Carlo Diano - Hümanizmin Babası Anaksagoras ve melete thanatou - Notlar

Carlo Diano - Hümanizmin Babası Anaksagoras ve melete thanatou - Notlar

Carlo Diano, Opere, Giunti Editore S.p.A. Bompiani, Floransa, 2022

 

Carlo Diano’nun 25-27 Ağustos 1972 tarihlerinde Padua Üniversitesi’nin Bressanone’deki sempozyumunda sunduğu tebliğidir.

…

 

Hümanizm; Pascal ve Platon’un belirttiği iki sonsuz uçurum (sonsuzluk ve hiçlik) arasında kalan insanoğlunun "orta yol" arayışıdır. İnsan tek başına durağan değildir; sürekli iki uçurum arasında bocalayan bir "olay"dır (synfora / Herodot).

 

İnsanı bu uçurumlardan (hiçlik ve umutsuzluktan) koruyan şey Biçim’dir (Forma). Biçimler, Parmenides'in "varlık ve düşüncenin özdeşliği" ilkesine dayanır. Biçimlerin olmadığı yerde (örneğin radikal varoluşçulukta) nesnel bir hümanizm inşa edilemez.

 

Hümanizm, tanrısal tefekkürden ziyade insanın kendi ürettiği eserlere, eylemlere, erdem ve şana odaklandığı için özü gereği ateist bir yapıya sahiptir.

 

Anaksagoras tanrılara ihtiyaç duymayan evrensel ve mekanik bir sistem kurarak onları doğal olarak sistemin dışına itmiştir. Bunu iki temel ilkeyle başarmıştır:

 

Mantıksal İlke (Parmenidesçi Varlık): Hiçten hiçbir şey çıkmaz (ex nihilo nihil fit). Oluş ve bozuluş; sonsuz bölünebilen ve niteliksel olarak aynı kalan "tohumların" (homeomeri) birleşmesi ve ayrılmasından ibarettir.

 

Metodolojik İlke: "Görünmeyen şeyleri, görünen şeylerden hareketle kavramak" (opsıs tōn adēlōn ta phainomena). Bu ilke Hipokrat tıbbının, Thukydides tarihçiliğinin ve Aristoteles biliminin temeli olmuştur.

 

Anaksagoras, maddeyi harekete geçiren ilke olarak şahıslaştırılmış mitolojik güçleri (Empedokles'in Sevgi ve Nefret'i gibi) reddedip Nous'u (Aklı/Ruhu) koymuştur. Ancak Nous bir tanrı değil, her şeye karışmayan en ince maddedir.

 

Nous, insanda deneyim (empeiria), hafıza (mneme), bilgelik (sophia) ve ellerin kullanımı sayesinde sanatlara/tekniğe (tekhne) dönüşür.

 

Tanrılar evrenden çıkarılınca, döngüsel zaman doğrusal hale gelmiş, evren genişlemiştir. İlahi takdirin yerini mekanik zorunluluk ve insanın nedenini öngöremediği rastlantısallık (Tyche / Şans) almıştır.

 

Nous ebediyen aynı kalmaz; zamanın belirli bir anında özgür bir irade hamlesiyle dairesel hareketi (eukyklos) başlatır. Bu durum zamanı döngüsel olmaktan çıkarıp doğrusal hale getirir.

 

Anaksagoras öncesi düşüncede evreni tanrısal adalet kapsayıp yönetirken (periekon), Anaksagoras’ta tanrısallık boş bir isme dönüşür. Nous merkezde çevrelenen (perichomenos) konumuna çekilir. İnsan tıpkı Pascal'ın betimlediği gibi yukarısı ile aşağısındaki iki sonsuzluk/hiçlik arasında orta noktada yer alır.

 

Gelecek önceden çizilmemiştir (Tyche egemendir). İnsan, zekâsı, ellerinin kullanımı ve zaman içinde hafızada biriken tecrübesiyle sanatları (tekhne) ve bilgeligi (sophia) geliştirir.

 

Sofokles'in Oedipus Rex ve Antigone oyunlarındaki gibi insan, "Şansın (Tyche) oğlu" olarak zekâsı ve cesaretiyle (tolma) zayıf durumdan çıkıp doğaya egemen olan "korkunç/şaşırtıcı" (deinos) bir varlığa dönüşür.

 

Melete Thanatou (Ölüm Meditasyonu)

Anaksagoras, genç yaşta ölen oğlunun ardından ağlamayarak ölümlülüğü bilimin sağduyusuyla karşılamıştır. Bu yaklaşım Euripides aracılığıyla trajedilere ve Cicero'nun bahsettiği "Gelecekteki kötülüklerin önceden zihinde provası / tasarlanması" (praemeditatio malorum) ilkesine dönüşmüştür.

 

Melete Thanatou, tıpkı Platon'un Phaedon'unda Cebes'in bahsettiği "içimizdeki korkan çocuğu yatıştırma" eylemi gibi ruhu ve bedeni ecele alıştırma egzersizidir (Antiphon'un acısızlık sanatı techne alypias fikri de buradan doğar).

 

Euripides'in Alcestis trajedisinde ölümün dört farklı boyutu

Kahramanlık Etiği: Ölmek bir onur borcudur.

 

Somut Bireysel Varlık (Bu Oluş): Birey için ölüm kaçınılmaz tek gerçekliktir, başkası için ölmek deliliktir.

 

Olimpos Dini: Ölüm kaçınılmaz bir kaderdir, kabullenilmelidir.

 

Aşk (Eros): Fedakârlığı üstlenmeye hazırdır ama sevdiğini yitirmeden bunu başaramaz. Çözüm ancak Şiirin/Mitin kurgulayabileceği bir "yeniden diriliş" mucizesiyle mümkündür.

…