Bitinya'ya) doğru akın ettiler.

 

Osmanlılar

Osmanlıların başarısı, göçebe Türkmen dinamizmini alıp onu hızla merkeziyetçi, bürokratik ve yerleşik bir devlet aygıtına dönüştürebilmesinde yatıyordu.

 

Hazine kurulması, vergilerin deftere yazılması ve devşirme sisteminin (Yeniçerilik) getirilmesi, kabile eşitliğine dayanan Türkmen töresine tamamen aykırıydı. Nitekim Aşıkpaşazade gibi gelenekçi tarihçiler bu bürokratikleşmeyi, içoğlanı kurumunu ve saray hayatını "bid'at" (dinde yeri olmayan kötü yenilik) ve bozulma olarak sertçe eleştirmiştir.

 

Fetret Devri'nde Çelebi Mehmet’in düzeni yeniden sağlamak için savaştığı Türkmen liderlerin saray tarihçisi Hoca Sadeddin tarafından "kuduz köpek", "pis herif", "Yezit" gibi sıfatlarla anılması, Osmanlı devlet aklının da artık Selçuklu gibi yerleşik-saray perspektifine tamamen geçtiğinin ve kendi kökeni olan göçebeleri "asayiş düşmanı eşkıyalar" olarak kodladığının açık bir kanıtıdır.

 

Şeyh Bedrettin

Fetret Devri'nde taht mücadelesi veren Musa Çelebi; aristokrasiye karşı göçebe Türkmenlerin, Balkanlar'daki sınır gazilerinin ve ezilen sınıfların desteğini aldı. Şeyh Bedrettin’i kazasker yaparak bu halkçı tabana ideolojik ve hukuki bir zemin kazandırdı. Çelebi Mehmet ise Bizans ve Hristiyan feodallerin (düzen yanlılarının) desteğiyle Musa Çelebi'yi tasfiye etti.

 

Müritlerinin radikalizmine kıyasla Şeyh Bedrettin daha uzlaşmacı bir yol izledi. Sadece göçebelere değil, tımarlar dağıtarak toprak aristokrasisine (Sipahilere) de hitap etmeye çalıştı. Ancak bu ılımlı koalisyon stratejisi, ilk ciddi savaşta Sipahilerin padişah tarafına geçmesiyle çöktü.

 

Meşruiyet mücadelesi

Osmanlı, doğudaki devasa göçebe imparatorlukları (Timur ve Akkoyunlu) karşısında ezilmemek için askeri olarak "top-tüfek" gibi modern silahlara sarılırken; diplomatik ve kültürel düzeyde ise "en asil Türk/Oğuz" olduğunu kanıtlama yarışına girmiştir.

 

II. Murat ve Fatih Sultan Mehmet dönemlerinde, kurulu düzeni (ticaret yollarını, vergi sistemini, kent asayişini) bozan göçebe topluluklara karşı merhametsiz bir devlet şiddeti uygulanmıştır.

Amasya ve Tokat çevresinde Osmanlı düzenine başkaldıran Türkmen boyu Kızılkocaoğulları, Yörgüç Paşa tarafından hileyle imha edilmiştir.

 

Fatih ve II. Bayezid dönemlerinde, Osmanlı ordusundaki düzensiz, fakir kıyafetli Türkmen piyadeleriyle (Turgutlular) alay edilmesi; Osmanlı askeri sınıfının (Yeniçeri ve tımarlı sipahi) artık ne denli profesyonelleştiğini ve kendini göçebe halktan üstün gördüğünü gösterir.

 

Karaman beyleri ve Akkoyunlu Uzun Hasan, Osmanlı'yı çevrelemek için sadece birbirleriyle değil; Trabzon Rum İmparatorluğu, Gürcü Krallığı, Venedik ve bizzat Papa ile ittifak yapmaktan çekinmemişlerdir.

 

Kentli Ahiler, esnaflar ve tüccarlar her zaman "devlet nizamından" yana tavır almışlardır.

 

Otlukbeli savaşı (1473)

Uzun Hasan’ın kadınların, çocukların ve devasa hayvan sürülerinin eşlik ettiği klasik Orta Asya tarzı göçebe ordusu; Fatih’in ateşli silahlara (top ve tüfek) dayalı modern, disiplinli ordusu karşısında birkaç saat içinde yok olmuştur. Bu zafer, göçebe savaşçılık çağının, yerleşik endüstriyel savaş teknolojisi karşısındaki kesin yenilgisidir.

 

Osmanlı elitleri, sınıfsal geçişkenliğe (özellikle dikey hareketliliğe) karşı son derece katıdır. Reayanın (vergi veren halkın) sipahiliğe yükselmesi yasaklanmış, sipahilik hakkı "babadan oğula" geçen soy şeceresine bağlanmıştır.

 

Fatih Sultan Mehmet, geniş mülklere sahip, yarı bağımsız "büyük feodal" aileleri (Çandarlılar, eski beylik hanedanları) tasfiye etmek ya da dengelemek amacıyla Sipahiliği (küçük feodalliği) ve doğrudan kendisine bağlı kul ordusunu (Yeniçerileri) geliştirmiştir. Sipahi, büyük feodal beye karşı Padişah'ın yereldeki gözü kulağı olmuş; Yeniçeri ise her ikisine karşı merkezin vurucu gücü haline gelmiştir.

 

Tımarlarının ellerinden alınarak saray bürokrasisinden gelen (saray aşçısı, seyisi vb.) kapıkullarına verilmesi, Türkmen sipahilerinde büyük bir öfke biriktirmiştir.

Şah İsmail önderliğindeki Safevi Devleti, sadece teolojik (Şii/Kızılbaş) bir cazibe merkezi değil, aynı zamanda sosyal ve sınıfsal bir kurtuluş kapısıdır. Osmanlı'da "reaya" (vergi ödeyen tebaa) olarak ezilen ve hor görülen Türkmenler, İran'a göç ettiklerinde askeri sınıfa (Kızılbaş ulusuna) kabul edilerek vergiden muaf olmuş, devletin en üst kademelerinde (Olama Paşa örneğinde olduğu gibi beylerbeyliğine kadar) yükselebilmişlerdir.

