İbn Arabi - İlahi Aşk - Notlar

İbn Arabi - İlahi Aşk - Notlar

Mütercim: Mahmur Kanık, 10. Basım, İnsan Yayınları, 2005

 

Giriş

İlahi Aşk adıyla hazırlanan kitap Fütûhât-ı Mekkiyye’nin 178. Bölümüdür (Sevgi / Aşk Makamı - Fî Ma'rifeti Makâmi'l-Mahabbe).

 

İrfanın yatay ve dikey boyutları

Ufkî (Yatay) Boyut – İbn Hazm ve Güvercin Gerdanlığı: İlk kez 11. yüzyılda Endülüs’te İbn Hazm tarafından yazılan eser, aşkı daha çok insani, psikolojik ve dünyasal/beşeri (ufkî) düzlemde ele alır.

Şâkulî (Dikey) Boyut – İbnü’l-Arabî ve Fütûhât: 13. yüzyılda bu kez Şeyh-i Ekber sahneye çıkar ve aşkı göklerden yere, mahlukattan Halık’a uzanan dikey, ruhani ve ilahi bir dille (şâkulî) inşa eder.

 

Aşk, rasyonel akılla veya kelimelerle tanımlanamaz. Aşk ancak tadılır (zevk edilir).

Aşk, bir annenin şefkatinden evrenin dönüşüne kadar her yerdedir. Özü itibariyle diriltici ve birleştiricidir.

 

Fütûhât-ı Mekkiyye’nin Bölümleri

El-Maârif (Öğretiler) / 73 Bölüm / Sistemin ve varlık görüşünün teorik/metafizik tabanı.

El-Muâmelât (Uygulamalar) / 116 Bölüm / Hakikat yolcusunun manevi ilerlemesi için gereken pratikler.

El-Ahvâl (Haller) / 80 Bölüm / Sufinin Hakk'a yükselirken büründüğü geçici manevi psikolojiler.

El-Menâzil (Menziller) / 114 Bölüm / Sâlikin seyrü sülûkta uğramak ve geçmek zorunda olduğu duraklar.

El-Münâzelât (Buluşmalar) / 78 Bölüm / Ruhun Sevgiliyle (Hak ile) yüz yüze geldiği muazzam içsel vizyonlar.

El-Makâmât (Makamlar) / 99 Bölüm / Varlığın en yüksek aşamaları, kâmil insanın nihai durakları.

 

Sevginin Temelleri

İnsanlar aşkı beşeri nesnelere (bir kadına, çocuğa, makama veya paraya) yönelttiklerini sanırlar. Oysa arifler bilirler ki, Leylâ ya da Zeyneb ismiyle simgelenen her bir güzel suret, aslında ilahi güzelliğin (cemâl) birer perdesidir (hicab).

Allah, Kendisinden başkasının sevilmesine rıza göstermez. Bu yüzden yaratılmış her varlığın özüne Kendi güzelliğini nakşetmiştir; böylece kim neyi severse sevsin, aslında farkında olmadan Allah’ı sevmiş olur.

Alem hem sevendir hem sevilendir. Bütün bunlar hep O'na döner.

 

Cebrail’in Hz. Peygamber’e insan suretinde (Dihye) görünmesi gibi, sevgilisinin suretinin gözlerinin önünde somutlaşır.

 

"Allah şudur, bu değildir" diyerek tenzihçi, kuru ve akli delillerle yetinmiş olsaydık, hiçbir insan Allah’ı sevemezdi. Çünkü akıl uzaklaştırır, soyutlar ve soğutur.

 

O’nun bizi sevdiğini, tövbe edenleri, sabredenleri, temizlenenleri sevdiğini yine Kur'an ayetlerinden öğrendik.

Allah Kendini bize tanıtmıştır, biz de bu sayede O’nu kalbimize sığdırabilmişizdir.

 

Sevginin Belirtileri

Evren (âlem) büyük bir insan, insan ise küçük bir evrendir. Ancak ilahi isimleri tam bir şuurla yansıtan tek varlık insandır.

