Muhyiddin İbn Arabî İle İmam Rabbâni'nin Varlık Anlayışlarının Karşılaştırılması - Notlar

Erdal Kurt - Muhyiddin İbn Arabî İle İmam Rabbâni'nin Varlık Anlayışlarının Karşılaştırılması - Notlar

Yüksek Lisans Tezi, Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kayseri, 2013

 

Önsöz

İmam Rabbânî’nin Vahdet-i Şuhûd (görüş birliği/şahitlik) öğretisi, İbn Arabî’nin Vahdet-i Vücûd (varlık birliği) öğretisi üzerine inşa edilmiştir.

İslam düşünce tarihinde Vahdet-i Vücûd öğretisine karşı yapılmış tek sistemli eleştiri İmam Rabbânî tarafından ortaya konmuştur.

 

Giriş ve Genel Çerçeve

Varlık Hakkında Temel Düşünceler

Felsefe tarihinde "Bir", "İde", "Töz" gibi kavramlar...

İslam felsefesinde ise Tanrı’nın varlığı en başta kabul edildiği için tartışmalar daha çok Tanrı-âlem ilişkisi üzerine yoğunlaşmıştır.

İslam filozoflarının büyük çoğunluğu, varlık kavramının tanımının yapılamayacağını, mahiyet ve hakikatinin bilinemeyeceğini... insanın varlık hakkında asla şüpheye düşemeyeceğini" vurgularlar.

 

Varlığın Mahiyeti

İslam düşüncesindeki en temel tartışmalardan biri 'vücud' (varlık) ve 'mahiyet' (öz) ayrımıdır.

Mahiyet, varlığa sorulan 'nedir' sorusunun cevabıdır. Başka bir ifadeyle, bir şeyi o şey yapan şeydir.

 

Fârâbî ve İbn Sînâ mahiyetin vücuda önceliğini savunurken, İbn Rüşd bu ikisini özdeş kabul eder.

 

Zorunlu Varlık ve Mümkün Varlık Ayırımı

Varlıklar; zatı gereği varlığı zorunlu olan (Vacib/Tanrı) ve varlığı bir sebebe bağlı olan (Mümkün/Âlem) olarak ikiye ayrılır.

Mümkün; zatı, varlığını gerektirmeyen varlıktır; vacib ise zatı, varlığını gerektiren yani zorunlu varlıktır.

 

Vücud ve Varlık

İslam felsefesinde 'vücud' kavramı Tanrı'ya atfedilen özel bir konumdadır, tasavvufta ise bu kavram tamamen Tanrı ile aynileştirilmiştir.

Vücud birdir, sayı bakımından artış, parçalanma, bölünme gibi hususları kabul etmez.

 

Tanrı (Vücud): Varlık ile mahiyeti (özü) birdir, aynıdır. Hakiki varoluşu temsil eder. Tanımlanamaz, cinsi ve faslı yoktur, zıddı veya benzeri bulunmaz. Varlığı zatındandır.

Yaratılmışlar / Mümkin (Varlık/Mevcud): Varlığı ile mahiyeti birbirinden ayrıdır. Varlığını Tanrı'dan (Vücud'dan) alan, geçici ve izafi tecellilerdir.

 

Birinci Bölüm: Muhyiddin İbn Arabi’nin Varlık Anlayışı

Varlık ve Mahiyeti

İbn Arabî'ye göre gerçek varlık tektir ve o da Allah'tır.

"Vücudda ancak Allah vardır" ifadesi bu düşüncenin temelidir.

Mahiyetlerin dış dünyada gerçekliği yoktur, sadece zihinsel olarak mevcuttur.

 

Varlığın Açılımı ve Âyân-ı sâbite

Âyân-ı sâbite, varlıkların dış dünyada zuhur etmeden önce Tanrı bilgisindeki sabit hakikatleridir.

Âyân-ı sâbite; varlığın nesnel gerçeklik kazanmadan önce Tanrı’da yer alan hakikatlerdir.