 

Kürt İttifakı

Osmanlı, Kızılbaş Türkmen tehdidini dengelemek ve Doğu sınırını güvenceye almak amacıyla Sünni Kürt aşiret beyleriyle stratejik bir ortaklık kurmuştur.

Anadolu'nun geri kalanında sıkı bir tımar denetimi uygulanırken, Kürt beyliklerine "yurtluk-ocaklık" ve "hükümet" statüsüyle tam mülkiyet ve irsi (babadan oğula geçen) özerklik verilmiştir. Kanuni Sultan Süleyman'ın fermanı, bu beyliklerin adeta tapulu aile malı sayıldığını ve soyun tükenmesi halinde bile bölge dışından kimseye verilemeyeceğini tescil eder. Bu durum, Türkmen oymaklarına uygulanan sert iskan ve mülksüzleştirme politikalarıyla tam bir tezat oluşturur.

 

Safeviler ile Osmanlılar arasındaki savaşlar

Osmanlı ateş gücü ve Yeniçeri disiplini (Otlukbeli ve Çaldıran'da olduğu gibi) meydan savaşlarını kazansa da, Safeviler Orta Asya'dan getirdikleri "bozkır taktiğini" uygulayarak Osmanlı ordusu ilerledikçe coğrafyayı yakıp yıkmış, gıda kaynaklarını yok etmiştir.

 

Bu devasa, pahalı ve sonuçsuz doğu seferleri; ordunun bozulmasına, hazinenin boşalmasına ve nihayetinde 16. yüzyıl sonlarında Anadolu'yu harabeye çeviren Celali İsyanları'na zemin hazırlamıştır.

 

Fatih Sultan Mehmet

Fatih; dönemin İtalyan prensliklerini, Roma tarihini, Latince ve Grekçe kaynakları derinlemesine inceleyen, sarayında İtalyan hümanistleri barındıran, hatta dinsel dogmalardan uzaklığı nedeniyle Papa'dan Hristiyanlığa davet mektubu alan çağının en modern, "Rönesans tarzı" hükümdarlarından biridir.

 

Osmanlı merkez bürokrasisi, 1691 yılından itibaren giriştiği geniş çaplı iskan politikasında çok bilinçli bir sosyal mühendislik uygulamıştır.

Bir köye tek bir oymağın değil, bir oymağın bölünerek üç-dört ayrı yere dağıtılması kuralı uygulanmıştır.

Batı ve Orta Anadolu’da (Afyon, Kütahya, Kırşehir vb.) bu politika başarılı olmuş, göçebeler mülksüz ve boy bağından kopmuş "noturak" (yerleşik) çiftçi reayaya dönüşmüştür.

 

Urfa’nın güneyindeki sıcak ve bataklık Rakka bölgesi, Osmanlı için adeta bir "açık hava hapishanesi" ve cezalandırma kampı işlevi görmüştür.

Çepniler ve Avşarlar bu sürgüne silahla direnmiştir.

 

1703, 1712 ve 1730 yıllarında defalarca Rakka’ya sürülen Avşarlar her seferinde kaçarak Orta Anadolu’ya dönmüşlerdir. 18. yüzyılda merkezi otoritenin zayıflamasını fırsat bilerek Kayseri-Elbistan-Malatya ticaret hattının kontrolünü ele geçirmiş, kervanları haraca bağlamışlardır.

 

Bu direniş ancak Tanzimat sonrası modern bir ordu olan Fırka-i İslahiyye’nin şiddet uygulamasıyla kırılabilmiştir. Ne var ki, en iyi yaylakların Kafkas göçmeni Çerkezlere verilmesiyle Avşarlar verimsiz topraklara sıkışmış ve Anadolu’nun en yoksul köylü kesimlerinden biri haline gelmişlerdir.

 

Çukurova ve Toroslar hattına hükmeden Kozanoğlu, aşiret kethüdalarından yola çıkarak bölgedeki diğer hanedanları tasfiye etmiş, kendi özerk bölgesini kurmuştur.

 

Bölgeye Osmanlı memuru sokmamış, mahkeme kurdurmamış, dış dünya ile ticareti Ermeni sarraflar üzerinden izole bir şekilde yürütmüştür. Hatta Mısırlı İbrahim Paşa’yı ve Osmanlı ordularını yenerek rüştünü ispat etmiştir.

 

Osmanlı’nın tüm asimilasyon ve reayalaştırma (köylüleştirme) politikalarına rağmen boy yapısını, inanç dünyasını ve Orta Asya geleneklerini en saf haliyle koruyan grup Alevi Tahtacılar olmuştur.

Ormancılık yaparak Toroslar’da göçebe yaşayan bu grup, devlete boyun eğmeyi her aşamada reddetmiştir.

Tanzimat sonrası askere alınmamak için İran pasaportu temin etmeye çalışmışlar, o da olmazsa askere alınmayan Kıptilerin (Çingenelerin) nüfus tezkerelerini elde ederek sistemin dışına kaçmışlardır.

 

İbn-i Haldun

Göçebeler vahşidir, savaşçıdır, dayanışma (asabiyyet) içindedir; yerleşikleri fetheder ve devlet kurarlar. Zamanla yerleşik hayatın getirdiği refah ve lüksle asabiyyetleri gevşer, savaşçılıkları biter, devlet ihtiyarlar ve yeni bir göçebe dalgası tarafından yıkılır.

Bu şema tarihi aşırı derecede basite indirger.

Roma topraklarını fetheden göçer Germenler, köleci yapıyı tasfiye ederek Batı tipi klasik feodalizmin önünü açmıştır.

 

Anadolu’da yüzyıllarca süren ve tarih yazımında "Kızılbaş-Sünni", "Yörük-Yerleşik" ya da "Devşirme-Türk" çatışması gibi sunulan kavgaların özü sınıfsaldır.

 

Eşitçi İlkel Topluluktan Askeri Demokrasiye

Tarihin ilk dönemlerinde eşitliğin ve kolektif yaşamın temel sebebi ahlaki bir üstünlük değil, kronik bir kıtlık ve yokluk durumudur.