 

Kays ve Leylâ

Leylâ, Kays’ın yanına gelip "İşte ben geldim, Leylâ'yım!" dediğinde, Kays, başını kaldırıp Leylâ’ya: "Gözümün önünden çekil git! Çünkü senin aşkın beni öylesine meşgul etti ki sonunda seni unuttum" der.

Âşık, sevgilinin somut varlığından bile geçip, aşkın kendi özüyle birleşmiştir.

 

İlahi Sevgi

Allah Teâlâ, evrendeki her şeyin (kuşların, gölgelerin, dağların, meleklerin) secde ve tesbih ettiğini anlatırken Hz. Muhammed (s.a.v.), kâinatın bu külli/evrensel tesbihine, gölgelerin sağa sola uzanarak boyun büküşündeki fıtri secdeye bizzat şahit olmuştur. O, bunu iman yoluyla değil, ayne'l-yakîn ve hakka'l-yakîn bir müşahedeyle görmüştür.

İnsan, akıl ve irade perdesi yüzünden bu zati tesbihten gafil kalabilir. Ancak kıyamet günü bedenin azaları (deri, el, ayak) dile geldiğinde, insanın fiziki yapısının da aslında kâinatla birlikte her an Allah’ı tesbih ettiği gerçeği açığa çıkacaktır.

 

Nefsin (İnsanın) Tekâmülü

Birinci Aşama: Akıl ve Hudûs (Sonradan Olma) Delili

İkinci Aşama: Menfaat ve Nimet Sevgisi

Üçüncü Aşama: Elçinin (Vahyin) Gelişi

 

İlâhi Sevgi-Ek

İlahi Kıskançlık (Gayret)

Kul, şeriat bilgisine ulaştıktan sonra Cennet umudu ve Cehennem korkusuyla Allah’ı sevebilir. Bu durumda öncelikle kendini korumak ister, sevgisi esasen kendine yöneliktir.

Kul ayrıca sadece Allah’ın rızasını umarak da Allah’ı sevebilir. Burada sadece Allah’ı sever.

 

Allah sevgide ortaklık istemez.

Evrende Allah'tan başka bir "Âşık" (seven) ve Allah'tan başka bir "Maşuk" (sevilmek istenen) yoktur. Kul, kendi gözüyle her varlıkta O'nu görmeye başlar.

 

Allah gizli bir hazineydi, bilinmeyi sevdi ve istedi. Bu sevginin hararetiyle ilahi bir nefes (Nefes-i Rahmânî) salıverildi.

Bu ilahi nefesten ilk meydana gelen cevhere "Amâ" denir. Âlemin ilk maddesi, cevheridir. Henüz dış dünyada var olmamış tüm ruhlar, suretler ve ayan-ı sabiteler bu Amâ cevherinin içinde gizilgüç (bil-kuvve) halinde bulunmaktaydılar.

 

Ruh Amâ cevherinin içindeyken Allah’ın "Kün!" (Ol!) kelamını işitti.

O sesi işitir işitmez duyduğu vecd ve aşkla dış varlık alanına (vücûd-ı aynî) fırladık ve suretler kazandı.

 

Ruhâni Sevgi

Ruhânî sevgi, sevgideki bencilce arzular ile fedakarlığı bir araya getiren dengeli bir köprüdür.

Seven kişi akıl ve ilmi birleştirdiğinde "hekim" (bilge) olur. Bilge âşık, kâinattaki ve ilişkilerdeki ilâhî düzeni bozmaya çalışmaz; sevgilinin hakikatini, ondan ne beklediğini bilir.

Sevilen irade sahibi bir varlıksa, âşık onu "kendi nefsi için değil, sevgilinin kendisi için" sevebilir. Ancak sevilen iradesiz bir varlıksa (veya taş, ağaç, cansız bir nesneyse), âşık onu ister istemez kendi nefsi (menfaati) için sevecektir.

Bakire, henüz varlık alanına çıkmamış, potansiyel haldeki yoklukta ($adem$) bekleyen temiz, bozulmamış hakikattir (Âyan-ı Sâbite).

 

Tabii Sevgi

Canlılığı sağlayan "hayvânî ruh", nefesten ibarettir.

İki sevgili kucaklaşıp öpüştüğünde, içlerindeki havayı (nefesi) karşılıklı olarak emerler.

