Joseph
Campbell - Kahramanın Sonsuz Yolculuğu -
Notlar
The Hero With A Thousand Faces
Mütercim: Sabri Gürses, 2. Basım, Kabalcı Yayınları, 2010
Önsöz
Freud’un "leylek masalı" örneğinde olduğu gibi,
hakikat simgesel bir örtü altında sunulduğunda, bu dili okuyamayan nesiller
için bu durum bir kandırmaca veya yabancılaşma yaratır. Eski
"öğretmenler" (kadim bilgeler/filozoflar) ne dediklerini çok iyi
biliyorlardı; sorun bizim bu simgesel dilin gramerini unutmuş olmamızdır.
Psikanaliz burada mutlak ve son söz olarak değil, kadim
mitlerin derin katmanlarına inebilmek için bir yaklaşım / anahtar işlevi görür.
Gerçek birdir, fakat bilgeler ona birçok isim takmışlardır.
PROLOG: MONOMİT
Mit ve Düş
İnsanlığın var olduğu her çağda ve coğrafyada şekil
değiştirmesine rağmen özünde hep aynı kalan mitler; dinlerin, felsefelerin,
sanatların, toplumsal biçimlerin, bilim ve teknolojinin temel esin kaynağıdır.
Mitoloji simgeleri uydurulamaz veya bastırılamaz; onlar
ruhun kendiliğinden oluşan ürünleridir.
Modern psikanaliz (Freud ve Jung), mitlerin ve rüyaların
aynı mantık ve simgesel dille işlediğini ortaya koymuştur.
Bireysel rüyalar
kişiselleştirilmiş mitler, mitler ise kişisellikten çıkarılmış rüyalardır.
İnsan ruhunun derinliklerinde, çocukluk döneminin koruyucu
anne imgesi ile Oedipus complexesinin getirdiği içsel çatışmalar saklı durur.
Geleneksel toplumlardaki geçiş ayinleri (doğum, ergenlik,
evlilik, ölüm); bireyi eski durumunun bağlarından kopararak yeni bir durum
altında yeniden doğmaya hazırlar. Örneğin Avustralya'daki Murngin kabilesinin
sünnet ayinindeki "Büyük Yılan Baba" figürü ile psikanalizdeki
hastaların rüyalarında gördüğü yılan imgeleri, ruhun bağımsızlaşma ve
erginlenme ihtiyacının evrensel simgeleridir.
Kral Minos ve Minotauros efsanesinde görüldüğü üzere, kamuya
ait olan kutsal bir görevi ve simgeyi (Poseidon'ın gönderdiği boğayı) kişisel
kazanca dönüştürmek, bireyi "kök salan bir tiran-canavara" çevirir.
Tiran-canavar, genel çıkarı kendi egosu için gasp eden bağımsızlık devidir ve
egemen olduğu dünyaya felaket getirir.
Kahraman, bu tiranlığa ve çoraklaşmaya karşı kendi benliğini
aşan, teslimiyeti başaran kişidir.
Kahramanın ilk işi; dış dünyadan bilinçdışının
derinliklerine çekilmek, kendi kültürünün demonlarıyla yüzleşmek, arketipleri
özümsemek ve elde ettiği yenileyici gücü ve dersi topluma öğretmek üzere geri
dönmektir. Bu zorlu labirentten çıkışta ihtiyaç duyulan ipucu ise Ariadne'nin
ipliği gibi el altındadır.
Tragedya ve Komedya
Tragedyadaki katharsis (arınma), Dionysos törenlerindeki
dinsel katharsis'ten köken alır; acıma ve korku deneyimiyle ölümlü çerçevenin
ötesindeki kesintisiz yaşam ilkesiyle bütünleşmeyi sağlar. Trajik sanatın
temelinde amor fati (kader sevgisi), yani kaçınılmaz ölüme duyulan aşk ve bunun
getirdiği kurtarıcı coşku yer alır.
Peri masallarının, mitlerin ve ilahi komedyaların mutlu sonu
çocukça bir kaçış değil, insanın evrensel trajedisinin aşılmasıdır. Nesnel
dünya değişmez; ancak özne içindeki vurgu kaymasıyla varlık zamansal iniş
çıkışlara kayıtsız hale gelir.
Tragedya ve komedya tek bir mitolojik temanın iki
tamamlayıcı kutbudur: Tragedya biçimlerin sarsılması ve biçimlere olan
bağlılıktır; komedya ise yenilmez yaşamın tükenmez neşesidir.
Kahraman ve Tanrı
Monomitin çekirdek birimi, geleneksel geçiş ayinlerinin
formülünü izler: Ayrılma - Erginlenme - Dönüş.
Kahraman olağan dünyadan ayrılır, doğaüstü güçlerle
karşılaştığı eşikleri aşar, zafere ulaşır ve topluma üstün bir güç veya lütufla
geri döner:
Prometheus göklere çıkıp tanrılardan ateşi çalarak
aşağı inmiştir.
İason Çarpışan Kayalar'ı geçip Altın Post'u almıştır.
Aineias yeraltı dünyasına inip ölü babasıyla konuşmuş
ve Roma'nın geleceğini kavrayarak dönmüştür.
Gautama Sakyamuni (Buddha) sarayını terk etmiş,
çilecilikten geçerek Bo Ağacı'nın altındaki Kıpırtısız Nokta'da aşk ve ölüm
tanrısı Mara'nın saldırılarına karşı Toprak Tanrıçası'nı şahit gösterip
Aydınlanmaya ulaşmış ve öğretisini insanlığa sunmuştur.
Hz. Musa Sina Dağı'na çıkmış, ilahi tecelliye
tanıklık ederek On Emir ile halkına dönmüştür.
Kahramanın yolculuğu iki ana kısımda yapılanır:
1. Kahramanın Macerası: Ayrılış (Maceraya Çağrı,
Çağrının Reddedilişi, Doğaüstü Yardım, İlk Eşiğin Aşılması, Balinanın Karnı),
Erginlenme (Sınavlar Yolu, Tanrıçayla Karşılaşma, Baştan Çıkarıcı Olarak Kadın,
Babanın Gönlünü Alma, Tanrılaştırma, Nihai Ödül) ve Dönüş (Dönüşün Reddedilişi,
Büyülü Kaçış, Dışarıdan Gelen Kurtuluş, Dönüş Eşiğinin Aşılması, İki Dünyanın
Ustası, Yaşama Özgürlüğü).
2. Kozmogonik Çevrim: Varlığın hiçlikten
çıkışı (Yayılışlar), yaratıcı dişi güç (Bakireden Doğum), insanlık tarihinin
dönüşümleri (Kahramanın Dönüşümleri) ve son buluş (Çözülüşler).
Kahraman ile Yüce Tanrı, arayan ile bulunan, aynı tekil
gizemin iç ve dış yüzüdür. Kahramanın görevi, çokluktaki bu birliğin bilgisine
ulaşmak ve onu görünür kılmaktır.
Dünyanın Göbek Deliği
Dünyanın Göbeği (World Navel / axis mundi); yaşamın, ilahi
inayetin, enerjinin ve besinin dünyasal varoluşa aktığı evrensel merkezdir. Bu
nokta Kıpırtısız Nokta'dır, Yaşam Ağacı'dır, Kutsal Dağ'dır veya Evrensel
Anne'nin rahmidir.
Pawnee yerlilerinin Hako ayinindeki daire çizme uygulaması,
Mekke'deki Kâbe çevresindeki ibadet düzeni, Roma gibi kutsal şehirlerin
mimarisi ve tapınak mihrapları; evrensel merkezilik mucizesini ve yaşamın
sürekli canlanma simgesini kendi içinde tekrarlama çabasıdır.
Dünyanın Göbeği var olan her şeyin kaynağı olduğundan hem
iyiyi hem kötüyü, güzeli ve çirkini birlikte doğurur. Herakleitos'un belirttiği
gibi "Benzemeyenler bir araya gelir ve farklardan en güzel uyum doğar."
Batı Afrika Yoruba mitolojisindeki düzenbaz tanrı Edşu, bir
yanı kırmızı, bir yanı beyaz, önü yeşil, arkası siyah şapkasıyla iki çiftçiyi
birbirine düşürerek yaşamın zıtlıklarını sergiler. Mitoloji, ahlakçı hiddetin
veya trajik acımanın ötesinde, varlığın tümünü hem acımasız hem de korkusuz
devasa bir İlahi Komedya olarak kavrar.