Bir üyenin tek başına mal biriktirmesine izin verilmez; çünkü topluluk bir bütün olarak hayatta kalmak zorundadır.

Özel mülkiyeti engellemek için tüm erken toplumlarda şölenler ve mal yağmalatma gelenekleri kurulmuştur.

Göçebe Türk boylarındaki "Han-ı Yağma" (Yağma Sofrası) ve "Toy" gelenekleri, birikimi sıfırlayarak toplumsal dayanışmayı ve eşitliği koruma amacı taşır.

 

Uygarlık, insanların doğadan sadece tüketeceği kadarını almayı bırakıp, tükettiğinden fazlasını (artık ürün / surplus) üretmeye başlamasıyla doğmuştur.

Artık ürün sayesinde toplumun bir kısmı besin üretmek zorunda kalmadı. Bu kesim; zanaat, ticaret, bilim, rahiplik ve yöneticilik gibi alanlara yöneldi. Böylece "Kent ile Köy" ayrımı doğdu.

 

Cengiz Han öncesi göçebe Orta Asya Türk-Moğol boylarının düzeni "Ne Asyagil, ne köleci ne de feodaldir." Çünkü geniş sulama kanallarına muhtaç tarım toplumları değildirler, ancak klasik anlamda köleci veya toprağa bağlı feodal bir yapı da göstermezler. Bu göçebe askeri yapı, kendine has dinamikleri olan bir "Askeri Demokrasi" veya göçebe feodalizm aşamasıdır.

 

Türk Boy Örgütlenmesi

Oğuş: En küçük birim olan çekirdek/geniş aile.

Uruğ (Soy / Usa): Aynı atadan ("kemikten" - söök) gelen, aralarında evlenme yasağı olan akraba topluluğu.

Boy (Oba / Oymak): Kendine ait damgası, adı ve savaş çığlığı (uran) olan, ortak otlakları paylaşan askeri/sosyal birim.

Budun: Boyların bir araya gelmesiyle oluşan boylar birliği.

İl / Ulus: Kağan liderliğinde siyasi olarak örgütlenmiş en büyük yapı (Devlet).

 

Herkes çalışmak zorunda olduğundan aylak bir soylu sınıfı oluşmamıştır. Kararlar ortak alınır, yargılamalar halk önünde yapılır. Polis veya jandarma gibi baskı araçları yoktur; toplumsal baskı ve yaşlıların saygınlığı düzeni sağlar.

Bir kişinin işlediği suçtan tüm boy sorumludur. Kan davası da ceza ödemesi de bireysel değil, boy düzeyinde kolektif olarak yürütülür. Boydan kovulmak ve "adsız" kalmak, ölümle eş değer bir cezadır.

 

Bozkırda ilk sınıfsal farklılaşma bireysel kölelikten önce, bir boyun başka bir boyu bütünüyle bağımlı kılmasıyla başlar.

Bağımlı boylar kendi kabile bağlarını ve mülklerini korurlar, ancak efendi boya hizmet etmek (sürü gütmek, sürek avında avı sürmek) zorundadırlar.

Bağımlı boylar bu durumdan silah zoruyla çıkabilirler.

 

Bozkırda ok ve yay hem bir av/üretim aracı hem de savaş aracıdır.

Başarılı askeri şefler güçlerini babadan oğula devrederek bey ailelerini oluşturmuş, boyun ortak mülkiyetine ve diğer üyelerine el koyarak vergi almaya başlamışlardır. Böylece boy, akraba topluluğu olmaktan çıkıp siyasal bir örgüte dönüşmüştür.

 

Yazılı kaynaklar (Orhun, Şine Usu, Ongin Yazıtları ve Irk Bitig), bozkırda halkın geniş kesimini tanımlamak için "kara" köklü kelimeleri kullanır.

Türk Kara Kamag Budun: Beylerin ve Çin'in tahakkümüne karşı duran, ancak örgütsüzlüğü nedeniyle ezilen geniş kitle.

Kara İgil Budun: Uygur Kağanı Moyunçur’un Şine Usu yazıtında boyun eğdirdiği, mülküne dokunmayıp vergiye bağladığı sıradan halk kitlesi.

Karasın Yığdım: Ongin yazıtında geçen bu ifade, "soylu olmayan boy kitlesini (halkı) topladım, beyleri ise kaçtı" anlamına gelir ve "kara" kelimesinin tek başına doğrudan halkı/tebaayı temsil ettiğini gösterir.

 

Türk kültür dünyasında "kara" kelimesinin üstlendiği olumsuz, aşağılayıcı ve uğursuz anlamlardan halk da nasibini almıştır:

Kutadgu Bilig: Karanlık, balçıktan binaya benzeyen halk tabakası.

Dede Korkut: Çocuğu olmayan (uğursuz sayılan) beylerin ve hizmetçilerin (Karavaş) konulduğu Kara Çadır.

Şamanizm: Yeraltı dünyası, şer odakları, Erlik Han, onun çirkin kızları (Kara Kızlar) ve Kara Kamlar.

Yas tutarken giyilen siyah kıyafetler, fakir konuklar (Kara Misafir), fakirlerden alınan vergiler (Kara Resim).

Yeraltı tanrısı Erlik ve kötü ruhlar için ise yalnızca zayıf, hasta ve kara renkli hayvanlar (kara boğa, kara öküz) kurban edilir.

 

Askeri Demokrasi

Hanlar, barış zamanında neredeyse hiçbir otoriteye sahip olmayan, sadece savaş, yağma veya büyük sürek avlarında ortak kararla seçilen geçici askeri şeflerdir.

Boy başbuğlarının toplandığı kurultaylar en üst karar organıdır. Liderin kararları kurultayda reddedilebilir.

 

Kağıt üzerinde Bozok-Üçok (24 boy) hiyerarşisi ve bir "Yabgu" olsa da gerçekte her boy bağımsızdır. Selçuk Bey’in babası Dukak’ın Yabgu’yu atından düşürmesi ve Selçuk'un binlerce hayvan ve insanla Yabgu’dan ayrılıp bağımsızlaşması, merkezi otoritenin zayıflığını belgeler.

