İbn Arabi’de Mistik Sembolizm - Notlar

Tahir Uluç - İbn Arabi’de Mistik Sembolizm - Notlar

Doktora Tezi, Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya, 2005

 

Şeyh, düşüncelerini sistematik bir felsefi formülasyon yerine; kozmoloji, fıkıh ve tasavvufi haller gibi farklı konuların arasına bilinçli bir stratejiyle serpiştirmiştir. Kullandığı dil yapay bir metafor dili değil; içerik ile biçimin (zarf ve mazruf) tamamen birleştiği sembolik bir dildir. Bu nedenle onun düşüncesini sembollerden kopararak anlatmak neredeyse imkânsızdır.

 

Çalışmanın temel amacı, İbn Arabî'nin düşüncesi ile dili arasındaki güçlü bağı koparmadan, felsefesini en sık müracaat ettiği üç temel sembol ("ayna", "harf", "ışık") üzerinden açıklamaktır.

 

Giriş Bölümü: Mistisizm, tasavvuf ve sembol kavramları teorik olarak incelenmiş; İbn Arabî'nin mistik şahsiyeti, "işaret ilmi" ve felsefesinin ana hatları ele alınmıştır.

Birinci Bölüm (Ayna Sembolizmi): Aynanın geleneklerdeki yeri ile İbn Arabî’nin yaratma, Tanrı-âlem ilişkisi ve insân-ı kâmil teorilerini ayna sembolüyle nasıl anlattığı incelenmiştir.

İkinci Bölüm (Harf Sembolizmi): Harflerin mistik anlamları ile varlıkların ve varoluşsal mertebelerin oluşumu arasındaki yapısal benzerlikler tahlil edilmiştir.

Üçüncü Bölüm (Işık Sembolizmi): Işığın gelenekteki kullanımı, varoluşla ilişkisi, sudûr nazariyesi (türeyiş) ve psikoloji alanlarındaki yansımaları çözümlenmiştir.

 

Giriş

Mistisizmin Tanım ve Tarihi

Etimolojik olarak Hint-Avrupa kökenli "mu" kökünden türeyen ve Yunanca "myein" (gözleri ve dudakları kapamak) fiiline dayanan kelime; "sessizlik" ve "gizem/gizlilik" olmak üzere iki temel anlama sahiptir. Gizem boyutu Eski Yunan'daki "sır dinlerine" (mister dinleri) dayanır ve bu gelenekte hem törenlerin sadece müntesiplere açık olması hem de tecrübelerin dışarıya asla ifşa edilmemesi (dudakların mühürlenmesi) kuralı hakimdir.

Sessizlik boyutu ise Yeni-Platoncu etkiyle (sözsüz tefekkür) ortaya çıkmış ve 5.-6. yüzyıllarda Pseudo-Dionysius'un Theologie Mystica eseriyle Hıristiyan literatürüne girerek "kişiye özel Tanrı bilgisi" (marifet/gnosis) anlamını kazanmıştır. Ortaçağda kutsal metinlerin bâtınî/sembolik yorumu için kullanılan terim, modern zamanlarda insanın kemale erme sürecini (tasfiye, aydınlanma, mistik tecrübe) ifade eder hale gelmiştir.

 

Mistik sezgi, perdesi kalkan kalp gözünün birden bire hakikati kavraması olarak tasvir edilmektedir.

 

Mistisizm ile din arasında kopmaz bir bağ vardır. Dinî inançlar, mistik tecrübenin oluşumunda belirleyici bir rol oynar.

 

Tasavvuf, İslam'ın manevî hayatıdır ve kökleri Kur'an ile Hz. Peygamber’in yaşantısına dayanır.

Tasavvuf, Allah’ı görüyormuşçasına ibadet etme ideali (ihsan) üzerine kuruludur.

Mistik tecrübeler doğrudan anlatılamaz; bu yüzden mistikler paradoksal, negatif ve sembolik bir dil kullanırlar.

