Fotis Jannidis - Figür ve Kişi - Notlar

Fotis Jannidis - Figür ve Kişi - Notlar

Tarihsel Bir Anlatıbilime Katkı

Figur und Person Beitrag zu einer historischen Narratologie, Walter de Gruyter, Berlin, 2004

 

Giriş

Edebi figürler okuyucular üzerinde kalıcı izler bırakır. Buna rağmen edebiyat biliminde teorik olarak ihmal edilirler.

Alman filolojisinde figür genellikle tarihsel bir unsur olarak görülürken, Anglo-Sakson geleneklerinde daha çok bireysel metin analizlerine odaklanılmıştır.

 

Karakter Analizinde Altı Temel Boyut

Tanıma ve Adlandırma: Bir ismin veya tanımlamanın (antonomasia) metin boyunca aynı varlığa nasıl işaret ettiği.

Karakterizasyon: Karakter bilgilerinin (doğrudan/dolaylı) bir varlık oluşturacak şekilde nasıl birleştirildiği.

Olay Örgüsü ile İlişki: Aristoteles’ten beri süregelen "eylem mi karakter mi önceliklidir?" tartışması.

Tipolojiler: Karakterlerin hızlı anlaşılması için kullanılan şablonlar (örn. kahraman, kötü adam).

Anlam ve İşlev: Karakterin metnin genel iletisine veya felsefi sorunsalına katkısı.

Okuyucu Rehberliği: Okuyucunun karakterle kurduğu empati veya mesafe (özdeşleşme süreçleri).

 

Anlatı iletişimi

İletişimin sadece kod çözme değil, büyük ölçüde bir çıkarım sürecidir.

Kodlar, ifadenin anlamının kodun basit bir atama kuralıyla belirlenebilmesi anlamında bile ifadenin anlamıyla özdeş değildir; daha ziyade anlamın belirlenmesinde buluşsal bir işleve sahiptirler.

 

Karakter Tipolojileri

E.M. Forster / Düz (Flat) vs. Yuvarlak (Round) / Karakterin tek bir fikir etrafında mı (Düz), yoksa şaşırtıcı ve karmaşık mı (Yuvarlak) olduğuyla ilgili.

 

C.N. Wenger / Varoluş Düzeni, Birliği, Tamlığı...     / Karakterin gelişimi (statik/dinamik) ve iç yaşamının temsilini sisteme dahil eder.

 

W. Harvey /  Protagonist, Ficelle, Card, Background           / Karakterin olay örgüsündeki işlevi ve okuyucuyla kurduğu mesafeyi temel alır.

 

S. Rimmon-Kenan  / Karmaşıklık, Gelişim, İç Yaşam          / Karakteri "hikaye" (anlatılan dünya) ve "söylem" (anlatım biçimi) ayrımı içinde inceler.

 

Greimas'ın modeli "bir karakterin olay örgüsüne göre rolünü tanımlayan bir dizi kriter" olarak görülebilir.

 

Karakterin adlandırılması

Bir varlığı figür yapan temel özellik "insan" olma niteliğidir; ancak konuşma ve kasıtlı eylem (intentional behavior) cansız nesneleri bile figür haline getirebilir.

 

Kimlik, karakterin daha önce tanıtılanla aynı olduğu bilgisidir ve bu süreçte özel isimler ekonomik birer araçtır.

 

Figür nedir?

Lotman figürü bir "özellikler paradigması", Barthes ise "kişisel olmayan bir semboller ağı" olarak görür.

Uri Margolin figürü kurgusal dünyanın bir parçası olarak kavramsallaştırır.

 

Figürlerin anlaşılmasında insanların birbirlerinin davranışlarını açıklamak için kullandıkları "halk psikolojisi" (folk psychology) yapısının temel teşkil eder.

 

Figürün yapısı

Metinde figüre atfedilen bilgiler…

 

Karakterizasyon, bilginin figürle uzun vadeli bağlantısıdır.

 

Karakter bilgisi ile olay örgüsü arasındaki ilişki; nedensel (causal), nihai (final) ve kompozisyonel (compositional) motivasyon olmak üzere üçe ayrılır.

 

Sonuç

Yenilenmiş Anlatı İletişim Modeli

Geleneksel modellerin aksine, bu yaklaşım pragmatik faktörleri analizin merkezine yerleştirir:

Gerçek Yazar ve Niyet: Yazar artık sadece metin dışı bir figür değil, çıkarımların derinliğini belirleyen bir "niyet otoritesi" olarak modelin bir parçasıdır.

Model Okuyucu: Hafıza, kültürel bilgi ve çıkarım yeteneğiyle donatılmış, yazarın hedeflediği ideal zihinsel işleyici.

Çıkarım (Inference): Anlam, kodların çözülmesinden ziyade; dünya bilgisi, tür gelenekleri ve "anlatı işbirliği ilkesi" çerçevesinde yapılan akıl yürütmelerle oluşur.

 

Karakter modeli iki ana eksende oluşur:

İç ve Dış Ayrımı: Dış özellikler (fiziksel görünüm) ve iç özellikler (arzular, duygular, niyetler).

Kısa ve Uzun Vadeli Atıflar: Anlık duygu durumları ile kalıcı karakter özellikleri arasındaki fark.

 

Karakterin olay örgüsündeki rolü, üç farklı motivasyon düzeyiyle analiz edilir:

Nedensel Motivasyon: Karakterin özellikleri veya geçici durumlarının olayları tetiklemesi.

Final Motivasyon: Olayların teleolojik (amaçsal) bir bütünlük içinde yapılandırılması.

Kompozisyon Motivasyonu: Estetik veya tematik desenlerin (kahraman-düşman karşıtlığı gibi) oluşturulması.

 

Kuramın testi (Jerry Cotton polisiye serisi)

Perspektif: Birinci şahıs anlatımıyla okuyucunun kahramanla kurduğu empati (durum, ifade, değerlendirme boyutları).

Şematik Yapı: Türün kuralları (polisiye) sayesinde okuyucunun eksik bilgileri (çıkarım yoluyla) hızla tamamlaması.

Paradokslar: Metindeki mantıksal boşluklara rağmen (Challoner'ın niyetinin açıklanmaması gibi), okuyucunun zihnindeki "karakter modelinin" tür sözleşmesi gereği bu boşlukları tolere edebilmesi.

…