Nefeslerin bu şekilde iç içe geçmesiyle iki ayrı beden, tek bir ruhani iklime bürünür. Aşkın fiziki boyutu (tabiî sevgi), ruhani bir birleşmeye (ittihat) hizmet eder.

 

Dünyadaki zıtlıklar (sıcak-soğuk, helal-haram, izzet-zillet, gece-gündüz) tabiatın kaçınılmaz çatışmasıdır. Bu çatışmanın kökeni ilâhî isimlerin (Esmâ-i Hüsnâ) tecelli alanındaki fazilet yarışıdır.

Alemdeki çokluk ve kavga bu yüzdendir.

 

Sevginin Adları

El-Hevâ (İlk Düşüş / Ani Eğilim)

Hevâ, bir yıldızın gökten aniden kayması gibi, aşkın gayb (gizli) aleminden aşığın kalbine birdenbire düşmesidir.

Buna bir bakış, bir ses duyuş veya bir iyilik (ihsan) görmek sebep olabilir.

 

El-Hubb (Halis / Berrak Sevgi)

Nasıl ki bulanık bir su kaba konduğunda bekletilir, tortular dibe çöker ve üstü berraklaşırsa; kalpteki sevgi de Hak dışındaki tüm ortaklardan (şirke sebep olan dünyevi bağlardan) temizlendiğinde Hubb adını alır.

 

El-Işk (Aşırı Sevgi / İstila)

Aşk özü gereği aşığın tüm varlığını "istila eden" bir sarmaşık gibidir

Aşk, aşığın kanına, etine, damarlarına, kemiklerine öyle bir nüfuz eder ki, aşığın kendi varlığından geriye hiçbir şey kalmaz.

Âşık artık kime baksa sevgilisini görür, ne işitse sevgilisinden işitir. Dünyadaki her şey onun için birer aynaya dönüşmüştür: Her neye baksa 'Bu O'dur!' der.

 

El-Vedd (Sarsılmaz / Kararlı Sevgi)

Aşkın getirdiği coşkunluk, ayrılık veya kavuşma durumları aşığın halini değiştiremez. Hoşa giden durumda da, acı veren durumda da âşık sarsılmaz bir kararlılıkla (sûbut) sevgilisine bağlı kalır.

 

Sevginin Yanıltmaları

Aşıklar, dış dünyadaki somut bir varlığı (kadını, erkeği, nesneyi) sevdiklerini sanırlar; oysa gerçekte sevdikleri şey, kendi hayal dünyalarındaki latif hayaldir (imajdır).

Leylâ kanlı canlı haliyle Kays'ın yanına geldiğinde, Kays ona "Gözümün önünden çekil git!" der. Çünkü dışarıdaki etten kemikten Leylâ, Kays'ın kalbinde/hayalinde büyüttüğü o kusursuz, muazzam ve latif Leylâ imajının yanında sönük kalmaktadır. Dış dünyadaki fiziksel varlık, hayaldeki o muazzam vuslat lezzetini perdelemektedir.

 

Âşık, sevgilisini fiziki dünyanın kusurlarıyla değil, kendi hayal dünyasında ilahi güzellikle donatarak korur.

 

Aşk akli tedbirleri, planları yerle bir eder; insanı mutlak bir şaşkınlığa ($hayret$) ve dağılmaya sürükler.

Hz. Yakub, yüzlerce kilometre öteden Hz. Yusuf'un kokusunu aldığında çocukları ona "Sen hâlâ eski şaşkınlığın (aşkın) içindesin" demişlerdi.

 

Aşıkların Bazı Sıfatları

Nühûl / Erime

Çöldeki susuz adam serabı su zanneder ve ona koşar. Yanına vardığında ise su bulamaz.

İnsan dünyada bir varlığa (sevgiliye, makama, nesneye) susuzlukla koşar. O nesneye ulaştığında (perde kalktığında) anlar ki, aslında aradığı o fani nesne değil, o nesnenin arkasındaki tecelli olan Allah'tır. Kul farkına varmadan Allah onu bu yanılsamayla Kendisine çekmiştir.

 

Zübûl / Harap Olma

Zübûl, aşığın hem bedeninin hem de ruhunun yeme, içme ve uykuyu terk ederek solması, bir anlamda "dünyadan el çekmesi" (zühd) halidir.