 

Sembol, duyularla algılanamayan bir hakikatin yerine geçen somut bir işarettir. Sembol, kendisinde algılanamayan ve algılanan dünyaya ait iki boyutu birleştirir.

İşaretler yapay ve yer değiştirebilirken, semboller sembolize ettikleri şeyle varoluşsal bir ilişki içindedir.

 

Sembol, Allegori ve Metafor Arasındaki İlişki

Alegori: Soyuttan somuta doğru gider. Zihindeki genel bir fikri veya ahlaki değeri alır, onu somut bir hikaye veya figürle (mesela Platon'un mağara anlatısı gibi bütünsel bir kurguyla) açıklar.

Alegori: Zihin tarafından üretilmiş yapay bir örtüdür. Tasarlanmış, sınırları belli bir gösterge sistemi sunar.

 

Sembol: Somuttan soyuta doğru gider. Elimizdeki somut bir nesneden veya işaretten yola çıkarak ucu bucağı olmayan, sınırları çizilemeyen soyut ve yüce anlamlara ulaşmamızı sağlar.

Sembol: Şeylerin özünde yatar, doğaldır. Çok katmanlıdır ve sınırları olmadığı için zaman zaman kendi içinde anlam çatışmalarına bile yol açabilir.

 

Metaforda anlatılmak istenen fikir açıkça söylenirken (benzetme edatları düşmüş bir teşbih gibi), alegoride asıl anlam doğrudan söylenmez, çözülmesi okuyucunun yorumuna bırakılır.

 

Metafor ve Alegori: Soyut fikirleri görsel imgelere tercüme ederek anlamayı kolaylaştırır. Yani onlar olmasaydı da o fikir bir şekilde (daha az kişi tarafından da olsa) anlaşılabilirdi.

 

Sembol: Duyularla algılanamayan, mevcut olmayan bir şeyin yerine geçer. Sembol olmasaydı, sembolize edilen o aşkın hakikat hep kapalı kalırdı. Bu yüzden din gibi yüce ve soyut gerçekliklerin olduğu alanlar sembolleri en çok kullanan alanlardır.

 

Dinî Sembolizm

Dinî semboller, Allah’ın aşkınlığına halel getirmeden O’nunla insanlar arasında bir köprü işlevi görür.

İbn Arabî’ye göre bütün âlem, bir anlam için varlığa gelen kelimelerdir ve bu kelimelerin anlamı Allah’tır.

 

İbn Arabî, çok genç yaşta yaşadığı mistik bir "feth" (aydınlanma) ile tasavvuf yoluna girmiştir.

En hacimli eseri el-Fütûhâtu’l-Mekkiyye, Kâbe’yi tavaf ederken kendisine açılan ilahî sırlardan doğmuştur.

 

İbn Arabî’nin Dil Stratejisi

Sûfîlerin "vahdet-i vücûd" (varlığın birliği) gibi batınî/metafizik öğretileri, dönemin devlet destekli fıkıh ve kelam ulemasıyla (metindeki adıyla rüsûm ulemâsı) açıkça çatışıyordu. Bu çatışma, ölüm cezasına kadar varabilecek siyasi ve hukuki yaptırımları barındırıyordu (İbn Arabî'nin de Mısır'da maruz kaldığı koğuşturma gibi).

 

Sûfîler, ulemanın şerrinden ve "küfürle lekeleme" (tekfir) suçlamalarından korunmak için Kur'an ayetlerine getirdikleri batınî yorumlara kasten "tefsir" demezler, "işaret" derler. Buradaki amaç, dışarıdan gelebilecek saldırılara karşı bir korunma kalkanı (tevil kapısı) oluşturmaktır.

 

Nasıl ki Meryem, mucizevi bir şekilde (Cebrail'in nefesiyle) hamile kalıp Hz. İsa'yı doğurduğunda, toplumun zina iftirasına karşı kelimelerle kendini savunmak yerine beşikteki bebeğe "işaret ettiyse"; sûfîler de kalplerine doğan ilahi ışığı (vâridâtı) sıradan kelimelerle anlatamadıkları için "işaret ve remizlere" sığınırlar.