KAHRAMANIN MACERASI
BÖLÜM 1: YOLA ÇIKIŞ
Maceraya Çağrı
Maceraya çağrı, kahramanın ruhsal ağırlık merkezini
toplumunun sınırlarından bilinmeyen bir bölgeye çeken kaderin ilk işaretidir.
Yaşamın yüzeyinde sıradan bir hata ya da beklenmedik bir kaza -örneğin bir
prensesin altın topunu kuyuya düşürmesi- bastırılmış arzuların ve çatışkıların
dalgalanmasıyla derin ruhsal güçleri harekete geçirir. Bu süreçte ansızın
beliren kurbağa veya ejderha gibi haberci figürleri, bilinçdışında biriken
ancak henüz kabul edilmemiş veya gelişmemiş varoluş öğelerinin temsilcileridir.
Haberci, ister ergenliğin gelişini, ister tarihsel bir olayı ya da mistik
"benliğin uyanışını" müjdelesin, her zaman bir dönüşümün -ölüme ve
yeniden doğuma eşitlenen ruhsal bir geçiş ayininin- perdesini kaldırır.
Maceranın geçtiği bölge; karanlık bir orman, yeraltı,
gökyüzü krallığı, sisli bir dağ tepesi ya da derin bir düş hali olabilir; bu
mekânlar tuhaf, akışkan varlıkların, insanüstü görevlerin ve hayal edilemez
zevklerin alanıdır. Çağrı bazen kaçınılmaz bir dizi işaretle peş peşe görünür. "Dört
İşaret" efsanesinde prens Siddhartha'nın (Geleceğin Buddhası) sırasıyla
ihtiyar, hasta, ölü bir insan ve dünyadan çekilmiş bir rahip görmesi, onu
sarayın tensel hazlarından uzaklaştırarak aydınlanma macerasına sürükler.
Çağrının Reddedilişi
Çağrının reddedilmesi, macerayı olumsuza çevirir; kişiyi
kendi çıkarı saydığı şeylere, sabit hedeflere, mevcut ideallere ve konfor
alanına hapseder. Çağrıya yanıt vermeyen birey, olumlu eylem gücünü kaybederek
kurtarılacak bir kurbana dönüşür; dünyası çiçek açan bir bahçe olmaktan çıkıp kuru
bir taş çölüne evrilir. İnşa ettiği her yapı, içinde kendi Minotauros'unu
barındıran devasa bir labirent ve bir ölüm evi haline gelir.
Kendi benmerkezci sistemine kilitlenen ruh, tanrısal iradeyi
benliğini yıkacak bir canavar olarak algılar ve ondan kaçmaya çalışır. Prens
Kamerüzzaman ve Prenses Budur öyküsünde olduğu gibi, yetişkinlik
sorumluluklarını ve evliliği ısrarla reddetmek, bireylerin kendi babaları
tarafından kulelere ve kapalı odalara hapsedilmesiyle sonuçlanır. Tanrı
Apollon'dan kaçarken bir defne ağacına dönüşen bakire Daphne örneğinde
görüldüğü üzere, çocukluk egosunun sınırlarını aşamamak özgürlüğü tamamen yok
eder. Ancak çağrının kararlı reddinin ardından gelen çöküş dahi, ruhun
sakladığı gizli serbest kalma ilkelerine zemin hazırlayabilir.
Doğaüstü Yardım
Çağrıyı reddetmeyip adımı atan kahraman için yolculuğun ilk
karşılaşması, kaderin koruyucu gücünü temsil eden doğaüstü bir yardımcıdır.
Ufak tefek koruyucu bir kadın, yaşlı bir büyücü, çoban veya demirci kılığında
beliren bu figür, kahramana aşacağı ejder güçlere karşı tılsımlar ve öğütler
sağlar. Navaho mitolojisindeki Örümcek Kadın, Güneş'in evine giden tehlikeli
yolda İkiz Savaş Tanrılarına koruyucu tüyler ve ejderhaları yatıştıracak büyülü
polen formülleri sunar.
Bu koruyucu güç, anne karnında tanınan ilk huzur ve
güvencenin kaybolmadığının simgesidir; kahraman cesaretle ilerlediğinde bilinçdışının
bütün güçlerini yanında bulur. Doğaüstü rehber; klasikte Hermes, Mısır'da
Thoth, Hıristiyanlıkta Kutsal Ruh veya Faust'taki Mefistoteles gibi eril
biçimlerde de görünür. Hem koruyucu hem de tehlikeli olan bu rehberlik,
bilinçli kişiliğin daha geniş bir evrensel sistemden aldığı desteği simgeler.
Prens Kamerüzzaman ile Prenses Budur öyküsünde ise peri Maymunah ve ifrit
Dahnaş gibi doğaüstü varlıklar, iki gencin bilinçdışı düzeyde birleşmesini
sağlayan mucizevi mekanizmayı başlatır.
İlk Eşiğin Aşılması
Kahraman, bilinen dünyanın ve alışılmış yaşam ufkunun
sınırlarını bekleyen eşik muhafızı ile yüzleşir. Muhafızın ötesinde karanlık,
bilinmeyen çöl, cangıl ya da derin denizler gibi bilinçdışı içeriğin
yansıtıldığı tehlikeli alanlar yer alır. Sınırda bekleyen bu güçler; panik
korkuyu uyandıran Pan, su altı yaratığı Deduşka Vodyanoy ya da tek ayaklı yarım
adamlar gibi aldatıcı biçimlerde tecelli eder.
Eşiğin geçilmesinde fiziksel güç ya da kaba akıl yetersiz
kalır. Benaresli kervanbaşının aldatıcı devin sözlerine kanıp su torbalarını
parçalaması kervanın yok olmasına yol açarken; Beş Silahlı Prens (Geleceğin
Buddhası), Yapışkan Tüy adlı devle savaşırken fiziksel beş silahının takılı
kalması üzerine adsız ve görünmez olan altıncı silaha, "içindeki Bilgi
Silahı"na (tanrısal şimşek) başvurarak devi yener ve onu bağış toplayan
bir ruha dönüştürür. Kahraman, egosunu eşikte bırakarak dünyanın duvarları
arasından sıyrılır.
Balinanın Karnı
Büyülü eşikten geçiş, rahim simgesi olan balinanın karnına
girmekle simgelenir. Kahraman, eşik gücünü yenmek yerine bilinmeyenin içinde
kaybolur ve dışarıdan bakıldığında ölmüş gibi görünür. Hiawatha'yı Balıklar
Kralı Mişe-Nahma'nın yutması, Herakles'in deniz canavarının boğazına dalması,
Kırmızı Başlıklı Kız'ı kurdun yutması ya da Zeus dışındaki tüm tanrıları
Kronos'un yutması bu arketipin evrensel örnekleridir.
Balinanın karnı, tapınağın iç bölgesi ve cennet toprağı ile
aynı simgesel anlamı taşır; buraya giren kişi dünyevi egosunu ve yılanın
derisini atması gibi eski kimliğini dışarıda bırakır. Osiris'in bedeninin
ondört parçaya ayrılması ya da Attis onuruna yapılan Kan Günü ayinleri,
evrensel yenilenme için etin ve egonun dağıtılması eylemidir. Kahraman, görünür
dünyanın sınırlarının ötesine değil, yeniden doğmak üzere kendi içine doğru yol
alır ve Yaratılmamış-Yokedilemez olana ulaşarak yaşamı yenileme gücüne kavuşur.
BÖLÜM 2: ERGİNLENME
Sınavlar Yolu
Kahraman, ilk eşiği aştıktan sonra mucizevi sınavlar ve
işkencelerle dolu, biçimlerin belirsizleştiği akışkan bir düş dünyasına adım
atar. Bu aşamada kahramana, daha önce eşiğin gerisinde karşılaştığı doğaüstü
yardımcının sunduğu tılsımlar, gizli araçlar ve öğütler rehberlik eder.
Mitolojide "zor görevler" motifinin en belirgin
örneklerinden biri Psykhe ile Eros’un öyküsüdür. Venüs'ün Psykhe’ye yüklediği
birbirine karışmış tohumları ayırma, tehlikeli vahşi koyunların altın yünlerini
toplama, dondurucu pınardan su getirme ve yeraltı dünyasından doğaüstü güzellik
kutusunu alma görevleri; karıncalar, konuşan kamışlar, bir kartal ve yol
gösteren bir kule gibi doğaüstü yardımcılar sayesinde aşılır. Şamanik
geleneklerde de benzer bir yeraltı yolculuğu görülür; Sibirya ve Laponya
şamanları hastaların kaybolmuş ruhlarını geri getirmek üzere simgesel giysiler
ve davul binekleri eşliğinde karanlıklar ülkesine inerler.