Bu hakikatler nesnel dünyaya çıkınca "gölge varlık" hükmünü alırlar.

 

Varlıkta Çeşitlenme, Vahdet ve Kesret

Âlemdeki çokluk (kesret) aslında tek bir hakikatin (Hakk) farklı aynalardaki yansımasıdır.

Âlemde bize görünen çokluk, aslında varlığa nispet edilen tekliğin aynıdır... bu sebeple âlemdeki çokluk asli değil izafidir.

 

Tanrı Anlayışı

İbn Arabî'de Tanrı hem âleme tecellileriyle içkin (immanent) hem de zatı itibarıyla aşkındır (transandantal).

Allah, özü gereği vardır, kendisini var edecek bir Yaratan’a muhtaç değildir.

 

Zat Olarak Tanrı

Tanrı'nın zatı ("Gayb-ı Mutlak") kesinlikle bilinemez ve kavranamaz.

Hüviyetinin gerektirdiği gibi Allah’ın zatı hiç bir suretle kavranamaz ve yanına da yaklaşılamaz.

 

Tanrı’nın İsim ve Sıfatları

Tanrı zatı bakımından tek, isim ve sıfatları yönüyle çoktur.

İsimler, Tanrı ile âlem arasındaki bağı kurar.

 

Tanrı-Âlem İlişkisi

Âlem, Allah'ın isimlerinin bir aynası ve gölgesidir.

Âlem bir gölgedir ve bu gölge Hakk’ın gölgesidir. Gölgenin sahibinden ayrılması nasıl imkânsız ise aynı şekilde âlemin de Hakk’tan ayrılması imkânsızdır.

 

Vahdet-i vücûd Öğretisi

Bu öğretiye göre vücud tektir ve o da Hakk’ın vücududur.

Âlem hayaldir, ancak bu hayalilik gerçek varlığa göredir.

 

İkinci Bölüm: İmam Rabbâni’nin Varlık Anlayışı

İmam Rabbâni varlığı iki radikal kategoriye ayırır. Aralarındaki ilişki bir aynılık değil, yalnızca bir isim benzerliğidir:

 

Tam Varlık (Allah / Vâcip Varlık): Asıl, hakiki ve bağımsız varlıktır. Varlığı zâtının sıfatıdır ve zâtına eklenmiştir. Yoklukla (adem) hiçbir bağı yoktur.

 

Tam Olmayan Varlık (Mâsivâ / Mümkin Varlık): Allah dışındaki her şeydir. İbn Arabî’nin aksine, İmam Rabbâni mâsivânın dış dünyadaki nesnel gerçekliğini (realitesini) savunur; onu basit bir hayal veya vehim saymaz. Mâsivânın en temel özelliği yokluğa (ademe) dayanmasıdır.

 

İmam Rabbâni, varlığın zuhur dâhilinde üç ana mertebede şekillendiğini belirtir.

Hariç Mertebesi

Nefs-i Emr Mertebesi

Vehim Mertebesi

 

Mahiyetler, mümkin varlıkların ilâhî ilimdeki suretleridir. İmam Rabbâni’ye göre mahiyetler yaratılmaz, çünkü bir özellik grubu çoğaldığında mahiyet kendiliğinden oluşur. Yaratma; sadece bu mahiyetin dışarıda vücut (varlık) ile bitişmesinden ibarettir.

 

İmam Rabbâni, İbn Arabî’nin "mümkinlerin hakikati vâcip olan ayan-ı sabitedir" tezini reddeder. Mümkinin hakikati yine mümkindir. Vâcip ile mümkin birleşemez (ittihad edemez).

 

Alemde hiçbir şekilde cevheriyyet yoktur. Alem, tüm parçalarıyla birlikte bir arazdır (varlığı başkasına muhtaç olan nitelik).