 

Bu dil, sadece gizlemek için değil, gerçekten açıklayabilmek için tek çare olduğundan vardır.

 

Sûfî söylem, sadece bir ahlak yolculuğu değil, kendisinden ayrılınan ve yabancılaşılan Hakikat’in doğasının açıklamasına yönelik bir girişimdir.

 

(İbn Arabi’nin) Sisteminin özünü "Vücud" (Varlık) kavramı oluşturur. Varlık hakikatte birdir; âlemdeki çokluk ise bu tek varlığın tecellilerinden ibarettir. Şeylerin dış dünyada var olmadan önceki örnekleri olan "a’yân-ı sâbite", Tanrı’nın bilgisindeki değişmez özlerdir.

 

Birinci Bölüm: Ayna Sembolizmi

Ayna, üzerine düşen ışığı yansıtan ve objenin görüntüsünü veren yüzeydir.

Mistisizmde ayna, ruhun ve Tanrı'nın tecelli mahallidir.

 

İbn Arabî felsefesinde Âlem, Allah’ın kendi isim ve sıfatlarını görmek için kullandığı bir aynadır.

Hakk’ın zuhûrundan başka bir şey olmamıştır.

 

İnsân-ı Kâmil, Tanrı’nın tüm isimlerini kendinde toplayan ve O’nu en kâmil şekilde yansıtan aynadır.

 

İnsanın fiilleri, ilahî kudretin insan aynasındaki yansımasıdır. Fiil histe mahluka, hakikatte ise Allah'a aittir.

 

Berzah, Hayâl, ‘Amâ (Bulut)

Berzah, doğası gereği iki şeyi birbirine karışmadan ayırır (örneğin gölge ile aydınlığı ayıran çizgi veya birbirine karışmayan iki deniz gibi). Ancak İbn Arabî bu ayırıcı özelliğe bir de "birleştirici" fonksiyon yükler.

Berzah ne bütünüyle şudur ne de ötekisidir; zâtı gereği iki tarafın da gücüne ve özelliğine sahiptir.

 

Hayâl, duyu ve aklın sınırlarına bağlı kalmadan zıtlıkları birleştiren oldukça paradoksal bir algı ve varlık alanıdır. Hem var (mevcut) hem de yok (madûm) olarak nitelendirilir. İbn Arabî hayâli temelde dört mertebede ele alır:

Ayrık Hayâl (Munfasıl): Tanrı dışındaki tüm varlıkları (evreni) kapsayan, varlığı Tanrı'nın zihnine bağlı olan en geniş hayâl alanıdır.

Rûhânî ve Cismânî Âlem Arasındaki Berzah: Sırf rûhânî olan varlıklara cisim (şekil) giydiren, maddî varlıkları ise latifleştiren çift yönlü bir dönüştürücüdür.

Nefis: İnsanın maddî bedeni ile manevî ruhu arasındaki berzahtır.

Bitişik Hayâl (Muttasıl): Her insanda ayrı ayrı bulunan bireysel hayâl gücüdür.

 

İbn Arabî, hayâl ve berzahın yapısını açıklamak için sıklıkla ayna sembolizmine başvurur.

Berzah, iki tarafı da ayna olan bir cisme benzetilir. Bu yönüyle berzaha bakan kimse, onun ayırdığı/birleştirdiği her iki âlemin de bilgisine ulaşabilir.

 

‘Amâ kavramı, İbn Arabî kozmolojisinde "Mutlak Hayâl" veya "Berzahların Berzahı" olarak nitelendirilir.

Allah'ın mahlûkatı yaratmadan önce bulunduğu, altı ve üstü hava olmayan ince bir bulut tabakası olarak tasvir edilir. Âlemdeki tüm mümkün varlıklar (a'yân-ı sâbite) küllî halde bu bulut içinde şekillenir.