 

Osmanlı'nın kurucusu Osman Bey, mutlak bir monark veya feodal senyör değil; sofrası herkese açık, boy üyeleriyle eşit ilişkiler kuran bir askeri demokrasi lideridir.

Osmanlı’da askeri demokrasiden feodal devlete geçiş, Orhan Gazi döneminde düzenli ve ücretli yaya askeri örgütünün kurulmasıyla başlar.

 

Bozkırda Ekonomik Yaşam ve Kültür Birliği

"Türk" Adının Kökeni

Çivi yazılarındaki Turukkular, Hitit efsanelerindeki bazı kelimeler, Heredot’un bahsettiği Targitalar/Tyrkaeler, Etrüskler (Tark), Troyalalılar (Teucri) ve Tevrat'taki Yafes'in oğlu Türk gibi isimlerin doğrudan Türklerle bağdaştırılması bilimsel bulunmamaktadır.

 

Dil bilimci Louis Bazin ve diğer araştırmacılara göre "Türk" kelimesinin aslı tek heceli değil, iki hecelidir. Orhun Yazıtlarında "Türük", Çin kaynaklarında ise iki heceli "T'u-ku'e" (T'u-chueh) olarak geçer.

 

Bilim dünyasında kabul gören görüş (Müller ve Bazin'e göre) Türk sözcüğünün "erk" (kuvvet, kudret, gelişmiş, biçimlenmiş) anlamına geldiğidir.

 

"Türk budun", bozkırda Türkçe konuşan tüm toplulukları kapsamaz. Sadece Göktürk devletini kuran Aşina soyunun doğrudan yönettiği boylar konfederasyonunun adıdır.

 

Oğuzlar, Karluklar, Kırgızlar ve Türgişler gibi topluluklar Göktürk döneminde "Türk budun" değil, kendilerine has ayrı budunlardır ve genellikle Göktürklerle düşmandırlar.

 

Bozkır devletlerinde aidiyet ırk veya dil birliğinden ziyade, siyasal egemenliğe (Kagan'a bağlılığa) dayanır. Güçlü bir kaganın egemenliğine giren boy "onun budunu" olur; kaganlık yıkıldığında ise o budun dağılır. Nitekim Uygur ve Karluk saldırılarıyla Göktürk devleti yıkılınca "Türk budun" siyasal bir topluluk olarak tarih sahnesinden çekilmiş, fakat "Türk" adı Batı Göktürklerin Bizans ve İran'la ilişkileri sayesinde tüm Türkçe konuşan göçebelerin genel adı haline gelmiştir.

 

Turchia / Türkiye: Bu ismi ilk kez 6. yüzyılda Bizanslılar Orta Asya için kullanmıştır. 9 ve 10. yüzyıllarda Volga'dan Orta Avrupa'ya kadar uzanan sahaya, 13. yüzyılda Memlükler döneminde Mısır/Suriye bölgesine (et-Devletü't-Türkiyye) bu ad verilmiştir. Anadolu'ya "Türkiye" (Turchia) denmesi ise 12. yüzyılda Haçlı Seferleri (Barbarossa dönemi) sırasında Avrupalılar eliyle olmuştur.

 

Selçuklu ve Osmanlılar Anadolu için "Rum" (Roma ülkesi) kavramını kullanmışlardır. Osmanlı saray seçkinleri katında "Türk" kelimesi uzun süre "kaba, köylü" anlamında marjinal bir ifade olarak kullanılmış; ancak 19. yüzyıldaki Türkçülük akımlarıyla "Türkiye" adı benimsenmiştir.

 

Turan

Kökeni Farsça olan bu kelime, Firdevsi’nin Şehname'sinde Ceyhun nehrinin ötesindeki göçebe dünyasını (Türkler ve Çinliler dahil) tanımlar. 19. yüzyılda Avrupa'da ideolojik bir boyut kazanarak "Panturanizm" akımına dönüşmüştür.

 

Bugün Orta Asya'da homojen bir ırk yoktur. Tacikler ve Türkmenlerde Avrupai tip; Kırgız ve Doğu Kazaklarında Mongoloid tip; Özbeklerde ise her iki tipin yarı yarıya karışımı egemendir.

 

Türk Dili

Ramstedt ve Poppe'un Tezi: Türkçenin; Moğolca, Mançu-Tunguzca ve Korece ile birlikte ortak bir Ana Altaycadan türediğini savunur. Bu teze göre önce Korece, ardından Çuvaş-Türk kolu bu birlikten ayrılmıştır.

 

Karşı Görüş (Sir Gerard Clauson): Altay dil birliğini reddeder. Türkçe ve Moğolca arasındaki ortak kelimelerin genetik bir akrabalıktan değil, yüzyıllar süren yoğun ticari ve askeri komşuluk ilişkilerinden (ödünçlemelerden) kaynaklandığını; iki dilin en temel fiillerinde, sayılarında ve kavramlarında hiçbir ortaklık bulunmadığını savunur.

 

"Ş" / "L" ve "Z" / "R" Değişimi

En eski ayrışmadır. Örneğin, batıdaki Ogur (Bulgar) Türkleri "r"li Türkçe konuşurken, doğudaki Oğuzlar "z"li Türkçe konuşmuştur (Oğuz -> Oğur değişimi).

 

"Y" / "D" Değişimi

Orta Çağ Kıpçak ve Oğuzları ayak derken, Kırgız ve Uygurlar adak demiştir.

 

Türk Dillerinin Sınıflandırılması

Samoyloviç - Räsänen Sınıflandırması

Türk dillerini iki küçük grup (Bulgar-Çuvaş ve Yakut) ile dört büyük gruba ayırır:

 

A. Güneybatı (Oğuz): Türkiye Türkçesi, Balkan (Gagauz) Türkçesi, Güney Kırım lehçesi, Azerbaycan Türkçesi, Türkmenistan ve İran Türkmenlerinin dilleri.

 

B. Güneydoğu (Çağatay / Orta Çağ Uygur): Doğu Türkistan (Uygur, Doğu Türki, Kaşgar) lehçeleri ile yerleşik Özbek kent lehçeleri.