Kul, ilahi azamet karşısında eriyerek adeta "vehmedilmiş hayali bir noktaya" döner.

Sura üfleyecek olan büyük melek İsrafil, kalbine inen ilahi azamet tecellisi yüzünden her gün kendi nefsinde 70 kat küçülmekte, adeta boyutsuz bir zerreye dönmektedir.

 

Gârâm / Helak Olma

Gârâm, aşkın mutlak hakimiyeti altında tamamen yok olmayı (helak) istemektir.

 

Şevk

Şevk, sevgiliye kavuşma arzusunun yarattığı ruhani ve cismani harekettir.

Fani aşklarda, aşık sevgilisine kavuştuğu an ($vuslat$) sevinmesi gerekirken içini bir korku kaplar: "Ya ayrılırsak?" korkusu. Bu yüzden kavuşma anında bile şevk ve ıstırap bitmez. Allah'tan başkasını sevmenin cezasıdır bu.

Allah'ı seven bir kul için ayrılık korkusu yoktur.

 

Hıyam / Çılgınlık

Beşeri bir aşkta çılgına dönen kişi mekansal olarak umutsuzca sağa sola koşar, perişan olur.

İlahi aşık belli bir yöne koşmaz; çünkü o hangi yöne baksa, hangi dilden işitse tecelli edenin tek bir Maşuk (Hakk) olduğunu bilir. Onların çılgınlığı, evrenin her zerresinde sevgilinin yüzünü görmenin yarattığı muazzam hayret duygusundandır.

 

Zefrât / İç Çekişler

Kalp, taşımakta zorlandığı ilahi nuru ve aşk ateşini dışarı vurmak için derin nefesler alır. Bu nefesler göğüsten çıkarken, tıpkı yanan bir ateşin çıtırtısı gibi iniltili ve hararetli sesler (zefrât) çıkarır.

 

Kemed / Gözyaşsız Sevda

Kalbin en derin, en koyu hüznüdür. Bu hüznün içinde gözyaşı yoktur. Âşık sürekli sessizce "ah" çeker, inler ama bu acının sebebini kendisi bile ayırt edemez. Bu dilsiz acının tek ilacı, doğrudan doğruya Sevgili ile meşgul olmaktır. Sevgilinin emirlerini yerine getirmek (ibadet ve hizmet), aşığın kalbindeki bu ağır sevda yükünü hafifleten tek ferahlık kapısıdır.

 

Kur'an'da Âşıkların Vasıfları

Attığın zaman sen atmadın, fakat Allah attı

 

Allah'ın isimleri (Hayy, Alîm, Mürîd, Kadîr...) aralarında hiçbir boşluk, eksiklik ve gedik kalmayacak şekilde kenetlenmiştir.

Evren (alem), bu isimlerin birbiri ardına kesintisiz tecelli etmesiyle ayakta durur.

 

Aşıkların Çeşitli Halleri Hakkında Anlatılan Öyküler

Aşkın Üç Mertebesi

Tabii aşk

Aşk sözleri duyunca eriyip bir su damlasına dönüşen âşık

Âşık, kesafetini (maddi yoğunluğunu) kaybederek aslına (suya) dönmüştür.

Kelimeler ve harfler sadece "madde/tabiat" üzerinde fiziksel bir değişim (fena) yaratır.

 

İlahi Aşk

İlahi aşka tutulan ariflerde dışarıdan hiçbir fiziksel değişim görünmez. Onlar eriyip yok olmazlar, aksine İlahi varlıkla bâkî kalırlar.

 

Ruhani Aşk

Hem cismi hem ruhu olan insana hastır.

 

Fatma binti İbnü'l-Müsenna el-Kurtubî

 

Kabe'nin örtüsüne sarılıp ağlayan genç kız

 

Akıl, doğası gereği sınırlandırıcı, bağlayıcı ve mukayyet kılıcıdır. Bu yüzden meleki makamların ötesine geçemez, gökte kalır.

 

Âşıkların Bazı Sıfatları

Ruh (Nur) ve Tabiat (Karanlık) bu iki zır kutup çatışma halindedir. Âşık, bu savaşın kaçınılmaz olarak kurbanı (maktulü) olan kişidir.

