10 Ocak 2026 Cumartesi

Joseph Campbell - Kahramanın Sonsuz Yolculuğu - Notlar

Joseph Campbell - Kahramanın Sonsuz Yolculuğu - Notlar

The Hero With A Thousand Faces

Mütercim: Sabri Gürses, 2. Basım, Kabalcı Yayınları, 2010

 


Önsöz

Freud’un "leylek masalı" örneğinde olduğu gibi, hakikat simgesel bir örtü altında sunulduğunda, bu dili okuyamayan nesiller için bu durum bir kandırmaca veya yabancılaşma yaratır. Eski "öğretmenler" (kadim bilgeler/filozoflar) ne dediklerini çok iyi biliyorlardı; sorun bizim bu simgesel dilin gramerini unutmuş olmamızdır.

Psikanaliz burada mutlak ve son söz olarak değil, kadim mitlerin derin katmanlarına inebilmek için bir yaklaşım / anahtar işlevi görür.

 

Gerçek birdir, fakat bilgeler ona birçok isim takmışlardır.

 

PROLOG: MONOMİT

Mit ve Düş

İnsanlığın var olduğu her çağda ve coğrafyada şekil değiştirmesine rağmen özünde hep aynı kalan mitler; dinlerin, felsefelerin, sanatların, toplumsal biçimlerin, bilim ve teknolojinin temel esin kaynağıdır.

Mitoloji simgeleri uydurulamaz veya bastırılamaz; onlar ruhun kendiliğinden oluşan ürünleridir.

 

Modern psikanaliz (Freud ve Jung), mitlerin ve rüyaların aynı mantık ve simgesel dille işlediğini ortaya koymuştur.

Bireysel rüyalar kişiselleştirilmiş mitler, mitler ise kişisellikten çıkarılmış rüyalardır.

İnsan ruhunun derinliklerinde, çocukluk döneminin koruyucu anne imgesi ile Oedipus complexesinin getirdiği içsel çatışmalar saklı durur.

 

Geleneksel toplumlardaki geçiş ayinleri (doğum, ergenlik, evlilik, ölüm); bireyi eski durumunun bağlarından kopararak yeni bir durum altında yeniden doğmaya hazırlar. Örneğin Avustralya'daki Murngin kabilesinin sünnet ayinindeki "Büyük Yılan Baba" figürü ile psikanalizdeki hastaların rüyalarında gördüğü yılan imgeleri, ruhun bağımsızlaşma ve erginlenme ihtiyacının evrensel simgeleridir.

 

Kral Minos ve Minotauros efsanesinde görüldüğü üzere, kamuya ait olan kutsal bir görevi ve simgeyi (Poseidon'ın gönderdiği boğayı) kişisel kazanca dönüştürmek, bireyi "kök salan bir tiran-canavara" çevirir. Tiran-canavar, genel çıkarı kendi egosu için gasp eden bağımsızlık devidir ve egemen olduğu dünyaya felaket getirir.

 

Kahraman, bu tiranlığa ve çoraklaşmaya karşı kendi benliğini aşan, teslimiyeti başaran kişidir.

Kahramanın ilk işi; dış dünyadan bilinçdışının derinliklerine çekilmek, kendi kültürünün demonlarıyla yüzleşmek, arketipleri özümsemek ve elde ettiği yenileyici gücü ve dersi topluma öğretmek üzere geri dönmektir. Bu zorlu labirentten çıkışta ihtiyaç duyulan ipucu ise Ariadne'nin ipliği gibi el altındadır.

 

Tragedya ve Komedya

Tragedyadaki katharsis (arınma), Dionysos törenlerindeki dinsel katharsis'ten köken alır; acıma ve korku deneyimiyle ölümlü çerçevenin ötesindeki kesintisiz yaşam ilkesiyle bütünleşmeyi sağlar. Trajik sanatın temelinde amor fati (kader sevgisi), yani kaçınılmaz ölüme duyulan aşk ve bunun getirdiği kurtarıcı coşku yer alır.

 

Peri masallarının, mitlerin ve ilahi komedyaların mutlu sonu çocukça bir kaçış değil, insanın evrensel trajedisinin aşılmasıdır. Nesnel dünya değişmez; ancak özne içindeki vurgu kaymasıyla varlık zamansal iniş çıkışlara kayıtsız hale gelir.

 

Tragedya ve komedya tek bir mitolojik temanın iki tamamlayıcı kutbudur: Tragedya biçimlerin sarsılması ve biçimlere olan bağlılıktır; komedya ise yenilmez yaşamın tükenmez neşesidir.

 

Kahraman ve Tanrı

Monomitin çekirdek birimi, geleneksel geçiş ayinlerinin formülünü izler: Ayrılma - Erginlenme - Dönüş.

 

Kahraman olağan dünyadan ayrılır, doğaüstü güçlerle karşılaştığı eşikleri aşar, zafere ulaşır ve topluma üstün bir güç veya lütufla geri döner:

Prometheus göklere çıkıp tanrılardan ateşi çalarak aşağı inmiştir.

İason Çarpışan Kayalar'ı geçip Altın Post'u almıştır.

Aineias yeraltı dünyasına inip ölü babasıyla konuşmuş ve Roma'nın geleceğini kavrayarak dönmüştür.

Gautama Sakyamuni (Buddha) sarayını terk etmiş, çilecilikten geçerek Bo Ağacı'nın altındaki Kıpırtısız Nokta'da aşk ve ölüm tanrısı Mara'nın saldırılarına karşı Toprak Tanrıçası'nı şahit gösterip Aydınlanmaya ulaşmış ve öğretisini insanlığa sunmuştur.

Hz. Musa Sina Dağı'na çıkmış, ilahi tecelliye tanıklık ederek On Emir ile halkına dönmüştür.

 

Kahramanın yolculuğu iki ana kısımda yapılanır:

1. Kahramanın Macerası: Ayrılış (Maceraya Çağrı, Çağrının Reddedilişi, Doğaüstü Yardım, İlk Eşiğin Aşılması, Balinanın Karnı), Erginlenme (Sınavlar Yolu, Tanrıçayla Karşılaşma, Baştan Çıkarıcı Olarak Kadın, Babanın Gönlünü Alma, Tanrılaştırma, Nihai Ödül) ve Dönüş (Dönüşün Reddedilişi, Büyülü Kaçış, Dışarıdan Gelen Kurtuluş, Dönüş Eşiğinin Aşılması, İki Dünyanın Ustası, Yaşama Özgürlüğü).

 

2. Kozmogonik Çevrim: Varlığın hiçlikten çıkışı (Yayılışlar), yaratıcı dişi güç (Bakireden Doğum), insanlık tarihinin dönüşümleri (Kahramanın Dönüşümleri) ve son buluş (Çözülüşler).

Kahraman ile Yüce Tanrı, arayan ile bulunan, aynı tekil gizemin iç ve dış yüzüdür. Kahramanın görevi, çokluktaki bu birliğin bilgisine ulaşmak ve onu görünür kılmaktır.

 

Dünyanın Göbek Deliği

Dünyanın Göbeği (World Navel / axis mundi); yaşamın, ilahi inayetin, enerjinin ve besinin dünyasal varoluşa aktığı evrensel merkezdir. Bu nokta Kıpırtısız Nokta'dır, Yaşam Ağacı'dır, Kutsal Dağ'dır veya Evrensel Anne'nin rahmidir.

 

Pawnee yerlilerinin Hako ayinindeki daire çizme uygulaması, Mekke'deki Kâbe çevresindeki ibadet düzeni, Roma gibi kutsal şehirlerin mimarisi ve tapınak mihrapları; evrensel merkezilik mucizesini ve yaşamın sürekli canlanma simgesini kendi içinde tekrarlama çabasıdır.

 

Dünyanın Göbeği var olan her şeyin kaynağı olduğundan hem iyiyi hem kötüyü, güzeli ve çirkini birlikte doğurur. Herakleitos'un belirttiği gibi "Benzemeyenler bir araya gelir ve farklardan en güzel uyum doğar."

 

Batı Afrika Yoruba mitolojisindeki düzenbaz tanrı Edşu, bir yanı kırmızı, bir yanı beyaz, önü yeşil, arkası siyah şapkasıyla iki çiftçiyi birbirine düşürerek yaşamın zıtlıklarını sergiler. Mitoloji, ahlakçı hiddetin veya trajik acımanın ötesinde, varlığın tümünü hem acımasız hem de korkusuz devasa bir İlahi Komedya olarak kavrar.