Mitolojik sınavlar psikolojik düzlemde "benliğin
arınması"na denk gelir. Bireysel geçmişin çocukluk imgelerinin dağılması,
arındırılması ve aşkın değerlere yoğunlaştırılması sürecidir. Modern rüyalarda
görülen canavarlar, engeller, daralan mahzenler veya parçalanan köprüler de
bireyin kendi ruhsal labirentindeki sınavlarını ve çocukluk dönemi
takıntılarından kurtulma çabasını simgeler.
Bu dönüşümün en eski kayıtlarından biri Sümer tanrıçası
İnanna’nın yeraltı dünyasına iniş mitidir. İnanna, kız kardeşi Ereşkigal’in
yönettiği ölüler diyarına inerken geçtiği yedi kapının her birinde giysi ve
mücevherlerinden birini bırakmak zorunda kalır; en sonunda çıplak bir şekilde
tahtın önüne getirilir ve cesede dönüştürülüp çengele asılır. Ego kendini
öldürdüğünde ve karşıt benliğini keşfedip onu kabullendiğinde direnişler
kırılır.
Tanrıçayla Karşılaşma
Bütün engeller ve devler aşıldığında ulaşılan en son macera,
başarılı kahramanın Dünyanın Kraliçe Tanrıçasıyla mistik evliliğidir (hieros
gamos). Bu buluşma kozmosun merkezinde, tapınağın sunak yerinde ya da kalbin en
derin noktasında gerçekleşir.
İrlanda masalındaki Issız Ada'nın Prensi'nin Tubber Tintye
kalesinde uyuyan Kraliçe'ye ulaşması veya Tantrik gelenekteki "Mücevherler
Adası" (Mani-dvipa) tasvirleri tanrıçanın bu yüce meskenini simgeler.
Tanrıça hem yaşamı hem de ölümü temsil eder; rahim ve mezardır. Hindu
mitolojisindeki Kali (Kara Olan), elinde tuttuğu kanlı hançer ve kesik insan
kafasıyla yıkımı; kaldırdığı "korkma" el işareti ve sunduğu
ihsanlarla anne merhametini aynı anda bünyesinde barındırır. Tanrıçayı bütünlüğüyle
kavrayamayan veya ona hazırlıksız yaklaşan zihinler yıkıma uğrar; çıplak
Diana'yı gören avcı Aktaion’un geyiğe dönüşüp kendi tazıları tarafından
parçalanması bu durumun göstergesidir.
Mitolojik dilde kadın, bilinebilenin bütününü; kahraman ise
bilmeye gelen kişiyi temsil eder. İrlanda kralı Eochaid’in oğulları öyküsünde
olduğu gibi, iğrenç görünüşlü bir kocakarıyla sınanan kahraman, onun
arkasındaki ilahi hükümranlığı görebildiğinde çirkin kadının yerini eşsiz bir
güzellik alır. Kahramanın bir genç kız olduğu durumlarda ise göksel bir eş ona
iner; kurbağa prense dönüşen kral oğlu veya Eros’la birleşen Psykhe
örneklerinde olduğu gibi duyusal ve ruhi zirveye ulaşılır.
Baştan Çıkarıcı Olarak Kadın
Tanrıçayla mistik birleşme yaşam ustalığını temsil ederken,
bilincin dünyevi sınırlara ve etin arzularına takılıp kaldığı durumlarda büyük
bir ruhsal kriz belirir. Yaşamın gerçek doğasındaki etçil, şehvetli ve geçici
hararet fark edildiğinde, saf ruha dünyevi varoluş ve kadının simgelediği
bedensel bağlar katlanılmaz ve tiksindirici gelir.
Hamlet ve Oidipous figürlerinde görülen bu sarsıntı, annenin
günahkarlığı ve etin kirliliğiyle yüzleşmenin yarattığı hayal kırıklığıdır.
Dünya, vücut ve kadın zafer simgesi olmaktan çıkıp yenilgi ve günah kraliçesine
dönüşür. Bu durumda kahraman, ruhsal özgürleşmeye ulaşmak için etin arzularını
ve kadının çağrılarını geride bırakmak zorundadır.
Hindu filozofu Şankaraçarya’nın bedeni kusulması gereken bir
nesne olarak tanımlaması gibi, Batılı azizlerin yaşamında da bu eğilim görülür.
Aziz Peter’in kızı Petronilla’nın hastalanarak dünyevi evlilikten uzaklaşması,
Clairvauxlu Aziz Bernard’ın dişi tuzaklardan korunmak için kendini buzlu sulara
atması veya Aziz Anthonius’un çölde dişi demonların vizyonlarıyla sınanması,
etin bağlarından sıyrılıp aşkın bir dünyaya yükselme çabalarını sergiler.
Babanın Gönlünü Alma
Baba figürü, kişiyi çocukluk dünyasından çıkarıp büyük
gerçekliğe aktaran, hem dehşet verici hem de bağışlayıcı ilahi gücü temsil
eder. Püriten vaiz Jonathan Edwards’ın tasvir ettiği Tanrı'nın gazap yayı ve
cehennem ateşleri babanın ceza verici, korkutucu yüzünü yansıtır. Ancak bu
korkunç yüz, kahramanın çocuksu egosundan kaynaklanan bir yanılmadır; kriz
aşıldığında babadaki merhamet ve bağışlayıcılık ortaya çıkar.
Hindu tanrısı Şiva’nın dansı (Nataraja), yıkım ateşi ile
yaratılış davulunu, hem dehşeti hem de "korkma" güvencesini aynı anda
barındıran bu ikili yapıyı ifade eder. Navaho İkiz Savaşçıları'nın babaları
Güneş’in evine giderek keskin oklarla, aşırı ısınmış buhar odalarıyla ve
zehirli tütünle sınanıp babalık onayını kazanmaları bu kefaret sürecinin
örneğidir. Buna karşılık, yeterince erginlenmeden babasının güneş arabasını
sürmeye kalkan Phaethon, dizginleri kaybederek dünyayı yangına verir ve Zeus’un
şimşeğiyle cezalandırılır; bu durum erginlenmemiş bilincin yol açtığı kaosu
gösterir.
Kefaret (at-one-ment), Tanrı sanılan süperego ile Günah
sanılan id ejderhalarının ve bunlara tutunan egonun terk edilmesidir.
Avustralya kabilelerindeki sünnet ve kan içme ayinlerinde çocuklar annelerinden
koparılıp Büyük Yılan Baba’nın simgesel rahminde yeniden doğurularak kabile
toplumuna ve kozmik düzene katılırlar. Kahraman babayı tanıdıkça, kişisel
egosunu aşar, "kendi kendisinin babası" olur ve yaşamın neşe ile
acıdan oluşan bütünlüğünü sükunetle kabul eder.
Tanrılaştırma
Bütün ikiliklerin ve karşıtlık çiftlerinin ötesine geçildiği
an, kahramanın tanrılaşma (tanrılaştırılma / apotheosis) aşamasıdır. Bu durumun
simgesi, Budizmdeki androjen Bodhisatva Avalokiteşvara (Çin’de Kwan Yin,
Japonya’da Kwannon) figürüdür. Bodhisatva, eril ve dişil nitelikleri bünyesinde
birleştirir; kurtuluşun ve zamansızlığın eşiğinde durduğu halde, dünyadaki tüm
varlıklar aydınlanana dek ebedi kalmayıp acı çeken yaratıklara yardım etmek
üzere geride kalır.
Tanrılaştırma, zihnin Nirvana bilincine erişmesidir.
Nirvana, arzu, düşmanlık ve kuruntu ateşinin söndürülmesidir. Bu düzeyde zaman
(Samsara) ile sonsuzluk (Nirvana) arasındaki zıtlık çözülür; "biçim
boşluktur, boşluk da biçimdir" kavrayışına varılır. Şair Milarepa’nın
vurguladığı gibi, her şeyin boşluğunu fark eden kalpler sınırsız bir acıma ve
şefkatle dolar.
Tibet Budizmindeki Yab-Yum (eril ve dişil ilkenin
kucaklaşması) simgesi, zaman ile sonsuzluğun ayrılmazlığını ifade eder. Taocu
ölümsüzlerin cenneti ve Japon çay törenlerinin "Hayal Evi" anlayışı
da gündelik ve geçici varoluşun içinde ebedi gerçeğin deneyimlenmesini temsil
eder. Kahraman, düşmanlık ve korku duyma durumunu aşarak tüm varlıkların
özündeki birliği kavrar.