Alemin hakikati, ilâhî isimler değil, o isimlerin zıddı olan yokluktur (adem). Alem, Allah'ın zatının değil, isim ve sıfatlarının birer gölgesidir. İmam Rabbâni "gölge" ile "asıl" arasında bir ayniyet kurulmasını şirke düşme riski nedeniyle reddeder.

 

Filozofların alemden yola çıkarak (eserden müessire) Tanrı'yı kanıtlama çabalarını anlamsız ve gereksiz bulur.

Allah’a delil aramak, şaşı bir insanın tek olan nesneyi iki görmesi gibi bir "kalp hastalığı" belirtisidir.

 

Tanrı Anlayışı

Arapça'da belirsiz bir kelimeyi belirli kılmak için tek bir takı yeterliyken, "Allah" isminde üç tane belirlilik takısı (elif, lam, he) bulunur.

Bu durum, Tanrı’nın azametinin ve makamının ulviliği sebebiyle asla tarif edilemez ve anlatılamaz oluşunun dilsel bir kanıtıdır.

Allah ismi zâtı ihata etmek için değil, O'nu mahlukattan ayırt etmek için konulmuş özel bir isimdir.

 

Zât mutlak gayptır, bilinemez. Vücud ise Zât’ın gölgesidir, Zât ile mahlukat arasında durur ve görünürlüğün ilk basamağıdır. Filozoflar asıl (Zat) ile gölgeyi (Vücud) birbirine karıştırmıştır.

 

Alemin yaratılmasını ilahi sıfatların kemali için bir zorunluluk (mucib-i bizzat) olarak görmek, Allah'ın iradesini elinden almaktır.

Yaratma eylemi zâtî bir zorunluluk değil, ilahi irade ve kudretin serbest bir seçimidir. Alemin kıdemini (ezeliliğini) savunan filozoflar bu yüzden küfürdedir.

 

İmam Rabbâni, "Gizli Hazine" hadisinden hareketle âlemin varlık sahasına çıkışını sevgiye bağlasa da İbn Arabî'den farklı olarak iki aşamalı bir neden sunar:

Birincil Neden (Hillet / Dostluk): Âlemin varlık bulmasındaki ana etkendir. Merkezinde Hakikat-ı İbrahimiyye yer alır.

İkincil Neden (Muhabbet / Sevgi): Dostluk makamından türeyen bir ferttir. Merkezinde Hakikat-ı Muhammedi yer alır.

 

Taayyün-ü Hubbî: İmam Rabbâni, tasavvuf literatürüne yeni bir mertebe kazandırır. Taayyün-i evvel ve taayyün-i vücudî mertebelerinin aslı olan bu makam, sevgi ve dostluğun birlikte oluşturduğu ve âlemin ilk tohumlarının atıldığı gölge bir mertebedir.

 

Yaygın inanışın aksine âlem Allah’a ayna olamaz. Aksine, Allah’ın isim ve sıfatları (ilim, kudret, basar) mümküne ayna olur; âlem bu ilahi aynada yansıyarak görünürlük kazanır.

Aynadaki yansıma, yansıtan nesne ile birleşmez. Dolayısıyla mahlûktaki ilim veya kudret, Allah’taki asıl sıfatların sadece birer gölgesidir ve eşya ilahi sıfatların aslına değil, ancak onların suret ve hükümlerine ayna olabilir.

 

İlahi sıfatların gölgeleri, varlığın üzerine değil, yokluk (adem) mahalline düşer.

Her şey zıttı ile kaimdir. İlahi sıfatların gölgesi yokluğa düştüğünde, o sıfatın kendisi değil zıttı aktifleşir. Örneğin; Hayat sıfatının gölgesi, adem (yokluk) zemininde "ölüm" olarak form kazanır. Bu yüzden mahlukatın özü bütünüyle ademdir.

 

İmam Rabbâni sisteminde tevhid, sâlikin idrak düzeyine göre iki ana kategoriye ayrılır:

Tevhid-i Vücûd / Var olanı bir bilmek, O'ndan başka her şeyi zihnen yok saymaktır. Âlemin varlığı haricen değil, ilmen kabul edilir.