 

KAHRAMANIN MACERASI

BÖLÜM 1: YOLA ÇIKIŞ

Maceraya Çağrı

Maceraya çağrı, kahramanın ruhsal ağırlık merkezini toplumunun sınırlarından bilinmeyen bir bölgeye çeken kaderin ilk işaretidir. Yaşamın yüzeyinde sıradan bir hata ya da beklenmedik bir kaza -örneğin bir prensesin altın topunu kuyuya düşürmesi- bastırılmış arzuların ve çatışkıların dalgalanmasıyla derin ruhsal güçleri harekete geçirir. Bu süreçte ansızın beliren kurbağa veya ejderha gibi haberci figürleri, bilinçdışında biriken ancak henüz kabul edilmemiş veya gelişmemiş varoluş öğelerinin temsilcileridir. Haberci, ister ergenliğin gelişini, ister tarihsel bir olayı ya da mistik "benliğin uyanışını" müjdelesin, her zaman bir dönüşümün -ölüme ve yeniden doğuma eşitlenen ruhsal bir geçiş ayininin- perdesini kaldırır.

 

Maceranın geçtiği bölge; karanlık bir orman, yeraltı, gökyüzü krallığı, sisli bir dağ tepesi ya da derin bir düş hali olabilir; bu mekânlar tuhaf, akışkan varlıkların, insanüstü görevlerin ve hayal edilemez zevklerin alanıdır. Çağrı bazen kaçınılmaz bir dizi işaretle peş peşe görünür. "Dört İşaret" efsanesinde prens Siddhartha'nın (Geleceğin Buddhası) sırasıyla ihtiyar, hasta, ölü bir insan ve dünyadan çekilmiş bir rahip görmesi, onu sarayın tensel hazlarından uzaklaştırarak aydınlanma macerasına sürükler.

 

Çağrının Reddedilişi

Çağrının reddedilmesi, macerayı olumsuza çevirir; kişiyi kendi çıkarı saydığı şeylere, sabit hedeflere, mevcut ideallere ve konfor alanına hapseder. Çağrıya yanıt vermeyen birey, olumlu eylem gücünü kaybederek kurtarılacak bir kurbana dönüşür; dünyası çiçek açan bir bahçe olmaktan çıkıp kuru bir taş çölüne evrilir. İnşa ettiği her yapı, içinde kendi Minotauros'unu barındıran devasa bir labirent ve bir ölüm evi haline gelir.

 

Kendi benmerkezci sistemine kilitlenen ruh, tanrısal iradeyi benliğini yıkacak bir canavar olarak algılar ve ondan kaçmaya çalışır. Prens Kamerüzzaman ve Prenses Budur öyküsünde olduğu gibi, yetişkinlik sorumluluklarını ve evliliği ısrarla reddetmek, bireylerin kendi babaları tarafından kulelere ve kapalı odalara hapsedilmesiyle sonuçlanır. Tanrı Apollon'dan kaçarken bir defne ağacına dönüşen bakire Daphne örneğinde görüldüğü üzere, çocukluk egosunun sınırlarını aşamamak özgürlüğü tamamen yok eder. Ancak çağrının kararlı reddinin ardından gelen çöküş dahi, ruhun sakladığı gizli serbest kalma ilkelerine zemin hazırlayabilir.

 

Doğaüstü Yardım

Çağrıyı reddetmeyip adımı atan kahraman için yolculuğun ilk karşılaşması, kaderin koruyucu gücünü temsil eden doğaüstü bir yardımcıdır. Ufak tefek koruyucu bir kadın, yaşlı bir büyücü, çoban veya demirci kılığında beliren bu figür, kahramana aşacağı ejder güçlere karşı tılsımlar ve öğütler sağlar. Navaho mitolojisindeki Örümcek Kadın, Güneş'in evine giden tehlikeli yolda İkiz Savaş Tanrılarına koruyucu tüyler ve ejderhaları yatıştıracak büyülü polen formülleri sunar.

 

Bu koruyucu güç, anne karnında tanınan ilk huzur ve güvencenin kaybolmadığının simgesidir; kahraman cesaretle ilerlediğinde bilinçdışının bütün güçlerini yanında bulur. Doğaüstü rehber; klasikte Hermes, Mısır'da Thoth, Hıristiyanlıkta Kutsal Ruh veya Faust'taki Mefistoteles gibi eril biçimlerde de görünür. Hem koruyucu hem de tehlikeli olan bu rehberlik, bilinçli kişiliğin daha geniş bir evrensel sistemden aldığı desteği simgeler. Prens Kamerüzzaman ile Prenses Budur öyküsünde ise peri Maymunah ve ifrit Dahnaş gibi doğaüstü varlıklar, iki gencin bilinçdışı düzeyde birleşmesini sağlayan mucizevi mekanizmayı başlatır.

 

İlk Eşiğin Aşılması

Kahraman, bilinen dünyanın ve alışılmış yaşam ufkunun sınırlarını bekleyen eşik muhafızı ile yüzleşir. Muhafızın ötesinde karanlık, bilinmeyen çöl, cangıl ya da derin denizler gibi bilinçdışı içeriğin yansıtıldığı tehlikeli alanlar yer alır. Sınırda bekleyen bu güçler; panik korkuyu uyandıran Pan, su altı yaratığı Deduşka Vodyanoy ya da tek ayaklı yarım adamlar gibi aldatıcı biçimlerde tecelli eder.

 

Eşiğin geçilmesinde fiziksel güç ya da kaba akıl yetersiz kalır. Benaresli kervanbaşının aldatıcı devin sözlerine kanıp su torbalarını parçalaması kervanın yok olmasına yol açarken; Beş Silahlı Prens (Geleceğin Buddhası), Yapışkan Tüy adlı devle savaşırken fiziksel beş silahının takılı kalması üzerine adsız ve görünmez olan altıncı silaha, "içindeki Bilgi Silahı"na (tanrısal şimşek) başvurarak devi yener ve onu bağış toplayan bir ruha dönüştürür. Kahraman, egosunu eşikte bırakarak dünyanın duvarları arasından sıyrılır.

 

Balinanın Karnı

Büyülü eşikten geçiş, rahim simgesi olan balinanın karnına girmekle simgelenir. Kahraman, eşik gücünü yenmek yerine bilinmeyenin içinde kaybolur ve dışarıdan bakıldığında ölmüş gibi görünür. Hiawatha'yı Balıklar Kralı Mişe-Nahma'nın yutması, Herakles'in deniz canavarının boğazına dalması, Kırmızı Başlıklı Kız'ı kurdun yutması ya da Zeus dışındaki tüm tanrıları Kronos'un yutması bu arketipin evrensel örnekleridir.

 

Balinanın karnı, tapınağın iç bölgesi ve cennet toprağı ile aynı simgesel anlamı taşır; buraya giren kişi dünyevi egosunu ve yılanın derisini atması gibi eski kimliğini dışarıda bırakır. Osiris'in bedeninin ondört parçaya ayrılması ya da Attis onuruna yapılan Kan Günü ayinleri, evrensel yenilenme için etin ve egonun dağıtılması eylemidir. Kahraman, görünür dünyanın sınırlarının ötesine değil, yeniden doğmak üzere kendi içine doğru yol alır ve Yaratılmamış-Yokedilemez olana ulaşarak yaşamı yenileme gücüne kavuşur.

 

BÖLÜM 2: ERGİNLENME

Sınavlar Yolu

Kahraman, ilk eşiği aştıktan sonra mucizevi sınavlar ve işkencelerle dolu, biçimlerin belirsizleştiği akışkan bir düş dünyasına adım atar. Bu aşamada kahramana, daha önce eşiğin gerisinde karşılaştığı doğaüstü yardımcının sunduğu tılsımlar, gizli araçlar ve öğütler rehberlik eder.

 

Mitolojide "zor görevler" motifinin en belirgin örneklerinden biri Psykhe ile Eros’un öyküsüdür. Venüs'ün Psykhe’ye yüklediği birbirine karışmış tohumları ayırma, tehlikeli vahşi koyunların altın yünlerini toplama, dondurucu pınardan su getirme ve yeraltı dünyasından doğaüstü güzellik kutusunu alma görevleri; karıncalar, konuşan kamışlar, bir kartal ve yol gösteren bir kule gibi doğaüstü yardımcılar sayesinde aşılır. Şamanik geleneklerde de benzer bir yeraltı yolculuğu görülür; Sibirya ve Laponya şamanları hastaların kaybolmuş ruhlarını geri getirmek üzere simgesel giysiler ve davul binekleri eşliğinde karanlıklar ülkesine inerler.