Tanrı ile yokluk arasında yer alan bu en yüce berzah sayesinde Tanrı yaratıkların sıfatlarıyla tecelli eder (benzerlik kazanır), yaratıklar da Tanrı'nın sıfatlarına bürünür. Bulut, dış görünüş olarak sürekli değişse de özü (cevheri) daima aynı kalır.

 

Kalp, ilahî hakikatlerin tecelli ettiği parlatılmış bir aynadır.

 

İkinci Bölüm: Harf Sembolizmi

Pisagorculardan Gnostiklere, Yahudi Kabbalasından İslam dünyasındaki Hurûfîlik ve tasavvuf geleneklerine kadar geniş bir yelpazede harfler, tanrısal tecellinin ve kozmik düzenin şifreleri olarak kabul edilmiştir.

 

Kabbalistik gelenekte, İbrani alfabesinin yirmi iki harfi, Tanrı’nın evreni yaratırken kullandığı 'aletler' olarak betimlenir. Sefer Yetzira’ya göre, bu harflerin her biri evrendeki bir güce, zamandaki bir döneme ve insandaki bir uzva karşılık gelir. Harflerin kombinasyonları, adeta yaratılışın genetik kodlarını oluşturur.

 

İslam düşüncesinde harf ilmi (ilm-i hurûf), başlangıçta Kur’an’ın başındaki mukatta harflerinin gizemini çözme gayretiyle sınırlı görünse de, zamanla varlığın ontolojik mertebelerini açıklayan devasa bir felsefi sisteme evrilmiştir.

 

İbn Arabî için harf sembolizmi, tabiatı manipüle etme veya geleceği tahmin etme amacı taşıyan bir 'büyü/tılsım' tekniği değildir. Aksine o, harfleri ve insanın ses çıkarma (telaffuz) sürecini, Tanrı-âlem ilişkisini açıklayan kusursuz bir ontolojik model olarak kullanır. Ona göre evren, Tanrı’nın 'Nefes-i Rahmânî' (Rahmânî Nefes) adını verdiği kozmik soluğun harf mertebelerinde somutlaşmasından ibarettir.

 

Harflerin çıkış yerlerindeki anatomik sıra (boğazdan dudağa doğru), varlık mertebelerinin (görünmeyenden görünene doğru) hiyerarşisini yansıtır.

Âlem, Tanrı’nın telaffuz ettiği kozmik bir kelimedir; her bir varlık ise o kelimeyi oluşturan birer harftir.

 

İbn Arabî’nin sisteminde harfler cansız semboller değil, kendilerine has ruhları, mizaçları ve hatta mertebeleri olan canlı varlıklardır. Harfler de insanlar gibi belirli gruplara, ümmetlere ayrılır; kimisi liderdir (kutup), kimisi yardımcıdır. En nihayetinde harf ilmi, insanın kendi içsel varlığını okuma ve ilahi kelamın kendisinde nasıl tecelli ettiğini fark etme yolculuğudur. 'İsevî ilim' olarak da adlandırılan bu nefesten yaratma sırrı, harf sembolizminin tasavvuftaki en yüksek mistik sınırını oluşturur.

 

Fonetik Harfler: Varlıklar, "Rahmân’ın Nefesi"nin (Nefes-i Rahmânî) mahreçlerden geçerken harfleşmesi gibi zuhur ederler.

Yaratma ve konuşma özdeştir. Her varlık Allah’ın bir "kelimesi"dir.

 

İbn Arabî ilâhî hakikatlerle ilgili bilgisini nazar veya akılla değil keşf yoluyla elde ettiği gibi, harfler ilmini de keşfle elde ettiğini haber verir.