 

C. Kuzeybatı (Orta Çağ Kıpçak): Kırgız, Kazak, Karakalpak, göçebe Özbekçe, Başkurt, Kazan Tatarı, Mişer, Nogay, Kumık, Balkar, Karaçay, Kırım Karaimi ve Polonya/Litvanya Karaim dilleri.

 

D. Kuzeydoğu:

 

"-dlı" lehçeler: Soyan, Urenhay, Karagas.

 

"-zlı" lehçeler: Hakas, Şor, Küerik, Sarı Uygur, Altay (Oyrat, Teleüt, Tölös).

 

2. Malov Sınıflandırması (Eskilik Derecesine Göre)

Malov, Türk dillerini tarihsel katmanlarına ve kronolojik ömürlerine göre dört döneme ayırır:

 

En Eskiler: Eski Volga Bulgarcası (XIII-XIV. yy.), Eski Uygurca (X. yy'a kadar), Çuvaşça ve Yakut-Dalgan dilleri.

 

Orta Çağ Dilleri: Orhun Yazıtları Oğuzcası (X. yy'da biter), Eski Kırgızca, Tuva dili ve Güney Sibirya dilleri (Hakas, Şor, vb.).

 

Modern Dönem Dilleri: Çağatay Türkçesi (XV-XIX. yy. edebi dili), Kıpçakça (XI-XIV. yy.), Kuman, Peçenek, Gagauz, Salar, Türkiye Türkçesi, Türkmen, Özbek ve Uygur dilleri.

 

Yeni Dönem Dilleri: Altay Türkçesi (Oyrat, Teleüt), Başkurt, Çuvaş (son yüzyıllar), Karakalpak, Kazak, Kırgız, Kumık ve Yakutlaşmış Tunguzca (Dalgan).

 

3. Baskakov Sınıflandırması (Batı ve Doğu Hun Dalları)

Baskakov, "Hunca" terimini Proto-Türkçe anlamında kullanarak dilleri iki ana dala ayırır:

 

I. Batı Hun Dalı:

 

Bulgar Grubu: Eski Bulgar, Hazar ve modern Çuvaşça.

 

Oğuz Grubu: Oğuz-Türkmen alt grubu (Türkmen), Oğuz-Bulgar alt grubu (Peçenek, Uz, Gagauz), Oğuz-Selçuk alt grubu (Selçuklu, Eski Osmanlı, Türkiye Türkçesi, Azerice).

 

Kıpçak Grubu: Kıpçak-Bulgar (Tatar, Başkurt), Kıpçak-Oğuz (Kuman, Karaim, Kumık), Kıpçak-Nogay (Kazak, Karakalpak).

 

Karluk Grubu: Karluk-Uygur alt grubu (Karahanlıca, Özbekçe, modern Uygurca).

 

II. Doğu Hun Dalı:

 

Uygur Grubu: Orhun yazıtlarının dili, Tuva, Karagas, Yakut (ve Dolgan), Hakas, Şor ve Sarı Uygur dilleri.

 

Kırgız-Kıpçak Grubu: Kırgızca ve Altay lehçeleri.

 

4. Reşit Rahmeti Arat Sınıflandırması (Ses Değişimlerine Göre)

Arat, dilleri ses değişimlerine göre (özellikle "ayak" ve "dağ" kelimelerinin telaffuzuna dayanarak) altı fonetik gruba ayırır:

 

d grubu (Sayan): adak, tağ, taglıg, kalgan

 

z grubu (Abakan): azak, tağ, tağlığ, kalgan

 

tav grubu (Kuzey): ayak, tav, tavlı, kalgan

 

tağlı grubu (Tom): ayak, tağ, tağlı, kalgan

 

Tağlık grubu (Doğu): ayak, tağ, tağlık, kalgan

 

Dağlı grubu: ayak, dağ, dağlı, kalan

…

 

Göçebe ekonomisi kendi kendine yetmediği için yerleşik toplumlarla sürekli bir ticaret ilişkisi kurmak zorundadır. Göçebeler at ve köle satarak; tahıl, giysi ve demir silahlar almaya çalışmışlardır.

 

Göçebe inancında at "gök kökenli" (kutsal) kabul edilir. Destanlarda (Dede Korkut, Manas) at; kahramanın sırdaşı, konuşan yoldaşı ve adeta "kardeşi"dir (Bamsı Beyrek'in atına "Kardaşımdan yeğ" demesi gibi). Kahraman öldüğünde atı da öldürülerek yanına gömülür ki öteki dünyada da beraber olabilsinler.

 

Çinli gezginler, en kötü iklim ve coğrafya koşullarında dahi bozkır boylarının son derece şen, neşeli ve kaygısız olduklarını hayretle kaydetmişlerdir. Hunlar ve sonraki Türk boylarında törenler içki, şarkı ve dans eşliğinde geçer.

 

Bozkır insanında ölüm korkusu yoktur; ölüm, ruhun göğe yükselmesi yani "uçması" (cennetin bir adının uçmak olması buradan gelir) olarak görülür. Ölen hakanlar için "uçup gitti" denir.

 

Ruhun Üç Boyutu (Kut, Tın, Sür)

Göçebe inanışında evrende canlı-cansız ayırımı yoktur; dağ, taş, nehir, insan ve hayvan aynı canı paylaşır. Yakutlar ve Altaylılarda ruh üç farklı unsurla açıklanır:

Tın: Nefes, esinti ve rüzgar anlamındadır. Yaşamın fiziksel kaynağıdır. Vücuttan ayrıldığında fiziki ölüm gerçekleşir.

Kut: Gök Tanrı tarafından verilen yaşam gücü, talih ve şanstır. Ölümle birlikte yeniden göğe (Gök Tanrı'ya) döner.

Sür: İradeyi, enerjiyi ve ruhsal durumları oluşturan ögedir.      İnsan uyurken de vücuttan çıkıp dünyayı dolaşabilir.

 

İnsan ruhları göğe uçmadan önce ve uçtuktan sonra kuş (özellikle güvercin, sungur kuşu) biçiminde düşünülür.

 

Tengri kavramı hem fiziksel gökyüzünü hem de göğün yaratıcı gücünü ifade eder.