 

Mitolojik sınavlar psikolojik düzlemde "benliğin arınması"na denk gelir. Bireysel geçmişin çocukluk imgelerinin dağılması, arındırılması ve aşkın değerlere yoğunlaştırılması sürecidir. Modern rüyalarda görülen canavarlar, engeller, daralan mahzenler veya parçalanan köprüler de bireyin kendi ruhsal labirentindeki sınavlarını ve çocukluk dönemi takıntılarından kurtulma çabasını simgeler.

 

Bu dönüşümün en eski kayıtlarından biri Sümer tanrıçası İnanna’nın yeraltı dünyasına iniş mitidir. İnanna, kız kardeşi Ereşkigal’in yönettiği ölüler diyarına inerken geçtiği yedi kapının her birinde giysi ve mücevherlerinden birini bırakmak zorunda kalır; en sonunda çıplak bir şekilde tahtın önüne getirilir ve cesede dönüştürülüp çengele asılır. Ego kendini öldürdüğünde ve karşıt benliğini keşfedip onu kabullendiğinde direnişler kırılır.

 

Tanrıçayla Karşılaşma

Bütün engeller ve devler aşıldığında ulaşılan en son macera, başarılı kahramanın Dünyanın Kraliçe Tanrıçasıyla mistik evliliğidir (hieros gamos). Bu buluşma kozmosun merkezinde, tapınağın sunak yerinde ya da kalbin en derin noktasında gerçekleşir.

 

İrlanda masalındaki Issız Ada'nın Prensi'nin Tubber Tintye kalesinde uyuyan Kraliçe'ye ulaşması veya Tantrik gelenekteki "Mücevherler Adası" (Mani-dvipa) tasvirleri tanrıçanın bu yüce meskenini simgeler. Tanrıça hem yaşamı hem de ölümü temsil eder; rahim ve mezardır. Hindu mitolojisindeki Kali (Kara Olan), elinde tuttuğu kanlı hançer ve kesik insan kafasıyla yıkımı; kaldırdığı "korkma" el işareti ve sunduğu ihsanlarla anne merhametini aynı anda bünyesinde barındırır. Tanrıçayı bütünlüğüyle kavrayamayan veya ona hazırlıksız yaklaşan zihinler yıkıma uğrar; çıplak Diana'yı gören avcı Aktaion’un geyiğe dönüşüp kendi tazıları tarafından parçalanması bu durumun göstergesidir.

 

Mitolojik dilde kadın, bilinebilenin bütününü; kahraman ise bilmeye gelen kişiyi temsil eder. İrlanda kralı Eochaid’in oğulları öyküsünde olduğu gibi, iğrenç görünüşlü bir kocakarıyla sınanan kahraman, onun arkasındaki ilahi hükümranlığı görebildiğinde çirkin kadının yerini eşsiz bir güzellik alır. Kahramanın bir genç kız olduğu durumlarda ise göksel bir eş ona iner; kurbağa prense dönüşen kral oğlu veya Eros’la birleşen Psykhe örneklerinde olduğu gibi duyusal ve ruhi zirveye ulaşılır.

 

Baştan Çıkarıcı Olarak Kadın

Tanrıçayla mistik birleşme yaşam ustalığını temsil ederken, bilincin dünyevi sınırlara ve etin arzularına takılıp kaldığı durumlarda büyük bir ruhsal kriz belirir. Yaşamın gerçek doğasındaki etçil, şehvetli ve geçici hararet fark edildiğinde, saf ruha dünyevi varoluş ve kadının simgelediği bedensel bağlar katlanılmaz ve tiksindirici gelir.

 

Hamlet ve Oidipous figürlerinde görülen bu sarsıntı, annenin günahkarlığı ve etin kirliliğiyle yüzleşmenin yarattığı hayal kırıklığıdır. Dünya, vücut ve kadın zafer simgesi olmaktan çıkıp yenilgi ve günah kraliçesine dönüşür. Bu durumda kahraman, ruhsal özgürleşmeye ulaşmak için etin arzularını ve kadının çağrılarını geride bırakmak zorundadır.

 

Hindu filozofu Şankaraçarya’nın bedeni kusulması gereken bir nesne olarak tanımlaması gibi, Batılı azizlerin yaşamında da bu eğilim görülür. Aziz Peter’in kızı Petronilla’nın hastalanarak dünyevi evlilikten uzaklaşması, Clairvauxlu Aziz Bernard’ın dişi tuzaklardan korunmak için kendini buzlu sulara atması veya Aziz Anthonius’un çölde dişi demonların vizyonlarıyla sınanması, etin bağlarından sıyrılıp aşkın bir dünyaya yükselme çabalarını sergiler.

 

Babanın Gönlünü Alma

Baba figürü, kişiyi çocukluk dünyasından çıkarıp büyük gerçekliğe aktaran, hem dehşet verici hem de bağışlayıcı ilahi gücü temsil eder. Püriten vaiz Jonathan Edwards’ın tasvir ettiği Tanrı'nın gazap yayı ve cehennem ateşleri babanın ceza verici, korkutucu yüzünü yansıtır. Ancak bu korkunç yüz, kahramanın çocuksu egosundan kaynaklanan bir yanılmadır; kriz aşıldığında babadaki merhamet ve bağışlayıcılık ortaya çıkar.

 

Hindu tanrısı Şiva’nın dansı (Nataraja), yıkım ateşi ile yaratılış davulunu, hem dehşeti hem de "korkma" güvencesini aynı anda barındıran bu ikili yapıyı ifade eder. Navaho İkiz Savaşçıları'nın babaları Güneş’in evine giderek keskin oklarla, aşırı ısınmış buhar odalarıyla ve zehirli tütünle sınanıp babalık onayını kazanmaları bu kefaret sürecinin örneğidir. Buna karşılık, yeterince erginlenmeden babasının güneş arabasını sürmeye kalkan Phaethon, dizginleri kaybederek dünyayı yangına verir ve Zeus’un şimşeğiyle cezalandırılır; bu durum erginlenmemiş bilincin yol açtığı kaosu gösterir.

 

Kefaret (at-one-ment), Tanrı sanılan süperego ile Günah sanılan id ejderhalarının ve bunlara tutunan egonun terk edilmesidir. Avustralya kabilelerindeki sünnet ve kan içme ayinlerinde çocuklar annelerinden koparılıp Büyük Yılan Baba’nın simgesel rahminde yeniden doğurularak kabile toplumuna ve kozmik düzene katılırlar. Kahraman babayı tanıdıkça, kişisel egosunu aşar, "kendi kendisinin babası" olur ve yaşamın neşe ile acıdan oluşan bütünlüğünü sükunetle kabul eder.

 

Tanrılaştırma

Bütün ikiliklerin ve karşıtlık çiftlerinin ötesine geçildiği an, kahramanın tanrılaşma (tanrılaştırılma / apotheosis) aşamasıdır. Bu durumun simgesi, Budizmdeki androjen Bodhisatva Avalokiteşvara (Çin’de Kwan Yin, Japonya’da Kwannon) figürüdür. Bodhisatva, eril ve dişil nitelikleri bünyesinde birleştirir; kurtuluşun ve zamansızlığın eşiğinde durduğu halde, dünyadaki tüm varlıklar aydınlanana dek ebedi kalmayıp acı çeken yaratıklara yardım etmek üzere geride kalır.

 

Tanrılaştırma, zihnin Nirvana bilincine erişmesidir. Nirvana, arzu, düşmanlık ve kuruntu ateşinin söndürülmesidir. Bu düzeyde zaman (Samsara) ile sonsuzluk (Nirvana) arasındaki zıtlık çözülür; "biçim boşluktur, boşluk da biçimdir" kavrayışına varılır. Şair Milarepa’nın vurguladığı gibi, her şeyin boşluğunu fark eden kalpler sınırsız bir acıma ve şefkatle dolar.

 

Tibet Budizmindeki Yab-Yum (eril ve dişil ilkenin kucaklaşması) simgesi, zaman ile sonsuzluğun ayrılmazlığını ifade eder. Taocu ölümsüzlerin cenneti ve Japon çay törenlerinin "Hayal Evi" anlayışı da gündelik ve geçici varoluşun içinde ebedi gerçeğin deneyimlenmesini temsil eder. Kahraman, düşmanlık ve korku duyma durumunu aşarak tüm varlıkların özündeki birliği kavrar.