Nihai Ödül
Erginlenme yolculuğunun son hedefi, kahramanın aradığı
tükenmez yaşam enerjisini, ölümsüzlük nektarını veya aydınlanma meyvesini
(Nihai Ödül / The Ultimate Boon) elde etmesidir. Tubber Tintye’nin alevli
kuyusundan hayat suyunu alan prens ya da tanrıların içtiği bolluk gıdaları
(Pers haoma’sı, Hint amrita’sı, Hristiyanlıkta cennet suları) bu ölümsüz tözün
nitelikleridir.
Tanrılar bu kutsal enerjiyi kıskançlıkla koruduklarında
kahraman onu almak için hile veya güç kullanmak zorunda kalır. Polinezyalı
Maui’nin ateş muhafızı Mahu-ika’yı alt edip ateşi insanlığa kazandırması bu
hırsızlık motifini sergiler. Sümer kralı Gılgamış’ın ölümsüzlük arayışında
denizin dibinden "Kocamış insan yine gençleşir" otunu çıkarması,
ancak otu bir yılana kaptırması bedensel ölümsüzlük arayışının fani doğasını
gösterir. Midas’ın dokunduğu her şeyi altına çevirme isteğinin trajedisi de
kişisel ve dünyevi arzuların yüce ödüle ulaşmaktaki yetersizliğini ortaya
koyar.
Gerçek nihai ödül bedensel varlığın sürmesi değil, bilincin
kozmik sınırlar ötesine genişlemesidir. Odin'in rüzgarlı ağaçta kendini kurban
ederek gizli bilgiyi elde etmesi ve Buddha'nın Bo Ağacı altında evrenin
yanılsama köpüğünü yararak ulaştığı zafer nihai aydınlanmanın örnekleridir.
Kahraman, tanrıların ad ve biçimlerinin ötesindeki tükenmez kaynağa
ulaştığında, bu yaşam pınarını kendi dünyasını yenilemek üzere geri taşımaya
hazır hale gelir.
BÖLÜM 3: DÖNÜŞ
Dönüşün Reddedilişi
Kahraman, kaynağa nüfuz edip aydınlanmaya ulaştıktan ya da
tanrısal ödülü elde ettikten sonra, kazanılan bilgeliği ölümlüler dünyasına
taşıma sorumluluğunu üstlenmekte genellikle tereddüt eder. Özgürleşmenin ve
kutsal esrimenin saadeti, günlük varoluşun parçalanmış benlik alanına dönme
isteğini ortadan kaldırır. Buddha bile zaferinin ardından iletinin
aktarılamazlığından şüphe etmiş, sayısız kahraman ölümsüzlük adalarında kalmayı
tercih etmiştir.
Kadim Hint anlatısındaki Kral Muçukunda örneğinde olduğu
gibi; tanrılara demonlarla olan savaşlarında zafer kazandıran krala en büyük
ödül olarak sonsuz bir uyku bağışlanır. Bir dağın rahminde çağlar boyunca
uyuyan Muçukunda, uykusundan uyandırıldığında dünyevi arzuların ve güç hırsının
boşluğunu kavramıştır. Tanrı Krişna'nın huzurunda eğilerek dünyevi ve göksel
tüm hiyerarşilerin geçiciliğini ifade eder: "Yüce Tanrım! İnsan olarak
yaşayıp çabalarken dalalete düşmüş bir halde dinlenmeksizen yaşayıp çabaladım;
yaşamlar, doğumlar boyunca aradım ve acı çektim; durup dinlenecek bir yer
bulamadım. Sıkıntıyı keyif olarak gördüm, çöldeki serapları tazelik veren sular
olarak gördüm. Hazlara tutundum ve elime geçen acı oldu."
Muçukunda, ölümlü insanların dünyasına dönmek yerine
kendisini varlık biçimlerine bağlayan tüm bağlardan kurtaracak çileci bir
inzivaya çekilmeyi seçer.
Büyülü Kaçış
Zafere ulaşan kahraman ödülü muhafızların karşı çıkışına
rağmen elde ettiyse ya da tanrılar kahramanın dönüşünü onaylamıyorsa, mitolojik
çevrimin son aşaması amansız bir takip ve kaçışa dönüşür. Bu süreçte kovalayan
güçleri geciktirmek adına büyüsel nesneler, biçim değiştirmeler veya kurbanlar
kullanılır.
Gwion Bach ve Caridwen (Gal Miti): Esin ve bilgelik
kazanından sızan üç büyülü damlayı tadan Gwion Bach, tüm hileleri öngörerek
kaçar. Takip esnasında Gwion tavşana dönüşürken büyücü Caridwen tazı olur;
Gwion balık olunca Caridwen su samuruna, Gwion kuş olunca Caridwen şahine
dönüşür. Son olarak bir buğday tanesine dönüşen Gwion'u, horoz biçimine giren
Caridwen yutar.
Morgon-Kara (Buryat Şaman Anlatısı): Cennetin Yüce
Tanrısı'nın bir şişeye hapsettiği ruhu kurtarmak için yabanarısına dönüşüp
Tanrı'yı alnından sokan şaman, ruhu alarak davulu üstünde yeryüzüne kaçar.
İason ve Medeia (Yunan Miti): Altın Post'u koruyan
ejderhayı uyutarak iksiri alan İason, Medeia ile birlikte kaçarken; Medeia
peşlerindeki babası Kral Aietes'i yavaşlatmak için kardeşi Apsyrtos'u öldürüp
parçalarını denize atar.
İzanagi ve İzanami (Japon Miti): Yeraltı dünyasına
(Sarı Irmak Ülkesi) inen İzanagi, karısı İzanami'nin çürüyen bedenini görünce
dehşetle kaçar. Peşine düşen yeraltı dişi demonlarını ve şimşek tanrılarını
engellemek için taraklarını bambu filizlerine, siyah başlığını üzüm
salkımlarına dönüştürür ve sınır hattında üç kutsal şeftali fırlatarak kaçışı
tamamlar; iki dünya arasına dev bir kaya koyarak eşiği kapatır.
Geriye fırlatılan bu büyüsel nesneler, kahramanı takip eden
ölümcül güçlerin enerjisini emerek bireyin korunaklı bir biçimde kendi
dünyasına yeniden girmesini sağlar.
Dışarıdan Gelen Kurtuluş
Kahramanın kendi iradesiyle dönmediği ya da kutsal saadetin
derinliklerinde tutsak kaldığı durumlarda, dünyadan gelen bir müdahale veya
yardım gerekir. Toplum veya bilinçdışı yardımcı güçler, kahramanı geri çekmek
üzere kapıyı çalar.
Eskimo Kuzgun Miti: Balinanın karnında dişi ruhun
(inua) odasına giren Kuzgun, yasaklanan yağı tadıp kalp kapakçığını kırarak
balinanın ölümüne yol açar ve kıyıya vuran balinayı yaran köylüler sayesinde
dışarı çıkar.
Güneş Tanrıçası Amaterasu (Japon Miti): Erkek kardeşi
Susanoo'nun saldırılarından ürkerek göksel bir mağaraya kapanan Amaterasu'nun
yokluğu evreni karanlığa gömer. Sekiz milyon tanrı toplanarak bir kutsal ağaca
ayna ve mücevherler asar; Tanrıça Uzume'nin neşeli ve çılgın dansının
kahkahaları üzerine merakla dışarı bakan Amaterasu aynadaki kendi yansımasını
görür. Dışarı çekildiği an arkasına kutsal hasır ip (shimenawa) gerilerek
tekrar karanlığa dönmesi engellenir.
İnanna'nın İnişi (Sümer Miti): Yeraltı kraliçesi
Ereşkigal'in diyarında cesede dönüştürülüp kazığa asılan İnanna, sadık
habercisi Ninşubur'un tanrı Enki'den aldığı yardım sayesinde kurtarılır.
Enki'nin yarattığı cinsiyetsiz varlıklar cesede "yaşam yiyeceği" ve
"yaşam suyunu" serperek İnanna'yı diriltir ve yeryüzüne çıkarır.
Dönüş Eşiğinin Aşılması
Aşkın diyar ile günlük gündelik dünya iki ayrı alan gibi
görünse de aslında tek bir gerçekliğin iki farklı boyutudur. Kahramanın nihai
zorluğu, karanlığın dilsiz bırakan vahiylerini aydınlık dünyanın iki boyutlu
"evet" ve "hayır" kalıplarına tercüme etmektir.
Karanlığın insanı dilsiz bırakan ifadelerini aydınlık
dünyanın diline nasıl geri taşımalı? İki boyutlu bir yüzeyde üç boyutlu bir
biçimi ya da üç boyutlu bir imgede çok boyutlu bir anlamı nasıl ifade etmeli?