Kağanlar meşruiyetlerini doğrudan Gök Tanrı'dan alırlar.

 

Umay (Tanrıça): Çocukların, doğum yapan kadınların ve yeni doğan hayvan yavrularının koruyucusudur. Yakutlarda Ayısıt adını alır ve bir bereket tanrıçasına dönüşür.

 

Dağlar göğe yakınlıklarından ötürü Gök Tanrı'ya kurban sunulan kutsal mekanlardır. Türk imparatorluklarının kutsal merkezi Ötüken Dağı'dır.

 

Cengiz Han yasalarında akar suya işemenin veya sümkürmenin cezası idamdır.

 

Ateşin her şeyi temizlediğine inanılır. Bizans elçileri Göktürklere kabul edilmeden önce arınmaları için iki ateş arasından geçirilmiştir. Gelinler yeni evine girmeden önce iki ateş arasından yürütülür.

 

Eşik Tanrısı: Çadırın/evin kapı eşiğinde koruyucu bir ruh yaşar. Bir şefin eşiğine basmak saygısızlık kabul edilir ve idamla cezalandırılır. Bektaşilikte ve Tahtacılarda eşik kutsaldır, eşiğe basılmaz, öpülerek geçilir.

 

Yeniseyliler baharın gelişini sincabın kürkünün griye dönmesiyle anlarlar.

İbn Fadlan'a göre Bulgarlar köpek ulumasını bolluk ve bereket işareti sayarken; Göktürklerde aşırı köpek uluması kağanın öleceğine işaret eden bir felaket habercisidir.

Yakutlarda guguk kuşu ölümü, dağ tavuğu yağmuru, tavşan ise kuraklığı önceden bildirir.

Yörük ve Tahtacılarda geyikler "bizim gibi evlenen, yasaları ve şefleri olan bir boy" olarak görülür. Geyik vurmak lanet getirir; yanlışlıkla vurulursa hayvandan özür dilenir, sadaka verilir. Adı doğrudan anılmayıp "yağmurca" veya "uğurlu" denir.

 

Hayvanların iç organlarından (mide, kafa, safra vb.) elde edildiğine inanılan Yada Taşı, bozkırın en büyük tılsımlarından biridir. Bu taş aracılığıyla rüzgarlar estirilebilir, kar ve yağmur yağdırılarak düşman akınları engellenebilir ya da çöller daha kolay aşılabilirdi. Kaşgarlı Mahmut da bu sihire bizzat tanıklık ettiğini aktarır.

 

Türk boylarında kurt, ayı, kartal, boğa veya kuğu gibi hayvanlardan türediğine inanılan sülaleler mevcuttur.

Bu inanışlar içinde en yaygın olanı Göktürklerden ve Moğollardan günümüze ulaşan Gök Böri (Mavi Kurt) efsanesidir.

 

Kurt ata efsanesinin kökenleri çok eski tarihlerde Hunlar çevresine ve Wu-sun boylarına kadar uzanmaktadır. Çin yıllıklarında Wu-sun kralı Kun-mi üzerinden anlatılan iki farklı efsanede de çöle atılan bir bebeğin karga ve kurt tarafından korunması işlenir.

Uygurların atası sayılan Kao-che boylarının türeyiş efsanesi ise bir hükümdarın çok güzel iki kızını Tanrı'ya sunmak için yüksek bir tepeye bırakmasıyla başlar. Tepeye gelen bir kurtla evlenen küçük kızın çocukları Kao-che boylarının atası olur.

 

Çin kaynaklarında Göktürklerin kurttan türeyiş efsaneleri

İlk metne göre: Düşman tarafından katledilen Türklerden geriye sadece ayakları kesilmiş 10 yaşında bir çocuk kalır. Onu etle besleyen dişi kurt, Turfan'ın kuzeyindeki yüzlerce kilometre genişlikte ova barındıran gizli bir mağaraya kaçarak on çocuk doğurur. Bu çocuklardan büyüyen soylardan biri Aşina ailesidir. Soy soylar çoğalarak Juan-Juan'lara bağımlı demir işçileri olurlar.

 

Elli yıl sonraki ikinci metne göre: Benzer şekilde kolları ve bacakları kesilen çocuğu besleyen kurt, bir ruh tarafından desteklenerek Turfan'ın kuzeybatısındaki mağaraya kaçar ve on çocuk doğurur. En akıllısı olan Aşina kral seçilir ve "Kökenini unutmadığını göstermek için, çadırın önüne kurt başlı bir tuğ diker."

 

Üçüncü farklı metne göre: Türklerin ataları So ülkesindedir ve başkanlarının dişi kurttan doğma I-chih Ni-ssu-tu adında bir kardeşi vardır. Onun soyundan gelen Na Tu-liu'nun oğulları arasından en yükseğe sıçrayan Aşina'nın oğlu başkan seçilir.

 

Cengiz Han Moğollarında da bu efsane "göksel kurt ata" (Börte-Çino) formuyla yeniden güçlü biçimde ortaya çıkar. Moğollar, Bozkurt'un liderliğinde demir dağları eriterek Ergenekon'dan çıkarlar. Anadolu Türklerinde ise kurt bu tarihsel önemini büyük ölçüde yitirerek yerini batıl inançlara veya "canavar", "böcek" gibi isimlere bırakmıştır.

 

Oğuzname'de tasvir edilen Oğuz, hem göksel hem de hayvani özellikler taşır. Mavi gözlü bir göksel kişi olarak tanıtılan Oğuz'un vücudu karma bir hayvan anatomisine sahiptir: Ayakları boğa ayakları, böğürleri ise kurt böğürleridir... Omuzları samur omuzu, göğsü ise, ayı göğsüdür.

 

Uygur

Selenga ve Tola nehirlerinin kavuştuğu yerdeki kusuk ve kayın ağaçları gökten inen ışıkla gebe kalır ve Uygurların kaganı Buku Tigin de dahil olmak üzere beş çocuk doğurur.

 

Kıpçak

Kovukta doğan bir çocuğa Oğuz Han tarafından "ağaç kovuğu" anlamına gelen Kıpçak adı verilir.