 

Nihai Ödül

Erginlenme yolculuğunun son hedefi, kahramanın aradığı tükenmez yaşam enerjisini, ölümsüzlük nektarını veya aydınlanma meyvesini (Nihai Ödül / The Ultimate Boon) elde etmesidir. Tubber Tintye’nin alevli kuyusundan hayat suyunu alan prens ya da tanrıların içtiği bolluk gıdaları (Pers haoma’sı, Hint amrita’sı, Hristiyanlıkta cennet suları) bu ölümsüz tözün nitelikleridir.

 

Tanrılar bu kutsal enerjiyi kıskançlıkla koruduklarında kahraman onu almak için hile veya güç kullanmak zorunda kalır. Polinezyalı Maui’nin ateş muhafızı Mahu-ika’yı alt edip ateşi insanlığa kazandırması bu hırsızlık motifini sergiler. Sümer kralı Gılgamış’ın ölümsüzlük arayışında denizin dibinden "Kocamış insan yine gençleşir" otunu çıkarması, ancak otu bir yılana kaptırması bedensel ölümsüzlük arayışının fani doğasını gösterir. Midas’ın dokunduğu her şeyi altına çevirme isteğinin trajedisi de kişisel ve dünyevi arzuların yüce ödüle ulaşmaktaki yetersizliğini ortaya koyar.

 

Gerçek nihai ödül bedensel varlığın sürmesi değil, bilincin kozmik sınırlar ötesine genişlemesidir. Odin'in rüzgarlı ağaçta kendini kurban ederek gizli bilgiyi elde etmesi ve Buddha'nın Bo Ağacı altında evrenin yanılsama köpüğünü yararak ulaştığı zafer nihai aydınlanmanın örnekleridir. Kahraman, tanrıların ad ve biçimlerinin ötesindeki tükenmez kaynağa ulaştığında, bu yaşam pınarını kendi dünyasını yenilemek üzere geri taşımaya hazır hale gelir.

 

BÖLÜM 3: DÖNÜŞ

Dönüşün Reddedilişi

Kahraman, kaynağa nüfuz edip aydınlanmaya ulaştıktan ya da tanrısal ödülü elde ettikten sonra, kazanılan bilgeliği ölümlüler dünyasına taşıma sorumluluğunu üstlenmekte genellikle tereddüt eder. Özgürleşmenin ve kutsal esrimenin saadeti, günlük varoluşun parçalanmış benlik alanına dönme isteğini ortadan kaldırır. Buddha bile zaferinin ardından iletinin aktarılamazlığından şüphe etmiş, sayısız kahraman ölümsüzlük adalarında kalmayı tercih etmiştir.

 

Kadim Hint anlatısındaki Kral Muçukunda örneğinde olduğu gibi; tanrılara demonlarla olan savaşlarında zafer kazandıran krala en büyük ödül olarak sonsuz bir uyku bağışlanır. Bir dağın rahminde çağlar boyunca uyuyan Muçukunda, uykusundan uyandırıldığında dünyevi arzuların ve güç hırsının boşluğunu kavramıştır. Tanrı Krişna'nın huzurunda eğilerek dünyevi ve göksel tüm hiyerarşilerin geçiciliğini ifade eder: "Yüce Tanrım! İnsan olarak yaşayıp çabalarken dalalete düşmüş bir halde dinlenmeksizen yaşayıp çabaladım; yaşamlar, doğumlar boyunca aradım ve acı çektim; durup dinlenecek bir yer bulamadım. Sıkıntıyı keyif olarak gördüm, çöldeki serapları tazelik veren sular olarak gördüm. Hazlara tutundum ve elime geçen acı oldu."

 

Muçukunda, ölümlü insanların dünyasına dönmek yerine kendisini varlık biçimlerine bağlayan tüm bağlardan kurtaracak çileci bir inzivaya çekilmeyi seçer.

 

Büyülü Kaçış

Zafere ulaşan kahraman ödülü muhafızların karşı çıkışına rağmen elde ettiyse ya da tanrılar kahramanın dönüşünü onaylamıyorsa, mitolojik çevrimin son aşaması amansız bir takip ve kaçışa dönüşür. Bu süreçte kovalayan güçleri geciktirmek adına büyüsel nesneler, biçim değiştirmeler veya kurbanlar kullanılır.

Gwion Bach ve Caridwen (Gal Miti): Esin ve bilgelik kazanından sızan üç büyülü damlayı tadan Gwion Bach, tüm hileleri öngörerek kaçar. Takip esnasında Gwion tavşana dönüşürken büyücü Caridwen tazı olur; Gwion balık olunca Caridwen su samuruna, Gwion kuş olunca Caridwen şahine dönüşür. Son olarak bir buğday tanesine dönüşen Gwion'u, horoz biçimine giren Caridwen yutar.

Morgon-Kara (Buryat Şaman Anlatısı): Cennetin Yüce Tanrısı'nın bir şişeye hapsettiği ruhu kurtarmak için yabanarısına dönüşüp Tanrı'yı alnından sokan şaman, ruhu alarak davulu üstünde yeryüzüne kaçar.

İason ve Medeia (Yunan Miti): Altın Post'u koruyan ejderhayı uyutarak iksiri alan İason, Medeia ile birlikte kaçarken; Medeia peşlerindeki babası Kral Aietes'i yavaşlatmak için kardeşi Apsyrtos'u öldürüp parçalarını denize atar.

İzanagi ve İzanami (Japon Miti): Yeraltı dünyasına (Sarı Irmak Ülkesi) inen İzanagi, karısı İzanami'nin çürüyen bedenini görünce dehşetle kaçar. Peşine düşen yeraltı dişi demonlarını ve şimşek tanrılarını engellemek için taraklarını bambu filizlerine, siyah başlığını üzüm salkımlarına dönüştürür ve sınır hattında üç kutsal şeftali fırlatarak kaçışı tamamlar; iki dünya arasına dev bir kaya koyarak eşiği kapatır.

 

Geriye fırlatılan bu büyüsel nesneler, kahramanı takip eden ölümcül güçlerin enerjisini emerek bireyin korunaklı bir biçimde kendi dünyasına yeniden girmesini sağlar.

 

Dışarıdan Gelen Kurtuluş

Kahramanın kendi iradesiyle dönmediği ya da kutsal saadetin derinliklerinde tutsak kaldığı durumlarda, dünyadan gelen bir müdahale veya yardım gerekir. Toplum veya bilinçdışı yardımcı güçler, kahramanı geri çekmek üzere kapıyı çalar.

Eskimo Kuzgun Miti: Balinanın karnında dişi ruhun (inua) odasına giren Kuzgun, yasaklanan yağı tadıp kalp kapakçığını kırarak balinanın ölümüne yol açar ve kıyıya vuran balinayı yaran köylüler sayesinde dışarı çıkar.

Güneş Tanrıçası Amaterasu (Japon Miti): Erkek kardeşi Susanoo'nun saldırılarından ürkerek göksel bir mağaraya kapanan Amaterasu'nun yokluğu evreni karanlığa gömer. Sekiz milyon tanrı toplanarak bir kutsal ağaca ayna ve mücevherler asar; Tanrıça Uzume'nin neşeli ve çılgın dansının kahkahaları üzerine merakla dışarı bakan Amaterasu aynadaki kendi yansımasını görür. Dışarı çekildiği an arkasına kutsal hasır ip (shimenawa) gerilerek tekrar karanlığa dönmesi engellenir.

İnanna'nın İnişi (Sümer Miti): Yeraltı kraliçesi Ereşkigal'in diyarında cesede dönüştürülüp kazığa asılan İnanna, sadık habercisi Ninşubur'un tanrı Enki'den aldığı yardım sayesinde kurtarılır. Enki'nin yarattığı cinsiyetsiz varlıklar cesede "yaşam yiyeceği" ve "yaşam suyunu" serperek İnanna'yı diriltir ve yeryüzüne çıkarır.

 

Dönüş Eşiğinin Aşılması

Aşkın diyar ile günlük gündelik dünya iki ayrı alan gibi görünse de aslında tek bir gerçekliğin iki farklı boyutudur. Kahramanın nihai zorluğu, karanlığın dilsiz bırakan vahiylerini aydınlık dünyanın iki boyutlu "evet" ve "hayır" kalıplarına tercüme etmektir.

Karanlığın insanı dilsiz bırakan ifadelerini aydınlık dünyanın diline nasıl geri taşımalı? İki boyutlu bir yüzeyde üç boyutlu bir biçimi ya da üç boyutlu bir imgede çok boyutlu bir anlamı nasıl ifade etmeli?