Tabiat galebe çalarsa: Âşık karanlığa gömülür, "Hakk’ı halkta (yaratıklarda) sever."

Kişi, varlığın zahiri ve maddi boyutuna takılıp kalır.

 

Ruh galebe çalarsa: Vücut evi aydınlanır, âşık "Hakk’da halkı sever." Tabiatını öldürdüğü için Allah katında bir manevi şehid olur; diri kalır ve ebediyen rızıklandırılır.

 

İnsan, Allah'ın hem Zâhir (Görünen) hem Bâtın (Gizli) isimlerinin aynasıdır. Akıl, bu iki alem (şehadet ve gayb) arasındaki dengeyi kurmakla görevlidir.

Ne zaman ki Allah âşığa "Leysel mîslihi şey’ün" (O’na benzer hiçbir şey yoktur) ismiyle (yani mutlak tenzih ve benzersizlik tecellisiyle) tecelli eder, o an âşığın dengesi bozulur. Akıl bu mutlak sonsuzluk karşısında "bağlama" (ikaal) işlevini yitirir ve âşık telef olur. Akıl gidince, şer'i yükümlülük sınırlarının da ötesinde bir hayret makamına geçilir.

 

Dünya bir meşakkat yeridir. Ruh ile beden arasındaki bileşim (terkip), İlahi bir kıskançlık (gayret) barındırır. Allah, kullarının Kendisinden başkasıyla oyalanmasını istemediği için ölümü bir imtihan köprüsü yapmıştır.

 

İnsanın boğazından, göğse ve kalbe en uzak/en derin noktadan çıkan ilk harfler "Ha" ve "Hemze"dir (yani "Ah" sesidir). Bu yüzden ah çekmek, doğrudan kalbin, sevginin ve Rahmanî nefesin insan bedenindeki yansımasıdır.

 

Allah, insanı tüm aleme ve meleklerin safiyetine tercih etmiş, ona bütün isimleri öğretmiştir.

 

"Attığın zaman sen atmadın, Allah attı"

Kul artık müstakil bir fail (özne) değildir, o sadece ilahi fiillerin üzerinde sergilendiği bir olay mahallidir (mazhardır).

Eğer Allah kulu severse, bu kez Hakk şehadet aleminde (maddi dünyada) mahv olur (gözlerden gizlenir), kulun fiili üzerinden tecelli ederek kulu isbat eder.

 

Allah, sevmediği kulun sesini duymak istemediği için onun ihtiyacını hemen verir ve onu başından savar.

Allah sevdiği kulun duasını, onun yalvarışındaki o tatlı sesi, yakarışı işitmekten zevk aldığı için erteler.

 

Farklı milletlerin Tanrı’yı kendi dillerinde başka kelimelerle (Allah, Hûda, Tanrı, Createur) çağırması, kulun o anki ontolojik durumunun (halinin) bir yansımasıdır. Kelimeler ve harfler değişir ama kalbin yöneldiği "Maksud" (hedeflenen tek anlam) asla değişmez.

 

"Lâ ilahe illallah" lafzı hiçbir yaratılmış ölçüye sığmaz. Bütün evren bir kefeye, bu söz diğer kefeye konsa bu söz ağır gelir.

Allah, "Ben göklere ve yere sığmadım, mümin kulumun kalbine sığdım" buyurur.

 

Sonsöz

Aşıkların sıfatları saymakla bitmez.

Aynı tecelli iki kez gerçekleşmez ve iki kişiye birden aynı şekilde görünmez.

Hakk sürekli yeni bir şendedir

 

Allah'ı yaratıklara benzetmekten, sakın, kesinlikle sakın!

 

Sevgiliye tam anlamıyla uygun düşen bir seven olmadıkça, o sıfatlardan hiçbiri sevgiliye rücu etmez.

Eğer kâmil bir aşık (kul) yoksa, o aşk sıfatları yeryüzünde hakkıyla açığa çıkamaz.

Kul, Hakk'ın sevgisine tam bir teslimiyetle ayna olduğunda, aşk sıfatları döner ve yine Hakk’ta kemale erer.

…