 

Türk boylarında hayvana tapma yoktur ancak insan ile hayvan arasında sıkı bir bağ ve akrabalık inancı (özellikle Göktürklerde kurt ata) mevcuttur.

 

Çin sınırlarından Macaristan ovalarına kadar uzanan Avrasya bozkırlarında, farklı etnik gruplar (Hunlar, İskitler, Moğollar, Germenler, Slavlar, Kumanlar vb.) arasında muazzam bir kültür benzerliği vardır.

 

Bozkır kavimlerinde ölüm karşısında duyulan keder, fiziksel bir acıyla ve kan akıtarak dışa vurulur. Ağlarken bıçakla yüzü çizip gözyaşını kana karıştırmak en yaygın ritüellerden biridir.

 

Türk boyları ateşin alev rengine (yeşil, beyaz, kırmızı, sarı, kara) bakarak yağmur, kıtlık, savaş veya hastalık gibi geleceğe dair ateş falı bakarlardı.

 

Bozkır inancında şamanların kurta veya başka hayvanlara dönüşebileceğine inanılır. Rus Şaman Prens Vseslav ve oğlu Bogatır Volkhv ile Türk Bulgar Kralı Simeon’un oğlu Bayan’ın geceleri bozkurt biçimine büründüğü anlatılır. Herodot da Slavların ataları olan Neure'lerin her yıl birkaç günlüğüne kurt biçimine girdiğini yazar.

 

İlk Türk İmparatorlukları

Wolfram Eberhard, Çin kaynaklarına dayanarak bu eski göçebeleri şu gruplara ayırır: 

Jung Boyları ("Batı Barbarları"): Barınaklarını sık sık değiştiren, toprağa önem vermeyen, post giyen ve tarım ürünü tüketmeyen topluluklardır. Çin kaynaklarında bu boyların bir kısmının "iki ak köpekten türemiş" olduğu ve köpek tabusuna sahip oldukları aktarılır. Eberhard bunları Tibetlilerin atası saysa da bu iddia kesin değildir.

Di (Ti) Boyları: Ovalardan uzak durup mağaralarda yaşayan, kuştüyü ve saçlarla örtünen bu topluluklar giysilerinin renklerine göre (Ak Di, Kızıl Di vb.) ayrılırlar.

H'yen-yü'ler: Çin kaynakları, H'yen-yü'ler ile Hunların aynı kökten geldiğini ısrarla yazsa da Eberhard, büyük bir ihtiyatla H'yen-yü'leri Hunların, Di'leri Tunguzların, Jung'ları ise Tibetlilerin atası olarak tahmin eder.

 

Çin'de hüküm süren ve Türk kökenli olabileceği düşünülen Chou (Çu) Devleti, sulu tarıma ve feodal bir yapıya dayalı bir Çin devletidir.

Ch'in hükümdarı Shih-huang-ti, MÖ. 221'de tüm Çin'i birleştirerek merkezi imparatorluğunu kurmuştur.

Kuzey sınırını genişletip göçebeleri Ordos'taki en iyi otlaklarından süren Ch'in hanedanı, Hunları büyük bir geçim sıkıntısına ve kıtlığa sürüklemiştir. Bu olağanüstü ekonomik zorluklar, normalde dağınık yaşamayı seven göçebe boyların güçlü bir şefin idaresinde birleşmesini zorunlu kılmıştır. Bu şef T'u-man (Teoman) olmuştur. Hunlar ilk kez onun önderliğinde siyasal bir birlik kurmuşlardır.

 

Orhun Yazıtları'nda İlteriş Kağan'ın dağınık boy parçalarını bir araya getirerek önce küçük bir budun kurduğu, ardından savaşlar yoluyla devlete (il tutmaya) ulaştığı anlatılır. Beylerin Çin lüksüne alışıp halkı sömürmesine tepki gösteren sıradan halk yani "kara budun", İlteriş ve Tonyukuk etrafında toplanarak devleti yeniden ayağa kaldırmıştır. 

 

Hun birliğini Orta Asya’nın derinliklerine taşıyacak olan lider Teoman değil, oğlu Mo-tun (Mete) olmuştur.

En stratejik hamlesi ise Çin'den başlayıp Avrupa'ya kadar uzanan Büyük İpek Yolu'nu denetim altına almak olmuştur.

 

Kırgızlar

Uzun boylu, kırmızı sakallı, sarı saçlı ve yeşil gözlüdürler.

Siyah rengi uğursuz sayarlar; kırmızı rengi ulularlar.

Erkekler kollarına, kadınlar ise boyunlarına dövme yaparlar.

Sihirbazlarına (şamanlarına) "gan" derler.

Flüt, dümbelek ve davul çalarlar; deve/arslan oyunları ve ip canbazlıkları yaparlar.

 

Hun topluluğu etnik bakımdan kozmopolittir. En tepedeki Kağan soyunun (Tu-ku boyu) dil ve kültür verilerine göre Türk olduğu kabul edilse de konfederasyon içinde yüzlerce farklı Moğol ve Tunguz boyu da yer almıştır.

 

Mo-tun, boy dayanışmasını bozmadan orduyu 10, 100, 1000 ve 10000 (tümen) kişilik birimlere ayırmıştır.

İmparatorluk toprakları askeri ve idari olarak Sol (Doğu) ve Sağ (Batı) olmak üzere ikiye ayrılmıştır. Güneşi kutsal sayan Hunlarda Doğu (Sol) her zaman üstündür.

 

MÖ. 200 yılında Mete Han, Çin İmparatoru Kao-çu'yu kuşatarak Çin'i tamamen istila etme fırsatını yakaladı. Ancak burayı işgal etmek yerine kuşatmayı kaldırıp İmparatoru vergi ve haraç karşılığında serbest bıraktı.

 

Hunların yıkılışı sadece dışarıdan gelen Çin entrikalarına değil, çok daha derin ekonomik ve sosyal krizlere dayanıyordu.

Saray ve soyluların gelirleri azaldıkça halk ve bağımlı boylar üzerindeki sömürü arttı.