Bu eşiğin zorluğu çeşitli mitolojik karakterlerde farklı sonuçlar doğurur:

Rip van Winkle: Bilinçsizce derin uyku alanına geçmiş, döndüğünde değişen dünyadan ve yaşlandığından habersiz kalmıştır.

Oisin (İrlanda Miti): Gençlik Ülkesi'nde (Tir na n-Og) yüzyıllar geçirdikten sonra büyülü bir at sırtında dünyaya döner. Ayağının toprakla temas etmemesi kuralını ihlal edip bir taşı kaldırmak için yere dokunduğu anda büyülü at kaybolur ve Oisin anında yaşlı, kör bir ölümlüye dönüşür.

Kutsal Hükümdar Tabuları: Meksika imparatoru Montezuma, İran Şahı ve Uganda krallarının yere basmasının yasak olması; kutsal özün ya da büyüsel elektriğin toprağa akıp boşalmasını engellemeye dönük koruyucu önlemlerdir.

Kamerüzzaman ve Prenses Budur (Binbir Gece Masalları): Uykuda cinler tarafından buluşturulan aşıklar, uyandıklarında aralarındaki devasa mesafeye rağmen yüzük değiş tokuşu sayesinde yaşadıkları derin deneyimin gerçekliğine olan inançlarını korurlar.

 

İki Dünyanın Ustası

İki dünyanın ustası olmak; zamanın geçici görünümleri ile nedensel derinlik arasında, ikisinin ilkelerini birbirine karıştırmadan özgürce hareket edebilme yetisidir. Kahraman, varlığın hem zamansal hem de zamandışı katmanlarında aynı anda var olabilen "Kozmik Dansçı" konumuna yükselir.

İsa'nın Suret Değiştirmesi (Transfigürasyon): Dağda Petrus, Yakub ve Yuhanna'nın gözleri önünde İsa'nın yüzü güneş gibi parlar, Musa ve İlyas ile konuşur; etin arkasındaki zamansız ilahi Söz görünür hale gelir.

Bhagavad Gita ve Arjuna'nın Rüyeti: Savaş alanında cesaretini kaybeden Prens Arjuna'ya dostu ve tanrısal arabacısı Krişna, kendi evrensel formunu (Vishvarupa) gösterir. Binlerce güneşin parlaklığına sahip, tüm varlıkları, tanrıları ve zamanın yok edici ağzını içeren bu görünüm karşısında Arjuna dehşete düşer.

Krişna, Arjuna'ya eylemlerinin sonuçlarına bağlanmadan, benlik yanılsamasından arınarak kozmik yasanın bilinçli bir aracı olarak hareket etmesini öğütler: "Ben yüce, dünya-yıkan Zaman'ım, şimdi de bu adamları katletmekle meşgulüm... hepsi katledilecekti zaten; araç ol, Ey Arjuna."

 

Yaşama Özgürlüğü

Monomitin nihai sonucu, geçmişin pişmanlıklarından ve geleceğin kaygılarından özgürleşerek an içinde yaşama serbestliğidir. Kahraman, dünyayı değiştirmeye çalışan geçici hırsların ötesine geçerek, olan biten her şeyin ardındaki ebedi öz ile birleşmiştir.

Taliesin'in Şarkısı: Caridwen'in kazanından süzülen esin damlalarını tattıktan sonra yeniden doğan ozan Taliesin, bireysel egosunu aşarak kozmik hafızaya ulaşmıştır. Şiirinde evrenin tüm tarihlerinde, tufanda, çarmıha gerilişte ve yıldız feleklerinde hazır bulunduğunu söyler.

Uyanan Saray Masalı: Prens Prenses'i öptüğünde yalnız ikisi değil, şatodaki atlar, köpekler, duvardaki sinekler ve mutfaktaki ateş aynı anda uyanarak hayatın doğal akışına devam eder.

 

BÖLÜM 4: ANAHTARLAR

Monomitin genel yapısı; Yola Çıkış (eşiğin aşılması, ejder savaşı, parçalanma), Erginlenme (sınavlar, kutsal evlilik, babanın gönlünü alma, tanrılaşma, iksir hırsızlığı) ve Dönüş (büyülü kaçış, dışarıdan kurtarılma, dönüş eşiğinin aşılması ve dünyayı yenileyen iksirin sunulması) dairesel çevriminden oluşur.

 

Ancak kültürler sekülerleştikçe ve tarihsel/bilimsel bakış açıları öne çıktıkça, mitolojik imgeler simgesel şeffaflıklarını kaybederek ikincil akılcılaştırmalara ve tarihsel anlatılara dönüştürülür.

 

Mitik simgelerin temel işlevi, insanı doğrudan doğruya aşkın deneyimle buluşturmaktır. Örneğin Katolik Kilisesi'nin Kutsal Cumartesi törenindeki vaftiz kurnasının kutsanması ayininde; Paskalya mumunun (erkek ateş/ruh) suya (dişi rahim/kaynak) üç kez daldırılması, dünyanın ve insanın yeniden doğumunu sağlayan kadim kutsal evlilik (hieros gamos) ve suyla dölleme arketipinin canlı bir tezahürüdür.

 

Simgeler birer nihai gerçeklik değil, insan bilincini aşkın olana taşıyan şeffaf araçlardır. İnsanın içsel yolculuğunu açıklayan bu simgeler tarihsel birer olay olarak katılaştırılmadığı sürece evrensel insan anlamını korumaya devam eder.

 

KOZMOGONİK ÇEVRİM

BÖLÜM 1: YAYILIŞLAR

Psikolojiden Metafiziğe

Mitolojinin simgeciliği çağdaş düşüncede psikolojik bir derinliğe sahiptir; düşler ruhun dinamiğinin belirtileridir ve peri masalları ile mitlerin mantığı, insanın bilinçdışı arzularına, korkularına ve gerilimlerine simgesel bir biçim verir. Mitoloji, yanlış biçimde biyografi, tarih ve kozmoloji olarak okunan bir psikolojidir.

Ancak mitler uykunun kendiliğinden ürünleri olan düşlerle tümüyle aynı değildir. Düşlerden farklı olarak mitlerin düzeni bilinçli biçimde denetlenir ve geleneksel bilgeliğin iletilmesi için güçlü bir resim dili olarak kullanılır. Mitolojik figürler yalnızca bilinçdışının belirtileri değil; insan sinirsel yapısının ve ruhsal ilkelerinin denetimli ve istemli ifadeleridir. Evrensel öğretide dünyadaki tüm görünür yapılar biricik bir gücün (bilimde enerji, Malinezya'da mana, Siu Kızılderililerinde wakonda, Hinduizm'de şakti, Hıristiyanlıkta Tanrı'nın gücü, psikanalizde libido) dışavurumudur.

 

Ayin ve mitin temel işlevi zihnin kavrayabileceği biçim ve kavramları düzenleyerek aşkın gerçekliği belirtmektir. Tanrı ve tanrılar zihni harekete geçiren geçici simgelerdir; mit ise zihnin kategorilerin ötesindeki hiçliğe ya da varlığa çözüneceği açıklığın başlangıcıdır. Çağdaş psikolojideki anahtar eşitlik olan "metafizik alan = bilinçdışı" formülü, tersine çevrildiğinde de geçerlidir.

Kahramanın macerası, daha yaşarken varoluşun karanlık duvarlarının ötesindeki ışığa ulaşma anını temsil eder. Çarmıha gerilen tanrı simgesi, beş duyusuyla dünya bağlarına asılmış kahramanın süperbilince geçişini ve karşıtların uyuştuğu merkez noktada içindeki Tanrı'yı serbest bırakmasını simgeler.

 

Evrensel Çevrim

Bireysel bilincin gece uykusuna dalıp sabah uyanması gibi, evren de zamandışılıktan çıkıp yeniden sükuna kavuşur. Kozmogonik çevrim kendini yineler; Aztek mitolojisinde su, toprak, hava ve ateş çağları birbirini izlerken, Stoacı anlayışta evrensel yangınla tüm ruhlar ilk ateşe döner ve yeni bir çevrim başlar.

Cayna mitolojisinde zaman altışarlık iki kümeden oluşan 12 çağlı bir tekerlek olarak kabul edilir: inen çağlar (avasarpini) ve yükselen çağlar (utsarpini). İlk mutlu çağlarda insan ikizleri devasa boyutta doğar ve tüm ihtiyaçlarını on dilek ağacı (kalpa vriksa) karşılar. Avasarpini boyunca insanların boyutları, kaburga sayıları, ahlakları ve yaşam süreleri kademeli olarak bozulur; ilk kurtarıcı Rişabhanatha sanatı ve siyaseti öğretirken, son peygamber Mahavira'dan sonra dünya ahlaki ve fiziksel çöküş çağına girer.

