Fragmanlar - Thales, Anaksimandros, Anaksimenes - Özet / Notlar

Thales-Anaksimandros-Anaksimenes Fragmanlar - Notlar

Kişilikleri, Doktrinleri, Alımlanmaları

Mütercim: Güvenç Şar - Y. Gurur Sev, Pinhan Yayınları, 2019

 

Thales

MÖ 7. yüzyılın sonlarında (yaklaşık MÖ 640/639 veya 35. Olimpiyat) doğduğu ve 78 ya da 90 yaşında bir jimnastik yarışmasını izlerken sıcaktan / susuzluktan öldüğü anlatılıyor.

 

Miletoslu veya Fenike kökenli (Kadmos ve Agenor soyundan) olduğu biliniyor.

Mısır'a gidip orada rahiplerden geometri, felsefe ve astronomi öğrendi

Pythagoras'ı da Mısır'a gitmeye teşvik etti

 

Lidya Kralı Kroisos'un ordusunu nehirden (Halys, Kızılırmak) geçirebilmesi için nehir yatağını yarım ay şeklinde bir kanalla ikiye bölerek debisini düşürdüğü anlatılır.

 

Pers tehdidine karşı İyonya kentlerinin Teos merkezli bir konfederasyon/meclis kurmasını önermiş; Miletos'un Kroisos ile ittifak yapmasını engelleyerek kenti Kyros (Pers) istilasındaki yıkımdan korumuştur.

 

Lidyalılar ile Medler arasındaki savaş sırasında gerçekleşen Güneş tutulmasını (MÖ 585 civarı) önceden gün ve yıl vererek doğru tahmin etmiştir.

 

Yıldızları incelerken kuyuya düşmesi ve Trakya'lı bir hizmetçi kızın "Gökyüzünü görmeye çalışırken ayağının dibindekini göremiyorsun" diyerek onunla alay etmesi, soyut/teorik düşüncenin pratik hayatla imtihanını simgeleyen ünlü bir anekdottur (Platon, Theaitetos, 174a).

 

Felsefenin "faydasız ve yoksullaştırıcı" olduğu eleştirilerine yanıt olarak; astronomi bilgisiyle kıştan zeytin rekoltesinin yüksek olacağını öngörmüş, Miletos ve Khios'taki zeytin değirmenlerini ucuza kiralamış ve hasat zamanı yüksek fiyata kiralayarak filozofların isteseler zengin olabileceğini ama asıl amaçlarının bu olmadığını göstermiştir (Aristotelesi Politika, 1259a).

 

En zor şey: Kendini bilmek.

 

En kolay şey: Başkalarına öğüt vermek.

 

En hızlı şey: Akıl (her şeyin içinden geçer).

 

En bilge şey: Zaman (her şeyi açıklığa kavuşturur).

 

Antik kaynakların çoğunda (Diogenes Laertios, Galenos, Josephus) Thales'in günümüze ulaşan doğrudan bir metni olmadığı veya hiç yazmadığı ifade edilir.

Kendisine atfedilen eserlerin otantikliği şüphelidir.

 

Thales, doğa felsefesini başlatan kişi kabul edilir. Varolan her şeyin başlangıcı, kökeni (arche) ve sonunun su olduğunu iddia etmiştir.

 

Thales'e göre evren canlıdır ve tanrısal güçlerle doludur (Aristoteles, Ruh Üzerine, 411a).

 

Güneş tutulmalarının, Ay'ın Güneş'in önüne geçmesiyle oluştuğunu, Ay'ın ışığını Güneş'ten aldığını söylemiştir.

 

Yılı 365 güne bölmüş, gündönümlerini ve ekinoksları hesaplamıştır.

Fenikeli denizcilere, Küçük Ayı (Ursa Minor) yıldız kümesini kullanarak denizde nasıl yön bulacaklarını göstermiştir.

 

Çemberin, çapı tarafından iki eşit parçaya bölündüğünü, ikizkenar üçgenin taban açılarının eşit olduğunu göstermiştir (Geometriyi Mısır’da öğrendiği rivayet edilir).

Kendi gölgesinin boyuna eşit olduğu anda piramidin gölgesini ölçerek (veya benzer üçgenler/çubuk oranı kullanarak) piramitlerin yüksekliğini hesaplamıştır.