 

Çin’de "Çin Tipi" Türk Devleti: To Ba

Mo-tun soyundan gelen ve tamamen Çince eğitim almış olan Liu Yuan, Şansi bölgesinde Han Sülalesi (Önceki Chao) devletini kurdu.

Kendisini Çin tahtının yasal varisi ilan etti. Dayanağı ise Mo-tun ile Çin imparatorunun yaptığı "Kardeşlik Anlaşması" ve Hun sarayına gelin gelen Çinli prenseslerdi.

 

Soylulardan olmayan, eski bir Hun çoban-kölesi olan Shih Lo, Liu Yuan'ın kurduğu bu Çin tarzı "memur devletine" karşı bozkır boylarının tepkisini örgütledi.

 

MS 48 / Aşırı kuraklık, boy isyanları ve askeri zayıflık nedeniyle Hunlar Güney ve Kuzey olarak ikiye bölündü. Güney Hunları Çin sınırına yerleşti.

 

MS 304 / Liu Yuan, Çin içindeki karışıklıklardan yararlanarak kendini Çin İmparatoru ilan etti ve Çin tarzı bürokratik bir devlet kurdu.

 

MS 328 / Eski bir köle olan Shih Lo, Liu Yuan'ın memur devletine isyan ederek Kuzey Çin'i tekrar otlaklaştırmayı amaçlayan "Sonraki Chao" devletini kurdu.

 

MS IV. Yüzyıl

Küçük göçebe devletlerin çatışmalarına son veren Tabgaçlar, kendi boy sistemlerini feda etme pahasına Kuzey Çin'de kalıcı, feodal ve yerleşik bir imparatorluk kurmayı başardı.

 

Tabgaçlar, homojen bir kabile değil, karma bir bozkır konfederasyonudur.

 

Budizm, Tabgaçlar döneminde devletin resmi dini haline gelse de, sınıfsal yapıya göre iki farklı şekilde yorumlandı:

Sarayın / Soyluların Budizmi: İmparatoru "Buda'nın yeryüzündeki tecellisi" (tenasuh) olarak kabul eden, imparatorun otoritesini pekiştiren ve eski şamanist pratikleri meşrulaştıran koruyucu bir inançtı. Ünlü Yün-kang ve Long-men mağara tapınakları bu ihtişamın sanatsal kanıtlarıdır.

Halkın / Kara Budunun Budizmi (Maitreya Tarikatı): Vergiler altında ezilen yoksul Çin köylüleri ile beyleri tarafından terk edilmiş, sürüleri değer kaybetmiş fakir Hun ve To-ba boylarının sığındığı ihtilalci bir hareketti. Bir "kurtarıcı" (Mesih) bekleyen bu inanç, bozkır boylarının düzenlediği birçok sosyal ve ekonomik içerikli isyanın ideolojik yakıtı oldu.

 

To-ba'lar (Tabgaçlar), Kuzey Çin'de askeri güçle egemenlik kurmuş bir Türk/Proto-Türk boyudur. Ancak yerleşik Çin kültürünü benimseyip başkenti güneye (Lo-yang) taşıdıklarında, devletin kurucu unsuru olan kuzeydeki göçebelerle (kara budun) bağları koptu.

Kendi soylarından gelen ama Çinlileşen kaganlarına düşman oldular.

 

Avrupa Hunları

IV. yüzyıl

Karadeniz'in kuzeyinde tarımcı Slavları haraca bağlayan Gotlar ve Alanlar egemendi. Roma/Bizans sınırlarındaki köylüler ise ağır vergiler ve feodalleşme yüzünden Bizans'tan kaçıp "barbarların" daha demokratik ve adil yaşamına sığınmaktaydı.

Hunlar batıya ilerleyip önce Alanları, ardından Ostrogotları (Doğu Gotları) ve Vizigotları (Batı Gotları) yenince muazzam bir domino etkisi yarattılar. Hunların önünden kaçan yüz binlerce Got, Alan ve Germen boyu Roma sınırlarına (Tuna nehrine) yığılarak Avrupa tarihini kökten değiştirecek olan Kavimler Göçü'nü başlattı.

 

Don Nehri çevresindeki Hun boyları Kafkaslar üzerinden Erzurum'a girmiş; Fırat vadisini izleyerek Malatya, Çukurova, Urfa, Antakya ve Suriye'ye kadar inmişlerdir. Dönüşte ise Orta Anadolu (Kayseri-Ankara) üzerinden geri çekilmişlerdir.

Roma ordusunun o sırada İtalya'da olması Hunların Anadolu'da rahatça hareket etmesini sağlamıştır.

 

Göçebe Hun boyları tarımı hor gördükleri için, Karadeniz'in kuzeyindeki yerleşik/tarımcı Got nüfusu (ve Slavları) vergiye bağlayarak onların besin fazlasına el koymuşlardır.

Düzenli gıda ve tarım ürünü akışı, Hunların daha büyük savaşçı kitlelerini besleyebilmesini ve kalıcı bir askeri-siyasi konfederasyon kurmasını sağlamıştır.

 

Hun soyluları Bizans’tan gelen gümüş tabaklar, altın kadehler ve mücevherli ayakkabılarla gösteriş yaparken; Attila tahta tabaktan sadece et yiyor, tahta kadehten içiyor ve son derece sade giyiniyor. Bu, ordusuna ve tebaasına "Ben hala sizden biriyim, bozkırın yalın savaşçısıyım" mesajı veren bilinçli bir karizmatik liderlik stratejisidir.

 

Attila'nın Galya Sefer (451)

Catalaunum (Troyes) Savaşı, Roma-Vizigot ittifakına karşı yapılmıştır. Tarihin en kanlı savaşlarından biridir.

Attila, bir Germen kızıyla evlendiği gerdek gecesinde geçirdiği iç kanama sonucu ölür.

Hunlar yüzlerini kılıçla keserek "gözyaşıyla değil, kanla" yas tutmuşlardır.

 

Attila ölünce Germen boyları ayaklandı. En büyük oğul İlek bu savaşta öldü ve Hun birliği parçalandı.

Akıllıca davranıp savaştan kaçınan İrnek (Attila’nın küçük oğlu), Bizans topraklarına sığınarak "federe" statüsünde sınır muhafızı oldu.

…