Bu eşiğin zorluğu çeşitli mitolojik karakterlerde farklı
sonuçlar doğurur:
Rip van Winkle: Bilinçsizce derin uyku alanına
geçmiş, döndüğünde değişen dünyadan ve yaşlandığından habersiz kalmıştır.
Oisin (İrlanda Miti): Gençlik Ülkesi'nde (Tir na
n-Og) yüzyıllar geçirdikten sonra büyülü bir at sırtında dünyaya döner.
Ayağının toprakla temas etmemesi kuralını ihlal edip bir taşı kaldırmak için
yere dokunduğu anda büyülü at kaybolur ve Oisin anında yaşlı, kör bir ölümlüye
dönüşür.
Kutsal Hükümdar Tabuları: Meksika imparatoru
Montezuma, İran Şahı ve Uganda krallarının yere basmasının yasak olması; kutsal
özün ya da büyüsel elektriğin toprağa akıp boşalmasını engellemeye dönük
koruyucu önlemlerdir.
Kamerüzzaman ve Prenses Budur (Binbir Gece Masalları):
Uykuda cinler tarafından buluşturulan aşıklar, uyandıklarında aralarındaki
devasa mesafeye rağmen yüzük değiş tokuşu sayesinde yaşadıkları derin deneyimin
gerçekliğine olan inançlarını korurlar.
İki Dünyanın Ustası
İki dünyanın ustası olmak; zamanın geçici görünümleri ile
nedensel derinlik arasında, ikisinin ilkelerini birbirine karıştırmadan özgürce
hareket edebilme yetisidir. Kahraman, varlığın hem zamansal hem de zamandışı
katmanlarında aynı anda var olabilen "Kozmik Dansçı" konumuna
yükselir.
İsa'nın Suret Değiştirmesi (Transfigürasyon): Dağda
Petrus, Yakub ve Yuhanna'nın gözleri önünde İsa'nın yüzü güneş gibi parlar,
Musa ve İlyas ile konuşur; etin arkasındaki zamansız ilahi Söz görünür hale
gelir.
Bhagavad Gita ve Arjuna'nın Rüyeti: Savaş alanında
cesaretini kaybeden Prens Arjuna'ya dostu ve tanrısal arabacısı Krişna, kendi
evrensel formunu (Vishvarupa) gösterir. Binlerce güneşin parlaklığına sahip,
tüm varlıkları, tanrıları ve zamanın yok edici ağzını içeren bu görünüm
karşısında Arjuna dehşete düşer.
Krişna, Arjuna'ya eylemlerinin sonuçlarına bağlanmadan,
benlik yanılsamasından arınarak kozmik yasanın bilinçli bir aracı olarak
hareket etmesini öğütler: "Ben yüce, dünya-yıkan Zaman'ım, şimdi de bu
adamları katletmekle meşgulüm... hepsi katledilecekti zaten; araç ol, Ey
Arjuna."
Yaşama Özgürlüğü
Monomitin nihai sonucu, geçmişin pişmanlıklarından ve
geleceğin kaygılarından özgürleşerek an içinde yaşama serbestliğidir.
Kahraman, dünyayı değiştirmeye çalışan geçici hırsların ötesine geçerek, olan
biten her şeyin ardındaki ebedi öz ile birleşmiştir.
Taliesin'in Şarkısı: Caridwen'in kazanından süzülen
esin damlalarını tattıktan sonra yeniden doğan ozan Taliesin, bireysel egosunu
aşarak kozmik hafızaya ulaşmıştır. Şiirinde evrenin tüm tarihlerinde, tufanda,
çarmıha gerilişte ve yıldız feleklerinde hazır bulunduğunu söyler.
Uyanan Saray Masalı: Prens Prenses'i öptüğünde yalnız
ikisi değil, şatodaki atlar, köpekler, duvardaki sinekler ve mutfaktaki ateş
aynı anda uyanarak hayatın doğal akışına devam eder.
BÖLÜM 4: ANAHTARLAR
Monomitin genel yapısı; Yola Çıkış (eşiğin aşılması, ejder
savaşı, parçalanma), Erginlenme (sınavlar, kutsal evlilik, babanın gönlünü
alma, tanrılaşma, iksir hırsızlığı) ve Dönüş (büyülü kaçış, dışarıdan
kurtarılma, dönüş eşiğinin aşılması ve dünyayı yenileyen iksirin sunulması)
dairesel çevriminden oluşur.
Ancak kültürler sekülerleştikçe ve tarihsel/bilimsel bakış
açıları öne çıktıkça, mitolojik imgeler simgesel şeffaflıklarını kaybederek
ikincil akılcılaştırmalara ve tarihsel anlatılara dönüştürülür.
Mitik simgelerin temel işlevi, insanı doğrudan doğruya aşkın
deneyimle buluşturmaktır. Örneğin Katolik Kilisesi'nin Kutsal Cumartesi
törenindeki vaftiz kurnasının kutsanması ayininde; Paskalya mumunun (erkek
ateş/ruh) suya (dişi rahim/kaynak) üç kez daldırılması, dünyanın ve insanın
yeniden doğumunu sağlayan kadim kutsal evlilik (hieros gamos) ve suyla dölleme
arketipinin canlı bir tezahürüdür.
Simgeler birer nihai gerçeklik değil, insan bilincini aşkın
olana taşıyan şeffaf araçlardır. İnsanın içsel yolculuğunu açıklayan bu
simgeler tarihsel birer olay olarak katılaştırılmadığı sürece evrensel insan
anlamını korumaya devam eder.
KOZMOGONİK
ÇEVRİM
BÖLÜM 1: YAYILIŞLAR
Psikolojiden Metafiziğe
Mitolojinin simgeciliği çağdaş düşüncede psikolojik bir
derinliğe sahiptir; düşler ruhun dinamiğinin belirtileridir ve peri masalları
ile mitlerin mantığı, insanın bilinçdışı arzularına, korkularına ve
gerilimlerine simgesel bir biçim verir. Mitoloji, yanlış biçimde biyografi,
tarih ve kozmoloji olarak okunan bir psikolojidir.
Ancak mitler uykunun kendiliğinden ürünleri olan düşlerle
tümüyle aynı değildir. Düşlerden farklı olarak mitlerin düzeni bilinçli biçimde
denetlenir ve geleneksel bilgeliğin iletilmesi için güçlü bir resim dili olarak
kullanılır. Mitolojik figürler yalnızca bilinçdışının belirtileri değil; insan
sinirsel yapısının ve ruhsal ilkelerinin denetimli ve istemli ifadeleridir.
Evrensel öğretide dünyadaki tüm görünür yapılar biricik bir gücün (bilimde
enerji, Malinezya'da mana, Siu Kızılderililerinde wakonda, Hinduizm'de şakti,
Hıristiyanlıkta Tanrı'nın gücü, psikanalizde libido) dışavurumudur.
Ayin ve mitin temel işlevi zihnin kavrayabileceği biçim ve
kavramları düzenleyerek aşkın gerçekliği belirtmektir. Tanrı ve tanrılar zihni
harekete geçiren geçici simgelerdir; mit ise zihnin kategorilerin ötesindeki
hiçliğe ya da varlığa çözüneceği açıklığın başlangıcıdır. Çağdaş psikolojideki
anahtar eşitlik olan "metafizik alan = bilinçdışı" formülü, tersine
çevrildiğinde de geçerlidir.
Kahramanın macerası, daha yaşarken varoluşun karanlık
duvarlarının ötesindeki ışığa ulaşma anını temsil eder. Çarmıha gerilen tanrı
simgesi, beş duyusuyla dünya bağlarına asılmış kahramanın süperbilince geçişini
ve karşıtların uyuştuğu merkez noktada içindeki Tanrı'yı serbest bırakmasını
simgeler.
Evrensel Çevrim
Bireysel bilincin gece uykusuna dalıp sabah uyanması gibi,
evren de zamandışılıktan çıkıp yeniden sükuna kavuşur. Kozmogonik çevrim
kendini yineler; Aztek mitolojisinde su, toprak, hava ve ateş çağları birbirini
izlerken, Stoacı anlayışta evrensel yangınla tüm ruhlar ilk ateşe döner ve yeni
bir çevrim başlar.