…

 

Anaksimandros

Miletoslu Anaksimandros Thales’in öğrencisi, hemşerisi ve Miletos Okulu'nun ikinci büyük temsilcisidir.

 

Praksiados’un oğludur. Apollodoros'un Kroniklerine göre MÖ 610/609 civarında doğmuş, 58. Olimpiyat döneminde (MÖ 547/546) 64 yaşındayken vefat etmiştir (Diogenes Laertios). Samos tiranı Polykrates ile çağdaştır.

 

Spartalıları yaklaşan bir depreme karşı uyararak hayatlarını kurtardığı anlatılır (Cicero).

 

Miletos'tan Apollonia'ya giden koloniye önderlik etti.

 

Doğa, yeryüzü ve yıldızlar üzerine yazılı eserleri olduğu söylenir.

 

Strabon’un aktardığına göre yeryüzünün ve denizlerin haritasını (çevresini) çizen (pinaks yayımlayan) ve bir gökküre hazırlayan ilk coğrafyacı/kartograftır.

 

Anaksimandros’un felsefe tarihindeki en büyük devrimi, varlığın ilk ilkesini (arkhe) Thales gibi su veya hava gibi belirli/sınırlı bir maddede değil, Apeiron (Sonsuz/Sınırsız/Belirsiz) kavramında bulmasıdır. "Arkhe" terimini felsefi anlamda ilk kullanan odur.

 

Apeiron: zamansız, ebedi, yaşlanmaz, doğmamış ve yok edilemezdir. Bütün gökleri ve dünyaları çepeçevre sarar ve yönetir.

 

Nesneler Apeirondan karşıtlar (sıcak-soğuk, yaş-kuru) olarak ayrışarak çıkar. Bir karşıtın diğeri üzerinde egemenlik kurması bir "adaletsizlik"tir; zamanın düzeni bu karşıtları tekrar Apeirona döndürerek kozmik dengeyi ve adaleti sağlar.

 

İlk hayvanlar Güneş'in nemi ve toprağı ısıtmasıyla, dikenli kabuklar içinde suda/çamurda oluşmuştur (Aetios).

 

Değişimin ve dairesel oluşların gerçekleşebilmesi için altta yatan taşıyıcının (hypokeimenon) her türlü değişime elverişli, belirsiz olması gerekir. Anaksimandros bilinen elementlerin bu kudrete sahip olamayacağını gördü ve bu nedenle Apeiron dediği arkheyi öne sürdü.

Apeiron, zıtlıkların ötesinde nötr/belirsiz bir maddedir (Aristoteles, Fizik, 204b).

 

Anaksimandros; zamanı, mevsimleri, ekinoksları ve gündönümlerini ölçmek adına Güneş saati milini düzenleyip Sparta'ya (Lakedaimonia) yerleştiren kişi olarak anılır.

 

Plutarkhos, balıkları insanların ve canlılığın ortak ata/anası kabul ettiği için balık yenmesine karşı çıktığını rivayet eder.

 

Anaksimenes

Miletoslu Eurystratos'un oğludur, Anaksimandros'un öğrencisi/dinleyicisidir.

 

Apollodoros'a göre 63. Olimpiyat'ta (MÖ 528–524) ölmüş, Hippolytos'a göre ise 58. Olimpiyat'ta (MÖ 548/547).

 

Anaksimenes, Anaksimandros gibi altta yatan doğanın (hypokeimenon) tek ve sonsuz olduğunu kabul eder; ancak Apeiron gibi bunu belirsiz bırakmaz, "Hava" (Aer) olarak belirli kılar.

 

Bütün nesnelerin türeyişini ve niteliksel değişimini havanın hareketine ve niteliğine bağlar.

Hava sırasıyla rüzgâra, buluta, suya, toprağa ve en nihayetinde taşlara dönüşür.

 

Yeryüzü tepsi veya masa gibi düzdür.

 

Platon'un Timaios (49b-d) diyaloğunda betimlenen maddenin birbirine dönüşüm döngüsü Anaksimenes'in seyrelme-yoğunlaşma kuramıyla örtüşür.

…