 

İbn Arabî, varlığı dört ana âleme ayırır ve harfleri de ağızdaki çıkış yerlerine (mahreçlerine) göre en derinden (boğazdan) en dışa (dudağa) doğru bu âlemlerle eşleştirir:

Azamet Âlemi (Ceberût): En derindeki hâ (هـ) ve hemze (أ) harfleridir. Bu harfler ilahi isimlerle (Bedî ve Bâis) İlk Akıl ve Levh-i Mahfûz’u var eder.

 

En Yüce Âlem (Melekût): Ḥâ, hâ, ‘ayn ve ğayn harfleridir. Tabiatı ve Cism-i Küll'ü temsil eder.

 

Orta Âlem (Ceberût): Felekler, gökler, peygamberlerin ruhanisiyetleri ve elementler (ateş, rüzgar, su, toprak) bu geniş mertebeye yayılmıştır (Örn: Nûn harfi 4. Göğü ve Hz. İdris'i, Sâd toprağı sembolize eder).

 

En Aşağı Âlem (Mülk ve Şehâdet): Dudaktan çıkan en dıştaki bâ, mîm ve vâv harfleridir. Mîm harfi insanın, bâ ise cinlerin yaratılışına karşılık gelir.

 

İlâhî Hazret (3 Harf - Elif, Zây, Lâm): İlahi hazretin zât, sıfat ve bağ (râbıta) olmak üzere üçlü yapısına dayanır. Bu üç harf yan yana geldiğinde "ezel" (أزل) kelimesini oluşturur.

 

İnsânî Hazret (3 Harf - Nûn, Sâd, Dâd): Sayısal olarak ilahi hazrete benzese de madde yönünden farklıdır; çünkü insanın hakikati kulluk, Tanrı'nınki rabliktir. İnsanın da üç hali (kendi nefsiyle baş başa, Tanrı ile, âlemle birlikte olma) vardır.

 

Cinler Âlemi (4 Harf - ‘Ayn, Ğayn, Sîn, Şîn): Hakikatleri dört harfe ve dört yöne (ön, arka, sağ, sol) dayanır, beşinci bir yöne/hakikate geçemezler.

 

Melekler Âlemi (18 Harf): Melekler, ilahi olanla (Hakk'ın 9 atma feleği) yaratılanın (insanın 9 alma feleği) kesişim noktasıdır:

 

Nûn harfinin çanağı (alt taraftaki yarım daire), dış dünyayı yani hissedilir âlemi temsil eder.

 

Nûn harfinin noktası ise üstteki görünmeyen yarım daireye, yani akledilir âleme işaret eder.

 

Elif-Lâm-Mîm

Elif, hiçbir harfe bitişmez ve hareke kabul etmez. Bu yönüyle Tanrı'nın Zât halini, yani hiçbir nitelikle bağıntılanmadığı, bilinemez olan Ulûhiyet/Ahadiyet hazretini sembolize eder.

 

Lâm hem elife (düz çizgisiyle) hem de mîme (sonrasındaki harfe bitişmesiyle) benzer. Bu yönüyle Yaradan (Mükevvin) ile yaratılan (kevn) arasındaki Berzah âlemini (kudret yüzünü) temsil eder.

 

Mîm harfi, yok olmayan mülk âlemini ve insanı sembolize eder. Harfin kuyruğunun yazım satırının (cisimler âlemi ile ruhani âlemi ayıran sınırın) altına inmesi, insanın ahsen-i takvîmden (en güzel suret) esfel-i sâfilîne (en aşağı dereceye) inişini/fıtratını sembolize eder.

 

Vâv / Gramerde merfûluk (yücelik/yükseklik) alameti olduğu için melekî ve ruhânî âlemi temsil eder. Tanrı ile melek arasındaki vahiy bağını kurar.

 

Yâ / Gramerde mecrûrluk/hafd (aşağılık/düşüklük) alameti olduğu için cisimler ve terkip âleminde olan beşer elçiyi (insanı) temsil eder. Melek ile insan arasındaki bağı kurar.