Cayna mitolojisinde zaman altışarlık iki kümeden oluşan 12
çağlı bir tekerlek olarak kabul edilir: inen çağlar (avasarpini) ve yükselen
çağlar (utsarpini). İlk mutlu çağlarda insan ikizleri devasa boyutta doğar ve
tüm ihtiyaçlarını on dilek ağacı (kalpa vriksa) karşılar. Avasarpini boyunca
insanların boyutları, kaburga sayıları, ahlakları ve yaşam süreleri kademeli
olarak bozulur; ilk kurtarıcı Rişabhanatha sanatı ve siyaseti öğretirken, son
peygamber Mahavira'dan sonra dünya ahlaki ve fiziksel çöküş çağına girer.
Felsefi düzeyde kozmogonik çevrim bilincin üç düzlemdeki
dolaşımıdır: uyanma deneyimi, düş deneyimi ve derin uyku. Hinduizm'deki kutsal AUM
hecesinde A sesi uyanan bilinci, U düş bilincini, M derin uykuyu simgeler;
heceyi çevreleyen sessizlik ise "Dördüncü" yani kavranamaz ebedi
Tanrı'dır.
Yahudi Kabalasında evren iki yüzle kişileştirilir: Kapaksız
tek gözü hiç kapanmayan silüet halindeki Makroprosopos (Büyük Yüz / "BEN
VARIM" / Yaratılmamış Yaratılmayış) ve gözleri evrenin ritmiyle açılıp
kapanan Mikroprosopos (Küçük Yüz / "TANRI" / Yaratılmamış Yaratılış).
Hiçlikten Dışarı - Uzay
Kozmogonik çevrimin ilk aşaması biçimsiz olanın biçim
kazanmasıdır; yaratılış mitleri tükenmez kaynaktan çıkan biçimleri durmaksızın
kıyamet duygusuyla geri çağırır. Maori yaratılış şarkısı varoluş evrelerini
sıralar: Hiçlik (Te Kore) aşamalarından geçilerek Geceye (Te Po), Şafağa (Te
Ata) ve en sonunda Uzaya (Whai-tua) ulaşılır; uzayda biçimlenen Nem ile
Cennetin Genişliğinden Gök (Rangi-potiki) ile Yer (Papa) türer.
Kabala geleneğinde yaratılış, Büyük Yüz'ün BEN VARIM'ından
dokuz görkemli ışığın çıkması veya kökleri aşkın yükseklikte olan kozmik ağacın
dallanması olarak resmedilir.
Hint Samkhya felsefesinde hiçlik sırasıyla eter/uzay, hava,
ateş, su ve toprak öğelerine sıkışır ve her öğeyle birlikte bir duyu işlevi
evrilir. Çin mitolojisinde ise kaos duman topundan ayrışan Beş Ata (Sarı Ata,
Ağaç Prens, Metal Ana vb.) gökleri yükseltip yeri sabitleyerek doğayı ve insan
soyunu biçimlendirir.
Uzay İçinde - Yaşam
Uzayın çerçevelenmesini izleyen ikinci aşama, uzay içinde
yaşamın ve cinsel kutuplaşmanın (erkek ve dişi) ortaya çıkışıdır. Maori soy
ağacında kavramdan düşünceye, bilinçten arzuya ve Geceye uzanarak ay, güneş ve
göklerin ışığı belirir. Polinezya Anaa adası çizimlerinde evren Te Tumu
(Temel/Erkek) ve Te Papa'yı (Katman Kayası/Dişi) içeren bir kozmik yumurta
olarak temsil edilir. İki ilk öğeden türeyen kusursuz biçimli Hoatea (Gök-Uzay)
ve Hoatu (Toprağın Bereketi) insan ırkını başlatır.
Kozmik yumurta imgesi Orfik Yunan, Mısır, Fin, Budist, Hint
ve Japon mitolojilerinde yaygındır; kabuğun altın yarısı göğü, gümüş yarısı
yeri, içteki sıvı okyanusu ve tohum ise doğanın dinamizmini oluşturur.
Tahiti mitinde Tanrı Ta'aroa, kendi kabuğunu kırıp hiçlikten
çıkarak yeri, denizi ve göğü kurar. Çağdaş fizikteki sınırsız ancak bükülmüş
evren modeli ile mitolojik kozmik yumurta algısı birebir örtüşür.
Bir’in Bir çoğa Bölünmesi
Kozmogonik çevrimin ilerlemesi Bir'i çokluğa dönüştürür ve
evrende bir kırılma krizine yol açar. Maori mitinde Gök (Rangi) ile Toprak Ana
(Papa) birbirine öyle sıkı sarılmıştır ki, rahimdeki tanrı çocukları karanlıkta
sıkışıp kalır. Ormanların babası Tane-mahuta, başını toprağa koyup ayaklarıyla
göğü iterek ebeveynlerini birbirinden ayırır ve dünyayı ışığa kavuşturur.
Yunan mitolojisinde Kronos'un Uranos'u (Gök) hadım etmesi,
Mısır'da hava tanrısı Shu'nun Nut ile Geb'i ayırması ve Sümer'de Enlil'in An
ile Ki'yi ayırması aynı evrensel motifin tezahürleridir.
İskandinav Edda destanlarında tanrılar Odin, Vili ve Ve
ilksel dev Ymir'i katledip etinden yeri, kemiklerinden dağları, kafatasından
göğü yaratırlar. Babil destanında güneş tanrı Marduk, kaos ejderhası Tiamat'ı
yararak bedeninin yarısıyla gök tavanını, diğer yarısıyla yer tabanını
oluşturur.
Mitolojinin ikili odak paradoksuna göre: Kaynağın bakış
açısından dünya kusursuz bir biçimler armonisiyken, gelip geçici yaratıklar
açısından korkunç bir savaş ve acı kakafonisidir. Mitler acıyı reddetmez
(çarmıha gerilme), acının ardındaki asıl huzuru sergiler (göğe yükselme).
Yaratılışa Dair Halk Hikâyeleri
Gelişmemiş halk mitolojilerindeki yaratılış anlatıları yalın
bir yapı sunar. Montana Karaayak yerlilerinde Yaşlı Adam (Na'pi) dünyayı
gezerek dağları, nehirleri ve hayvanları şekillendirir; insanı kilden
biçimlendirir. İnsanların ölümsüzlüğü üzerine yapılan testte kadının suya
attığı taşın batmasıyla insanların ölümlü olmasına karar verilir.
Yeni Britanya yerlilerinin anlatısında To Kabinana (iyi
etken) hindistancevizinden güzel kadınlar ve yararlı balıklar yaratırken,
beceriksiz kardeşi To Karuvu (kötü etken) çirkin kadınlar ve ölümlüleri avlayan
yırtıcı köpekbalığını yaratarak dünyaya kötülüğü sokar.
Şeytanlar veya karşıt güçler mitolojide sıklıkla soytarı ve
hilekâr rolündedir; Sibirya Kara Tatarlarında şeytan Erlik, Tanrı'nın ruh
vermediği insan figürlerini salyasıyla kirletir ve Tanrı bedenleri ters
çevirdiği için insanların iç organları kirli kalır.
BÖLÜM 2: BAKİRE’DEN DOĞUM
Evren Ana
Babanın yaratıcı tini, dönüştürücü bir aracı olan dünyanın
annesi üzerinden çokkatlılığa geçer. Anne, ilksel suların kişileşmesi,
uzay-zaman-nedensellik çerçevesi ve Görünmeyen Bilinmeyen'in eşi olduğu için
bakiredir.
Fin destanı Kalevala'da Havanın Bakire Kızı (Ilmatar / Su
Ana) gökteki evinden sonsuz denizlere iner; rüzgâr ve dalganın bereketiyle gebe
kalarak yedi yüzyıl sularda yüzer. Dizine konan çamurcun kuşunun kırılan
yumurtalarından gök, yer, güneş ve ay oluşur; Su Ana elleri ve bedeniyle
kıyıları, kayalıkları ve deniz kovuklarını biçimlendirir. Oğlu ozan Väinämöinen
anasının karnında otuz yıl kaldıktan sonra kendi iradesi ve parmağıyla zindan
kapısını açarak sulara düşer ve karaya çıkar.
Kader Ağı
Evrensel tanrıça çok biçimlidir; yaşamın anası olduğu kadar
ölümün, açlığın ve hastalıkların da anasıdır. Sümer-Babil ikonografisinde Venüs
gezegeninin aşamaları gibi sabah yıldızı iken bakire, akşam yıldızı iken sürtük
ve karanlıkta cehennem cadısı özelliklerini taşır.