 

Felsefi düzeyde kozmogonik çevrim bilincin üç düzlemdeki dolaşımıdır: uyanma deneyimi, düş deneyimi ve derin uyku. Hinduizm'deki kutsal AUM hecesinde A sesi uyanan bilinci, U düş bilincini, M derin uykuyu simgeler; heceyi çevreleyen sessizlik ise "Dördüncü" yani kavranamaz ebedi Tanrı'dır.

 

Yahudi Kabalasında evren iki yüzle kişileştirilir: Kapaksız tek gözü hiç kapanmayan silüet halindeki Makroprosopos (Büyük Yüz / "BEN VARIM" / Yaratılmamış Yaratılmayış) ve gözleri evrenin ritmiyle açılıp kapanan Mikroprosopos (Küçük Yüz / "TANRI" / Yaratılmamış Yaratılış).

 

Hiçlikten Dışarı - Uzay

Kozmogonik çevrimin ilk aşaması biçimsiz olanın biçim kazanmasıdır; yaratılış mitleri tükenmez kaynaktan çıkan biçimleri durmaksızın kıyamet duygusuyla geri çağırır. Maori yaratılış şarkısı varoluş evrelerini sıralar: Hiçlik (Te Kore) aşamalarından geçilerek Geceye (Te Po), Şafağa (Te Ata) ve en sonunda Uzaya (Whai-tua) ulaşılır; uzayda biçimlenen Nem ile Cennetin Genişliğinden Gök (Rangi-potiki) ile Yer (Papa) türer.

 

Kabala geleneğinde yaratılış, Büyük Yüz'ün BEN VARIM'ından dokuz görkemli ışığın çıkması veya kökleri aşkın yükseklikte olan kozmik ağacın dallanması olarak resmedilir.

 

Hint Samkhya felsefesinde hiçlik sırasıyla eter/uzay, hava, ateş, su ve toprak öğelerine sıkışır ve her öğeyle birlikte bir duyu işlevi evrilir. Çin mitolojisinde ise kaos duman topundan ayrışan Beş Ata (Sarı Ata, Ağaç Prens, Metal Ana vb.) gökleri yükseltip yeri sabitleyerek doğayı ve insan soyunu biçimlendirir.

 

Uzay İçinde - Yaşam

Uzayın çerçevelenmesini izleyen ikinci aşama, uzay içinde yaşamın ve cinsel kutuplaşmanın (erkek ve dişi) ortaya çıkışıdır. Maori soy ağacında kavramdan düşünceye, bilinçten arzuya ve Geceye uzanarak ay, güneş ve göklerin ışığı belirir. Polinezya Anaa adası çizimlerinde evren Te Tumu (Temel/Erkek) ve Te Papa'yı (Katman Kayası/Dişi) içeren bir kozmik yumurta olarak temsil edilir. İki ilk öğeden türeyen kusursuz biçimli Hoatea (Gök-Uzay) ve Hoatu (Toprağın Bereketi) insan ırkını başlatır.

 

Kozmik yumurta imgesi Orfik Yunan, Mısır, Fin, Budist, Hint ve Japon mitolojilerinde yaygındır; kabuğun altın yarısı göğü, gümüş yarısı yeri, içteki sıvı okyanusu ve tohum ise doğanın dinamizmini oluşturur.

 

Tahiti mitinde Tanrı Ta'aroa, kendi kabuğunu kırıp hiçlikten çıkarak yeri, denizi ve göğü kurar. Çağdaş fizikteki sınırsız ancak bükülmüş evren modeli ile mitolojik kozmik yumurta algısı birebir örtüşür.

 

Bir’in Bir çoğa Bölünmesi

Kozmogonik çevrimin ilerlemesi Bir'i çokluğa dönüştürür ve evrende bir kırılma krizine yol açar. Maori mitinde Gök (Rangi) ile Toprak Ana (Papa) birbirine öyle sıkı sarılmıştır ki, rahimdeki tanrı çocukları karanlıkta sıkışıp kalır. Ormanların babası Tane-mahuta, başını toprağa koyup ayaklarıyla göğü iterek ebeveynlerini birbirinden ayırır ve dünyayı ışığa kavuşturur.

 

Yunan mitolojisinde Kronos'un Uranos'u (Gök) hadım etmesi, Mısır'da hava tanrısı Shu'nun Nut ile Geb'i ayırması ve Sümer'de Enlil'in An ile Ki'yi ayırması aynı evrensel motifin tezahürleridir.

 

İskandinav Edda destanlarında tanrılar Odin, Vili ve Ve ilksel dev Ymir'i katledip etinden yeri, kemiklerinden dağları, kafatasından göğü yaratırlar. Babil destanında güneş tanrı Marduk, kaos ejderhası Tiamat'ı yararak bedeninin yarısıyla gök tavanını, diğer yarısıyla yer tabanını oluşturur.

 

Mitolojinin ikili odak paradoksuna göre: Kaynağın bakış açısından dünya kusursuz bir biçimler armonisiyken, gelip geçici yaratıklar açısından korkunç bir savaş ve acı kakafonisidir. Mitler acıyı reddetmez (çarmıha gerilme), acının ardındaki asıl huzuru sergiler (göğe yükselme).

 

Yaratılışa Dair Halk Hikâyeleri

Gelişmemiş halk mitolojilerindeki yaratılış anlatıları yalın bir yapı sunar. Montana Karaayak yerlilerinde Yaşlı Adam (Na'pi) dünyayı gezerek dağları, nehirleri ve hayvanları şekillendirir; insanı kilden biçimlendirir. İnsanların ölümsüzlüğü üzerine yapılan testte kadının suya attığı taşın batmasıyla insanların ölümlü olmasına karar verilir.

 

Yeni Britanya yerlilerinin anlatısında To Kabinana (iyi etken) hindistancevizinden güzel kadınlar ve yararlı balıklar yaratırken, beceriksiz kardeşi To Karuvu (kötü etken) çirkin kadınlar ve ölümlüleri avlayan yırtıcı köpekbalığını yaratarak dünyaya kötülüğü sokar.

 

Şeytanlar veya karşıt güçler mitolojide sıklıkla soytarı ve hilekâr rolündedir; Sibirya Kara Tatarlarında şeytan Erlik, Tanrı'nın ruh vermediği insan figürlerini salyasıyla kirletir ve Tanrı bedenleri ters çevirdiği için insanların iç organları kirli kalır.

 

BÖLÜM 2: BAKİRE’DEN DOĞUM

Evren Ana

Babanın yaratıcı tini, dönüştürücü bir aracı olan dünyanın annesi üzerinden çokkatlılığa geçer. Anne, ilksel suların kişileşmesi, uzay-zaman-nedensellik çerçevesi ve Görünmeyen Bilinmeyen'in eşi olduğu için bakiredir.

 

Fin destanı Kalevala'da Havanın Bakire Kızı (Ilmatar / Su Ana) gökteki evinden sonsuz denizlere iner; rüzgâr ve dalganın bereketiyle gebe kalarak yedi yüzyıl sularda yüzer. Dizine konan çamurcun kuşunun kırılan yumurtalarından gök, yer, güneş ve ay oluşur; Su Ana elleri ve bedeniyle kıyıları, kayalıkları ve deniz kovuklarını biçimlendirir. Oğlu ozan Väinämöinen anasının karnında otuz yıl kaldıktan sonra kendi iradesi ve parmağıyla zindan kapısını açarak sulara düşer ve karaya çıkar.

 

Kader Ağı

Evrensel tanrıça çok biçimlidir; yaşamın anası olduğu kadar ölümün, açlığın ve hastalıkların da anasıdır. Sümer-Babil ikonografisinde Venüs gezegeninin aşamaları gibi sabah yıldızı iken bakire, akşam yıldızı iken sürtük ve karanlıkta cehennem cadısı özelliklerini taşır.