 

Üçüncü Bölüm: Işık Sembolizmi

Işık varoluşla, karanlık ise yoklukla özdeşleşir.

 

Allah ile âlem arasındaki ilişki, Güneş ile ışığı arasındaki ilişkiye benzer.

Varlıklar, Tanrı'nın "Yüzünün Işığı" (Sübuhât) ile görünür hale gelirler.

 

İbn Arabî bilgiyi genel olarak ilim, özel olarak ise marifet şeklinde kategorize eder. İlmi, "bir şeyin hakikatinin nasılsa öylece bilinmesi" olarak tanımlar. Bilgiyi iki ana başlığa ayırır: Akli ve şer'i süreçleri içeren zâhir ilmi ile kalp tasfiyesiyle elde edilen bâtın (kalp) ilmi.

 

İbn Arabî, bâtın ilmini tamamen "ışık" terminolojisiyle açıklar ve onu "Allah’ın kulun kalbine attığı bir ışık" olarak nitelendirir.

 

Görme ve algılama sürecini çift taraflı bir ışık birleşmesi olarak görür. Bir nesnenin algılanabilmesi için onun da bir ışığa ve zuhur etme (görünme) potansiyeline sahip olması şarttır.

İdrâk, ancak idrâk edilen nesnedeki ışık ile gerçekleşir / Eğer nefisler ışık niteliğinde olmasalardı, müşâhede gerçekleşmezdi. Çünkü müşâhede, ancak iki ışığın birleşmesi ile gerçekleşir.

 

Allah hakkında düşünmekle elde edilen bilgi, iddia edildiği gibi bir ışık olsaydı, o mahalle kesinlikle şek ve şüphe ârız olmazdı.

 

Nefis ne tam ışıktır ne tam karanlık; her ikisini de barındıran bir "gölge" gibidir.

Eğer nefis bu iki taraftan birine meylederse, o tarafın hükmü altına girer. Ancak tam ortada, itidal üzere kaldığında bedende hakkaniyeti ve dengeyi sağlar.

 

Önce çamurdan maddi bedenin yapısı (mizaç) oluşur; ardından tabiat bu mizaca bir kuvvet döker ve beden tutuşmaya hazır (istidatlı) hale gelir; son aşamada ise ilahi üfleme (nefh) gerçekleşir.

İlahi üfleme ile beden adeta bir meşale gibi "tutuşur" ve ruh, işte bu tutuşmadan çıkan bir ışık olarak varlığa gelir. Yani ruhun açığa çıkış kapasitesini, bedenin maddi mizacı belirler.

 

İbn Arabî’ye göre insan, mikro düzeyde bir Vahdet-i Vücûd tecellisidir. Özümüzü oluşturan ruh ve akıl tek bir ilahi hakikattir; bizi birbirimizden farklı kılan, ego ya da şahsiyet sahibi yapan şey ise bu ışığın içine doğduğu maddi kalıplarımız, yani mizaçlarımızdır.

 

Sonuç

Mistisizm

Kelime kökeni olarak sessizlik, gözü ve kulağı kapamak (myein) ve gizem (mysterion) kavramlarına dayanır. Bu da mistik tecrübenin doğası gereği "gündelik dille anlatılamaz" (inamfable/ifade edilemez) olduğunu gösterir.

 

Mistikler tecrübelerinin dille aktarılamayacağını söylerler ama devasa bir literatür üretmişlerdir.

Mistikler dili reddetmez, gündelik dili dönüştürerek sembolik bir karakterde kullanırlar. Sembol, işaretin aksine, sembolize ettiği şeyle içkin (organik) bir bağ taşır.

 

Harf Sembolizmi / oluşu, yaratılışı açıklamada çokça kullanılır.

 

Ayna Sembolizmi / Allah ile Âlem arasındaki ilişkiyi açıklamada kullanılır.

 

Işık - Gölge Sembolizmi / İlahi tecelliler ve Ayan-Sabiteyi açıklamada kullanılır.

…