Güney Rodezya Wahungwe Makoni mitinde Ay Adam Mwuetsi, ilk
karısı Massassi (Sabah Yıldızı) ile ateş yakıp yağ sürerek bitkileri ve
ağaçları doğurur. İkinci karısı Morongo (Akşam Yıldızı) ile cinsel birleşme
yaşayarak antilopları, sığırları ve insan çocuklarını dünyaya getirir. Ancak
Morongo kulübe kapısını kapatıp yasak ilişkiye girince leopar, aslan, yılan ve
akrepleri doğurur. Morongo yılanla yaşar, yılan Mwuetsi'yi ısırarak
hastalandırır; kuraklık başlayınca halk hastalıklı Mwuetsi'yi göle götürüp
boğarak gömer.
Kurtarılma Rahmi
Toplum egonun ve yanlışların (Herod simgesi) pençesinde
ruhsal alçalmaya düştüğünde, bakire bir rahmin ilksel gücü çağırmasıyla
mucizevi doğum gerçekleşir. İncil'deki Bakire Meryem'e Müjde anlatısı ile
Kolombiya Tunja yerlilerinin bakire kızının güneş ışınlarıyla gebe kalıp zümrüt
doğurması (Goranchacho) aynı mucizevi yapıyı sergiler.
Hindu mitolojisinde dağ kralının kızı bakire Parvati, tiran
dev Taraka'yı yenecek bir oğul doğurabilmek amacıyla yoganın soğuk ve yalnız
tanrısı Şiva'yı meditasyon dengesinden çıkarmak için aşırı çilelere katlanır;
Şiva onun bu aşkını kabul ederek gerçek kimliğini gösterir.
Buddha'nın annesinin rahmine ak fil kılığında inmesi veya
Zeus'un altın yağmuru, kuğu ve boğa kılıklarında nymphalara yaklaşması yaratıcı
gücün her yerde hazır olduğunu gösterir.
Bakire Anneliğe Dair Halk Hikâyeleri
Bakire doğum motifi halk hikâyelerinde mizahi ve mucizeli
bir kurguyla yer alır; bakire doğum, babayı arayış, zorlu sınav ve taç giyme
aşamalarını içerir. Tonga adası hikâyesinde hamile kadının doğurduğu bir midye,
yakışıklı Sinilau'nun yıkanma kabını emerek gebe kalır ve iki sevimli erkek
çocuk doğurur.
Büyüyen çocuklar babaları Sinilau'nun şölenine gittiklerinde
güzellikleriyle herkesi büyülerler. Sinilau'nun adamları delikanlıyı bambu
bıçağıyla kesmeye çalıştığında bıçak kayar ve delikanlı Sinilau'ya benzerliğini
dile getirir. Soy kütüğü kanıtlanınca midyenin içinden güzel kadın Hina çıkar
ve Sinilau onunla evlenir.
BÖLÜM 3: KAHRAMANIN DÖNÜŞÜMLERİ
İlksel Kahraman ve İnsan
Kozmogonik çevrim ilerledikçe, zamansız ve formu henüz
netleşmemiş ilksel yaratıcı güçlerin yerini yeryüzü kaderini gerçekleştiren
insan karakterli kahramanlar alır. Evrensel bilinç alanı daralır, nedensel
ilksel gövdelerin yerini görünür dünyadaki ikincil etkiler alır. Bu dönüşümle
birlikte yaratılış mitleri efsanelere, efsaneler ise kayıtlı insan tarihine
evrilir.
İlk evrede görülen boğa başlı, ejderha soylu veya yılan
vücutlu kültür kahramanları (Shen Nung gibi), doğanın kendiliğinden var olan
yaratıcı gücünü temsil eder. Uygarlığın ilk temelleri (tarım, ilaçlar, takas,
mülkiyet ve kanunlar) bu doğaüstü taşıyıcılar tarafından atılır. Çevrimin
ilerlemesiyle birlikte süper-insani güçlerin yerini; kalbin gereksinimlerine,
tutkuların denetimine ve toplumsal kurumların yönetimine açık insan
imparatorlar (Huang Ti gibi) alır.
İnsan Kahramanın Çocukluğu
İnsan kahramanın doğumu ve rahme düşüşü mucizelerle doludur.
Kahramanın macerası yalnızca sonradan kazanılan bir başarı değil, önceden
belirlenmiş tanrısal bir yazgıdır. Bu nedenle kahraman çocukluğundan itibaren
tehlikelerle, kralların zulmüyle veya sürgünle yüzleşmek zorunda kalır.
Kral Nemrud’un katliamından kaçan İbrahim mağarada büyür ve
tek Tanrı bilincine ulaşır. Agade Kralı Sargon bir sepette suya bırakılır; Papa
Büyük Gregori denizdeki bir kayada kefaret öder; Çömlek Oğlan çamurdan bir kap
biçiminde doğarak büyür. Krişna çocukken demon Putana’yı yok eder, gökyüzünün
felaket yağmuruna karşı Govardhan Dağı’nı tek parmağıyla kaldırır. Cuchulainn
ise henüz dört yaşındayken savaş çılgınlığı nöbetine tutularak tüm çocuk
taburlarını alt eder ve genç yaşta kısa ama ölümsüz bir yaşam için silah
kuşanır. Kahramanın belirsizlik ve tehlike dolu çocukluk dönemi, gerçek
kimliğin ortaya çıkması ve topluluğa geri dönülmesiyle tamamlanır.
Savaşçı Olarak Kahraman
Kahramanın eylemleri Dünyanın Göbek Deliği adı verilen
merkez noktadan dışarıya doğru yayılır. Bu merkez, yaşam ağacının yükseldiği ve
evrensel enerjinin fışkırdığı kaynaktır. Savaşçı kahramanın temel eylemi,
statükoyu temsil eden ve yaratıcı yaşam enerjilerini engelleyen tiran
canavarları veya ejderhaları yok etmektir.
Tiran, gücünü kendine ait gördüğü için gururludur ve
geçmişin direngen cansızlığını savunur. Kahraman ise anlık kristalleşmeleri
sürekli kırarak yaratıcı akışkanlığı geri getirir. Kan Pıhtısı Oğlan
(Kut-o-yis) insanları yutan emici dev balığın karnına girip kalbini keserek
tutsakları kurtarır; bıçaklı ve salıncaklı katil devleri kendi tuzaklarında yok
eder. Azize Martha, halkı katleden Tarasque ejderhasını kutsal su ve haç
işaretiyle uysallaştırarak beldenin kurtuluşunu sağlar.
Aşık Olarak Kahraman
Zorba güçten kurtarılan yaşam enerjisi, mitolojide gelin
veya bakire olarak simgelenir. Bakire, kahramanın kendi kaderinin imgesidir ve
kıskanç ebeveynin (tiran ejderhanın) hapishanesinden özgürleştirilmelidir.
Cuchulainn’in Emer’i kazanma macerası imkansız görülen
görevlerin başarıyla geçilmesini örnekler. Kahraman, tekerleğin ve elmanın
rehberliğinde tehlikeli yolları aşar; som balığı sıçrayışıyla Scathach’ın
adasındaki belalı köprüyü geçer ve büyücü kadından kahramanlık sanatlarını
öğrenir. Kendi doğasının dinamiklerine cesaretle yanıt veren kahramanın
karşısında tüm engeller erir.
İmparator ve Tiran Olarak Kahraman
Kahramanın ikinci büyük eylem türü, görünmeyen ve bilinmeyen
babaya gitme macerasıdır. İlk maceranın simgesi kılıç ve gelinin kazanılması
iken; ikincisininki asa, yasa kitabı ve babayla kefarettir.
Sınavları geçip babanın kutsamasını alan kahraman (Çömlek
Oğlan’ın su kaynağındaki babası Avaiyo’yu bulması gibi), yeryüzüne babanın
temsilcisi, kanun koyucu veya imparator olarak döner. Ancak imparator,
krallığının nimetlerini aşkın kaynağından bildirmek yerine gurura kapılır ve
gücü kendisine mal ederse (İran Kralı Cemşid gibi), iki dünya arasındaki
aracılık vasfını kaybeder. Bu durumda meşru hükümdar, dünyanın yıkması gereken
bir tiran deve dönüşür.
Dünya Kurtarıcısı Olarak Kahraman
Bedenlenme (enkarnasyon) mertebesine ulaşan dünya
kurtarıcıları, egolarından tamamen bağımsız olarak evrensel Yasanın doğrudan
yansımasıdırlar. Düşman Öldüren figüründe görüldüğü gibi, evren kurtarıcının
bedeni, sözleri ve duaları kadar geniştir; o her yerdedir.
Krişna, tahtı gasp eden acımasız amcası tiran Kans’ı ve onun
devasa fillerini stadyumda öldürerek halka ve tanrılara kurtuluş getirir.