 

Güney Rodezya Wahungwe Makoni mitinde Ay Adam Mwuetsi, ilk karısı Massassi (Sabah Yıldızı) ile ateş yakıp yağ sürerek bitkileri ve ağaçları doğurur. İkinci karısı Morongo (Akşam Yıldızı) ile cinsel birleşme yaşayarak antilopları, sığırları ve insan çocuklarını dünyaya getirir. Ancak Morongo kulübe kapısını kapatıp yasak ilişkiye girince leopar, aslan, yılan ve akrepleri doğurur. Morongo yılanla yaşar, yılan Mwuetsi'yi ısırarak hastalandırır; kuraklık başlayınca halk hastalıklı Mwuetsi'yi göle götürüp boğarak gömer.

 

Kurtarılma Rahmi

Toplum egonun ve yanlışların (Herod simgesi) pençesinde ruhsal alçalmaya düştüğünde, bakire bir rahmin ilksel gücü çağırmasıyla mucizevi doğum gerçekleşir. İncil'deki Bakire Meryem'e Müjde anlatısı ile Kolombiya Tunja yerlilerinin bakire kızının güneş ışınlarıyla gebe kalıp zümrüt doğurması (Goranchacho) aynı mucizevi yapıyı sergiler.

 

Hindu mitolojisinde dağ kralının kızı bakire Parvati, tiran dev Taraka'yı yenecek bir oğul doğurabilmek amacıyla yoganın soğuk ve yalnız tanrısı Şiva'yı meditasyon dengesinden çıkarmak için aşırı çilelere katlanır; Şiva onun bu aşkını kabul ederek gerçek kimliğini gösterir.

 

Buddha'nın annesinin rahmine ak fil kılığında inmesi veya Zeus'un altın yağmuru, kuğu ve boğa kılıklarında nymphalara yaklaşması yaratıcı gücün her yerde hazır olduğunu gösterir.

 

Bakire Anneliğe Dair Halk Hikâyeleri

Bakire doğum motifi halk hikâyelerinde mizahi ve mucizeli bir kurguyla yer alır; bakire doğum, babayı arayış, zorlu sınav ve taç giyme aşamalarını içerir. Tonga adası hikâyesinde hamile kadının doğurduğu bir midye, yakışıklı Sinilau'nun yıkanma kabını emerek gebe kalır ve iki sevimli erkek çocuk doğurur.

 

Büyüyen çocuklar babaları Sinilau'nun şölenine gittiklerinde güzellikleriyle herkesi büyülerler. Sinilau'nun adamları delikanlıyı bambu bıçağıyla kesmeye çalıştığında bıçak kayar ve delikanlı Sinilau'ya benzerliğini dile getirir. Soy kütüğü kanıtlanınca midyenin içinden güzel kadın Hina çıkar ve Sinilau onunla evlenir.

 

BÖLÜM 3: KAHRAMANIN DÖNÜŞÜMLERİ

İlksel Kahraman ve İnsan

Kozmogonik çevrim ilerledikçe, zamansız ve formu henüz netleşmemiş ilksel yaratıcı güçlerin yerini yeryüzü kaderini gerçekleştiren insan karakterli kahramanlar alır. Evrensel bilinç alanı daralır, nedensel ilksel gövdelerin yerini görünür dünyadaki ikincil etkiler alır. Bu dönüşümle birlikte yaratılış mitleri efsanelere, efsaneler ise kayıtlı insan tarihine evrilir.

 

İlk evrede görülen boğa başlı, ejderha soylu veya yılan vücutlu kültür kahramanları (Shen Nung gibi), doğanın kendiliğinden var olan yaratıcı gücünü temsil eder. Uygarlığın ilk temelleri (tarım, ilaçlar, takas, mülkiyet ve kanunlar) bu doğaüstü taşıyıcılar tarafından atılır. Çevrimin ilerlemesiyle birlikte süper-insani güçlerin yerini; kalbin gereksinimlerine, tutkuların denetimine ve toplumsal kurumların yönetimine açık insan imparatorlar (Huang Ti gibi) alır.

 

İnsan Kahramanın Çocukluğu

İnsan kahramanın doğumu ve rahme düşüşü mucizelerle doludur. Kahramanın macerası yalnızca sonradan kazanılan bir başarı değil, önceden belirlenmiş tanrısal bir yazgıdır. Bu nedenle kahraman çocukluğundan itibaren tehlikelerle, kralların zulmüyle veya sürgünle yüzleşmek zorunda kalır.

 

Kral Nemrud’un katliamından kaçan İbrahim mağarada büyür ve tek Tanrı bilincine ulaşır. Agade Kralı Sargon bir sepette suya bırakılır; Papa Büyük Gregori denizdeki bir kayada kefaret öder; Çömlek Oğlan çamurdan bir kap biçiminde doğarak büyür. Krişna çocukken demon Putana’yı yok eder, gökyüzünün felaket yağmuruna karşı Govardhan Dağı’nı tek parmağıyla kaldırır. Cuchulainn ise henüz dört yaşındayken savaş çılgınlığı nöbetine tutularak tüm çocuk taburlarını alt eder ve genç yaşta kısa ama ölümsüz bir yaşam için silah kuşanır. Kahramanın belirsizlik ve tehlike dolu çocukluk dönemi, gerçek kimliğin ortaya çıkması ve topluluğa geri dönülmesiyle tamamlanır.

 

Savaşçı Olarak Kahraman

Kahramanın eylemleri Dünyanın Göbek Deliği adı verilen merkez noktadan dışarıya doğru yayılır. Bu merkez, yaşam ağacının yükseldiği ve evrensel enerjinin fışkırdığı kaynaktır. Savaşçı kahramanın temel eylemi, statükoyu temsil eden ve yaratıcı yaşam enerjilerini engelleyen tiran canavarları veya ejderhaları yok etmektir.

 

Tiran, gücünü kendine ait gördüğü için gururludur ve geçmişin direngen cansızlığını savunur. Kahraman ise anlık kristalleşmeleri sürekli kırarak yaratıcı akışkanlığı geri getirir. Kan Pıhtısı Oğlan (Kut-o-yis) insanları yutan emici dev balığın karnına girip kalbini keserek tutsakları kurtarır; bıçaklı ve salıncaklı katil devleri kendi tuzaklarında yok eder. Azize Martha, halkı katleden Tarasque ejderhasını kutsal su ve haç işaretiyle uysallaştırarak beldenin kurtuluşunu sağlar.

 

Aşık Olarak Kahraman

Zorba güçten kurtarılan yaşam enerjisi, mitolojide gelin veya bakire olarak simgelenir. Bakire, kahramanın kendi kaderinin imgesidir ve kıskanç ebeveynin (tiran ejderhanın) hapishanesinden özgürleştirilmelidir.

 

Cuchulainn’in Emer’i kazanma macerası imkansız görülen görevlerin başarıyla geçilmesini örnekler. Kahraman, tekerleğin ve elmanın rehberliğinde tehlikeli yolları aşar; som balığı sıçrayışıyla Scathach’ın adasındaki belalı köprüyü geçer ve büyücü kadından kahramanlık sanatlarını öğrenir. Kendi doğasının dinamiklerine cesaretle yanıt veren kahramanın karşısında tüm engeller erir.

 

İmparator ve Tiran Olarak Kahraman

Kahramanın ikinci büyük eylem türü, görünmeyen ve bilinmeyen babaya gitme macerasıdır. İlk maceranın simgesi kılıç ve gelinin kazanılması iken; ikincisininki asa, yasa kitabı ve babayla kefarettir.

 

Sınavları geçip babanın kutsamasını alan kahraman (Çömlek Oğlan’ın su kaynağındaki babası Avaiyo’yu bulması gibi), yeryüzüne babanın temsilcisi, kanun koyucu veya imparator olarak döner. Ancak imparator, krallığının nimetlerini aşkın kaynağından bildirmek yerine gurura kapılır ve gücü kendisine mal ederse (İran Kralı Cemşid gibi), iki dünya arasındaki aracılık vasfını kaybeder. Bu durumda meşru hükümdar, dünyanın yıkması gereken bir tiran deve dönüşür.

 

Dünya Kurtarıcısı Olarak Kahraman

Bedenlenme (enkarnasyon) mertebesine ulaşan dünya kurtarıcıları, egolarından tamamen bağımsız olarak evrensel Yasanın doğrudan yansımasıdırlar. Düşman Öldüren figüründe görüldüğü gibi, evren kurtarıcının bedeni, sözleri ve duaları kadar geniştir; o her yerdedir.

 

Krişna, tahtı gasp eden acımasız amcası tiran Kans’ı ve onun devasa fillerini stadyumda öldürerek halka ve tanrılara kurtuluş getirir. Kurtarıcı, yaşama ve ölüme dair ilksel bilgeliği açıklar. Çevrim gereği, dünün kahramanı kendini sürekli olarak çarmıha germezse yarının tiranına dönüşür.