 

Tevhid-i Şuhûd / Her şeyi yapanı bir görmek, O'nun yoğun tecellisi karşısında diğer varlıkları göremez hale gelmektir. (Fenâ makamı).

 

 

 

Üçüncü Bölüm: İbn Arabi ve İmam Rabbani’nin Varlık Anlayışlarının Karşılaştırılması

Ontolojik ve Epistemolojik Karşılaştırma

Vahdet-i vücûd ontolojik olarak Tanrı-âlem birliğini (monizm) savunurken; vahdet-i şuhûd epistemolojik olarak ayrılığı (düalizm) savunur.

 

İbn Arabî için âlem bizzat Allah’ın isim ve sıfatları vasıtasıyla Allah’ın kendi tecellisi iken; Rabbâni için âlem insana gerçek varlığı olmayan hayali bir gölge olarak sunulmaktadır.

 

Marifet Açısından Karşılaştırma

Rabbâni'ye göre vahdet-i vücûd "ilm’el yakîn" (bilgiye dayalı kesinlik), vahdet-i şuhûd ise "ayn’el yakîn" (gözleme dayalı kesinlik) mertebesidir.

Ayn-el yakîn mertebesi yalnızca bilgiyi barındıran ilm-el yakîn mertebesinden daha üstündür.

 

Benzerlik ve Farklılıklar

İki düşünür de âlemin bir "gölge" ve "hayal" olduğunda birleşirler ancak bu gölgenin mahiyetinde ayrılırlar.

Temel fark şudur: Vahdet-i vücûd öğretisi ‘Her şey O’dur’; vahdet-i şuhûd öğretisi ‘Her şey O’ndandır’ anlayışına sahiptir.

 

İmam Rabbâni’nin Vahdet-i Vücûd’a Yönelttiği Temel Eleştiriler

Vahdet-i vücûd peygamberlerin tebliğ ettiği bir hakikat değildir. Hiçbir peygamber Allah ile âlemi özdeş kılan bir dilden bahsetmemiştir.

Âlem ile Allah özdeşleştirildiğinde, evrendeki herhangi bir nesneye tapınma yanılgısı meşrulaşabilir.

Kötülüğü ve "küfrü" göreceli sayıp Hakikatin bir tezahürü görmek, peygamberlerin gönderiliş amacıyla (iyiyi emretme, kötülükten sakındırma) çelişir.

Tek failin Allah olduğunu söylemek insan iradesini yok sayarak Cebriyye ekolüne kapı aralar ve insanı sorumluluktan düşürür.

 

Genel Değerlendirme ve Sonuç

İslam tarihinde Vahdet-i Vücûd’a ulema ve bazı sûfilerce reddiyeler yazılmıştır. Ancak bu eleştirilerin doktriner ve sistemli bazda tek muhatabı (İbn Teymiyye’nin kelâmî/fıkhî eleştirileri hariç tutulursa) tasavvufun içinden konuşan İmam Rabbâni olmuştur.

 

Vahdet-i Vücûd (İbn Arabî): Mutlak tek bir varlık vardır; âlem ilahi isim ve sıfatların tecellisidir. Gölge asıldan ayrı olamayacağı için Tanrı-âlem ayrılığı sadece zihni bir faaliyettir. Sıfatlar Zat'ın aynısıdır.

 

Vahdet-i Şuhûd (İmam Rabbâni): Önemli olan var olanı bir bilmek değil, bir görmektir. Kul, manevi sarhoşluk (sekr) anında her şeyi O görür. Ancak bu bir algı durumudur. Âlem, Allah'ın kendisine süreklilik ve kuvvet vermesiyle (idâme) hayal mertebesinde de olsa nesnel bir gerçeklik (realizm) kazanmıştır; yokluktan gelmiştir ve sonradandır (hâdis).

…