Kurtarıcı, yaşama ve ölüme dair ilksel bilgeliği açıklar. Çevrim gereği, dünün
kahramanı kendini sürekli olarak çarmıha germezse yarının tiranına dönüşür.
Aziz ya da Çileci Olarak Kahraman
Dünyayı terk eden aziz veya çileci kahraman, evrenin
dışavuran biçimlerinden ziyade dışavurmayan mutlak kaynağına yönelir.
Arzulardan, gururdan ve egodan arınan çilecinin ruhu saadet okyanusuna karışır.
Thomas Aquinas’ın yaşadığı mistik deneyim sonrasında tüm
yazdıklarını "denizde bir damla" görerek kalemi bırakması bu durumu
gösterir. Biçimler dünyasının ötesine geçildiğinde mit ve kelimeler yetersiz
kalır; son söz mutlak sessizlik olur.
Kahramanın Ayrılışı
Kahramanın yaşamındaki son eylem ölüm veya dünyadan
ayrılıştır. İlk koşul mezarla ve ölüm gerçeğiyle barışmaktır. İbrahim’e ölüm
tatlı bir koku ve güzellikle gelir, melek Mikail ruhunu cennete taşır.
Azteklerin kültür kahramanı Kuetzalkoatl (Tüylü Yılan), ülkesi istila edilince
yılan salıyla Tlapallan’a yelken açar veya kendini yakarak Sabah Yıldızı’na
dönüşür.
Cuchulainn, savaş tanrıçası Morrigan’ın kehanetine rağmen
son ana kadar dövüşür. Gautama Buddha ise ikiz sal ağaçlarının altında uzanarak
trans aşamalarından geçer ve ebedi Nirvana’ya ulaşır.
BÖLÜM 4: ÇÖZÜLÜŞLER
Mikrokozmosun Sonu
Bireysel varlığın çözülmesi, ruhun kökenine ve içindeki
tükenmez Benlik’e dönüşüdür. Ruh ölüm sonrasında geçmiş yaşamının tecrübelerini
sindirmek ve kozmik yumurtanın sınırlarını aşmak üzere tehlikeli bir yolculuğa
çıkar.
Aztek ritüellerinde ölüye sunulan sargılar, kağıtlar ve
kırmızı köpek rehberliği Miktlantekutli’nin yeraltı dünyasındaki engelleri
aşmak içindir. Mısır’ın Ölüler Kitabı metinlerinde ölen kişinin kalbinin yerine
altın muhafazalı bazalt bokböceği yerleştirilir; ruh Osiris ile özdeşleşir,
"Olumsuz İtiraf" ile ahlaki saflığını bildirir ve tanrısal özüne
dönerek evrenle bir olur.
Makrokozmosun Sonu
Bireysel biçimin çözülmesi gibi, tüm evrensel yaratılış da
süresi dolduğunda bütüncül bir çözülüşe ve kıyamete uğrar. Budist
metinlerindeki Çevrimsel Kükreme, yüz bin yıl sonra dünyaların, okyanusların ve
Sumeru Dağı’nın yok olacağını bildirir.
Maya Dresden Kodeksi, göksel suların döküldüğü ve büyük
tufanın evreni yuttuğu felaketi resmeder. Viking mitolojisindeki Ragnarök,
kardeşlerin çatışmasını, Fenris Kurdu’nun ve Kozmik Yılan’ın zincirlerinden
kurtulmasını, Dünya Ağacı Yggdrasil’in sarsılışını ve Surt’un ateşiyle evrenin
denize batışını anlatır. İncil’deki kehanetlerde ise güneşin kararması,
yıldızların düşmesi ve İnsanoğlunun gök bulutları üzerinde gelişiyle kozmik
çevrim tamamlanır.
EPİLOG: MİT VE TOPLUM
Şekil Değiştiren
Mitlerin yorumlanması için nihai ve sabit bir sistem
bulunmamaktadır. Mitoloji, konuşması hakikat olan deniz tanrısı Proteus
gibidir; toprağın, suyun veya yanan ateşin üstünde yürüyen her türlü varlığın
kılığına girer.
Yaşam gezgini, bilgeliğe ulaşmak için Proteus'u sıkıca
tutmalıdır; ancak bu tanrı en becerikli sorgucuya bile soruların niteliğine
göre yanıt verir. Sorulan soru önemliyse yanıtı önemli, saçmaysa saçma
olmaktadır.
Çağdaş akıl mitolojiyi farklı açılardan yorumlamıştır:
Doğayı açıklama çabası (Frazer)
Şiirsel fantezi ürünü (Müller)
Alegorik bilgi yığınağı (Durkheim)
Arketipsel dürtülerin düşleri (Jung)
Metafizik sezgi aracı (Coomaraswamy)
Tanrı'nın Çocuklarının Görünmesi (Kilise)
Mitoloji bu yaklaşımların tümünü içerir. İşlevsel açıdan
bakıldığında mitoloji, bireyin, ırkın ve çağın gereksinimlerine açık biçimde
hizmet eder.
Mitin, Tapımın ve Meditasyonun İşlevi
Birey, insan bütünselliğinin yalnızca sınırlı bir
kırıntısıdır. Cinsiyet, yaş ve toplumsal roller (zanaatkâr, tüccar, rahip,
lider) bireyi sınırlandırır; insanın tamlığı bireysel organda değil, bir bütün
olarak toplumun gövdesindedir. Toplumsal erginleşme, doğum, evlilik ve gömü
ayinleri, kişisel varoluşu zamandışı anonim biçimlere dönüştürür. Bireysel
kuşaklar canlı bir vücuttaki hücreler gibi geçer, fakat zamandışı toplumsal
biçim korunur.
Mevsim şenlikleri doğayı zorlama amacı taşımaz; dinsel
törenlerin temel motifi kaderin kaçınılmaz şeylerine teslim olma ilkesine
dayanır. Ayinler, kabile halkını doğanın kış soğuğuna katlanmaya ve baharın
üretim ritmine uyum sağlamaya hazırlar. Nevv Mexico ve Arizona Navaholarının
çamur kulübesi (hogan), evrenin planına göre inşa edilmiş olup insan ile
evrenin temel uyumunu temsil eder.
Toplumsal görevlerden sürgün edilmek maceranın ilk adımıdır.
Cinsiyet, yaş ve meslek ayrımları öz kişiliği değil, dünya sahnesinde giyilen
geçici kostümleri gösterir. Doğu ve Batı mistisizmindeki meditasyon teknikleri
zihni bu geçici süslemelerden arındırmayı hedefler. "Şu değilim, bu
değilim" meditasyonuyla aday kendi derinliğine ulaşır.
Aydınlanmada temel hedef, özü sadece görmek değil, o öz
olunduğunu fark etmektir. Benliğin özü ile dünyadaki öz birdir; ayrılık ortadan
kalktığında kahraman nereye giderse gitsin kendi özünün huzurundadır.
Bugünün Kahramanı
Demokratik ideal, makineleşme ve bilimsel yöntemlerin
gelişimiyle zamandışı simgeler evreni çökmüştür. Nietzsche'nin "Bütün
tanrılar öldü" tespitiyle mitin düş ağı dağılmış, modern insan uyanmış
bilince geçmiştir.
Toplumsal yapı artık dinsel içeriğin taşıyıcısı değil, laik,
ekonomik ve politik bir örgütlenmedir. Anlam topluluktan çıkıp bireyin
bilinçdışına kaymıştır. Çağdaş kahramanın görevi, yönelimli ruhun kayıp
Atlantis'ini yeniden gün ışığına çıkarmaktır.
Ulusallık fikri ve bayrak totemi, bebeklik egosunu
pohpohlayarak tiran ejderin amaçlarına hizmet etmektedir. Büyük dünya dinleri
laik devlet karşısında etkisizleşmiş veya politik propaganda araçlarına
dönüşmüştür.
İnsanlık tarih boyunca gizem odağını sürekli değiştirmiştir:
- İlkel
Avcı Dönemi: Hayvan dünyasıyla mistik özdeşleşme ve totem atalar.
- Tarım
Dönemi: Bitki dünyası ve ekim-biçim ayinleri.
- Astroloji
Dönemi: Gökler, gezegenler ve feleklerin kozmik düzeni.
- Modern
Dönem: İnsanın doğrudan kendisi.
Artık gizem ne hayvanlarda ne göklerdedir; insanın kendisi
asıl gizemdir. Yaratıcı kahramana rehberlik edecek olan toplum değildir; her
birey kendi umutsuzluğunun sessizliğinde yüce sınavı paylaşmakta ve
kurtarıcının haçını taşımaktadır.
…

Hiç yorum yok:
Yorum Gönder