 

Aziz ya da Çileci Olarak Kahraman

Dünyayı terk eden aziz veya çileci kahraman, evrenin dışavuran biçimlerinden ziyade dışavurmayan mutlak kaynağına yönelir. Arzulardan, gururdan ve egodan arınan çilecinin ruhu saadet okyanusuna karışır.

 

Thomas Aquinas’ın yaşadığı mistik deneyim sonrasında tüm yazdıklarını "denizde bir damla" görerek kalemi bırakması bu durumu gösterir. Biçimler dünyasının ötesine geçildiğinde mit ve kelimeler yetersiz kalır; son söz mutlak sessizlik olur.

 

Kahramanın Ayrılışı

Kahramanın yaşamındaki son eylem ölüm veya dünyadan ayrılıştır. İlk koşul mezarla ve ölüm gerçeğiyle barışmaktır. İbrahim’e ölüm tatlı bir koku ve güzellikle gelir, melek Mikail ruhunu cennete taşır. Azteklerin kültür kahramanı Kuetzalkoatl (Tüylü Yılan), ülkesi istila edilince yılan salıyla Tlapallan’a yelken açar veya kendini yakarak Sabah Yıldızı’na dönüşür.

 

Cuchulainn, savaş tanrıçası Morrigan’ın kehanetine rağmen son ana kadar dövüşür. Gautama Buddha ise ikiz sal ağaçlarının altında uzanarak trans aşamalarından geçer ve ebedi Nirvana’ya ulaşır.

 

BÖLÜM 4: ÇÖZÜLÜŞLER

Mikrokozmosun Sonu

Bireysel varlığın çözülmesi, ruhun kökenine ve içindeki tükenmez Benlik’e dönüşüdür. Ruh ölüm sonrasında geçmiş yaşamının tecrübelerini sindirmek ve kozmik yumurtanın sınırlarını aşmak üzere tehlikeli bir yolculuğa çıkar.

 

Aztek ritüellerinde ölüye sunulan sargılar, kağıtlar ve kırmızı köpek rehberliği Miktlantekutli’nin yeraltı dünyasındaki engelleri aşmak içindir. Mısır’ın Ölüler Kitabı metinlerinde ölen kişinin kalbinin yerine altın muhafazalı bazalt bokböceği yerleştirilir; ruh Osiris ile özdeşleşir, "Olumsuz İtiraf" ile ahlaki saflığını bildirir ve tanrısal özüne dönerek evrenle bir olur.

 

Makrokozmosun Sonu

Bireysel biçimin çözülmesi gibi, tüm evrensel yaratılış da süresi dolduğunda bütüncül bir çözülüşe ve kıyamete uğrar. Budist metinlerindeki Çevrimsel Kükreme, yüz bin yıl sonra dünyaların, okyanusların ve Sumeru Dağı’nın yok olacağını bildirir.

 

Maya Dresden Kodeksi, göksel suların döküldüğü ve büyük tufanın evreni yuttuğu felaketi resmeder. Viking mitolojisindeki Ragnarök, kardeşlerin çatışmasını, Fenris Kurdu’nun ve Kozmik Yılan’ın zincirlerinden kurtulmasını, Dünya Ağacı Yggdrasil’in sarsılışını ve Surt’un ateşiyle evrenin denize batışını anlatır. İncil’deki kehanetlerde ise güneşin kararması, yıldızların düşmesi ve İnsanoğlunun gök bulutları üzerinde gelişiyle kozmik çevrim tamamlanır.

 

 

EPİLOG: MİT VE TOPLUM

Şekil Değiştiren

Mitlerin yorumlanması için nihai ve sabit bir sistem bulunmamaktadır. Mitoloji, konuşması hakikat olan deniz tanrısı Proteus gibidir; toprağın, suyun veya yanan ateşin üstünde yürüyen her türlü varlığın kılığına girer.

Yaşam gezgini, bilgeliğe ulaşmak için Proteus'u sıkıca tutmalıdır; ancak bu tanrı en becerikli sorgucuya bile soruların niteliğine göre yanıt verir. Sorulan soru önemliyse yanıtı önemli, saçmaysa saçma olmaktadır.

Çağdaş akıl mitolojiyi farklı açılardan yorumlamıştır:

Doğayı açıklama çabası (Frazer)

Şiirsel fantezi ürünü (Müller)

Alegorik bilgi yığınağı (Durkheim)

Arketipsel dürtülerin düşleri (Jung)

Metafizik sezgi aracı (Coomaraswamy)

Tanrı'nın Çocuklarının Görünmesi (Kilise)

Mitoloji bu yaklaşımların tümünü içerir. İşlevsel açıdan bakıldığında mitoloji, bireyin, ırkın ve çağın gereksinimlerine açık biçimde hizmet eder.

 

Mitin, Tapımın ve Meditasyonun İşlevi

Birey, insan bütünselliğinin yalnızca sınırlı bir kırıntısıdır. Cinsiyet, yaş ve toplumsal roller (zanaatkâr, tüccar, rahip, lider) bireyi sınırlandırır; insanın tamlığı bireysel organda değil, bir bütün olarak toplumun gövdesindedir. Toplumsal erginleşme, doğum, evlilik ve gömü ayinleri, kişisel varoluşu zamandışı anonim biçimlere dönüştürür. Bireysel kuşaklar canlı bir vücuttaki hücreler gibi geçer, fakat zamandışı toplumsal biçim korunur.

 

Mevsim şenlikleri doğayı zorlama amacı taşımaz; dinsel törenlerin temel motifi kaderin kaçınılmaz şeylerine teslim olma ilkesine dayanır. Ayinler, kabile halkını doğanın kış soğuğuna katlanmaya ve baharın üretim ritmine uyum sağlamaya hazırlar. Nevv Mexico ve Arizona Navaholarının çamur kulübesi (hogan), evrenin planına göre inşa edilmiş olup insan ile evrenin temel uyumunu temsil eder.

 

Toplumsal görevlerden sürgün edilmek maceranın ilk adımıdır. Cinsiyet, yaş ve meslek ayrımları öz kişiliği değil, dünya sahnesinde giyilen geçici kostümleri gösterir. Doğu ve Batı mistisizmindeki meditasyon teknikleri zihni bu geçici süslemelerden arındırmayı hedefler. "Şu değilim, bu değilim" meditasyonuyla aday kendi derinliğine ulaşır.

 

Aydınlanmada temel hedef, özü sadece görmek değil, o öz olunduğunu fark etmektir. Benliğin özü ile dünyadaki öz birdir; ayrılık ortadan kalktığında kahraman nereye giderse gitsin kendi özünün huzurundadır.

 

Bugünün Kahramanı

Demokratik ideal, makineleşme ve bilimsel yöntemlerin gelişimiyle zamandışı simgeler evreni çökmüştür. Nietzsche'nin "Bütün tanrılar öldü" tespitiyle mitin düş ağı dağılmış, modern insan uyanmış bilince geçmiştir.

Toplumsal yapı artık dinsel içeriğin taşıyıcısı değil, laik, ekonomik ve politik bir örgütlenmedir. Anlam topluluktan çıkıp bireyin bilinçdışına kaymıştır. Çağdaş kahramanın görevi, yönelimli ruhun kayıp Atlantis'ini yeniden gün ışığına çıkarmaktır.

Ulusallık fikri ve bayrak totemi, bebeklik egosunu pohpohlayarak tiran ejderin amaçlarına hizmet etmektedir. Büyük dünya dinleri laik devlet karşısında etkisizleşmiş veya politik propaganda araçlarına dönüşmüştür.

İnsanlık tarih boyunca gizem odağını sürekli değiştirmiştir:

  1. İlkel Avcı Dönemi: Hayvan dünyasıyla mistik özdeşleşme ve totem atalar.
  2. Tarım Dönemi: Bitki dünyası ve ekim-biçim ayinleri.
  3. Astroloji Dönemi: Gökler, gezegenler ve feleklerin kozmik düzeni.
  4. Modern Dönem: İnsanın doğrudan kendisi.

 

Artık gizem ne hayvanlarda ne göklerdedir; insanın kendisi asıl gizemdir. Yaratıcı kahramana rehberlik edecek olan toplum değildir; her birey kendi umutsuzluğunun sessizliğinde yüce sınavı paylaşmakta ve kurtarıcının haçını taşımaktadır.

…

 

Hiç yorum yok:

Yorum Gönder