İbn Arabi - Allah Adamları ve Kutuplar - Notlar

İbn Arabi - Allah Adamları ve Kutuplar - Notlar

Mütercim: Ekrem Demirli, Litera Yayınları, 2015

…

 

Velilik algısı, İslam düşünce tarihinde basit bir dindarlık tanımından, kozmik bir nizam mekanizmasına doğru evrilmiştir.

İlk dönemlerde velilik, Kur'ân ve hadislerde geçen yaygın anlamıyla; Allah’a yakın olan, takva sahibi, ibadete düşkün mümin kul olarak algılanıyordu.

Tirmizî tasavvufta velayeti sistemli ve kurumsal bir dille aldı.

İbn Arabi Tirmizî’den aldığı bu fikre ontolojik zemin kazandırdı.

Fütûhât’ta zikredilen Kutuplar, Bedeller (Abdallar), Fertler, Nakipler ve Nücebalar sembolik unvanlar değil; kâinatın manevi dengesini koruyan canlı vazifelilerdir.

 

Veli Hakk’ın fiiline tam anlamıyla mazhar ve şahit olan kimsedir.

Veli, kul ile Allah arasında duran mekanik bir aracı (vesile) değil; ilâhî isimlerin o andaki tecellisini kusursuzca yansıtan bir aynadır. Biz veliye baktığımızda veliyi değil, onda zâhir olan Hakk'ın fiilini görürüz.

…

 

Fütûhât-ı Mekkiyye

Allah Adamları ve Kutuplar

 

Süvari Kutuplardan Birinci ve İkinci Tabakanın Bilinmesi

"Efrad" (Tekler)

Yeryüzündeki manevi tasarruf Kutub’un (manevi lider) idaresindedir. Ancak Efrad o kadar yüksek bir teklik mertebesindedir ki, Kutub’un bile onlar üzerinde bir tasarrufu, yetkisi yoktur.

 

Efrad doğrudan doğruya Allah'ın el-Ferd (Tek) isminin tecellisine mazhardırlar.

 

Hızır Efrad makamından hareket ediyordu. Bu sebeple arkadaşlık edemediler.

Hz. Musa bir peygamberdi ve peygamberlik makamı, zâhiren şeriata aykırı görülen her şeye (geminin delinmesi, çocuğun öldürülmesi gibi) itiraz etmeyi gerektirir.

 

Velinin "özel yön" (vech-i hâs) vasıtasıyla doğrudan Allah'tan aldığı ilim, sıradan aklın ve zâhirî fıkhın kalıplarına sığmaz.

 

Belli bazı velilere "Kutup" denmesinin sebebi bir grubu yönetmeleri değil, kulluk makamının onların üzerinde dönmesi (sabit olmaları) sebebiyledir; onlarda başkanlık veya liderlik sevdası yoktur.

 

Süvari Kutupların Bilinmesi

Hareketten Soyutlanmak

Tasavvuf hiyerarşisinde özel bir sınıf olan Süvariler (Rikâbiyye) kendi iradi ve nefsani hareketlerinden tamamen tecrit olmuşlardır.

Onları yürüten, menzilleri katettiren binekleridir (yani ilahi esma ve kudrettir).

Lâ havle velâ kuvvete illâ billâh (Allah'tan başka güç ve kudret sahibi yoktur) bu makamın zikridir. "Attığında sen atmadın, fakat Allah attı."

 

Hareket sonradan olmadır; durağanlık (sükûn) ise hareketin yokluğudur.

Harekette her zaman bir fail olma, varlık gösterme iddiası vardır. Sükûn böyle değildir.

 

Allah’a yakınlık / Farzlarla yakınlık: Peygamberlerin (Hz. Musa) dairesidir.

Nafilelerle yakınlık: Hızır’ın dairesidir. Vech-i hâs (özel yön) makamıdır.

 

Allah'ın sıfatları konusunda akıl yürüten Eş'arî kelamcılar bu sıfatların tek bir hakikat mi yoksa farklı hakikatler mi olduğu konusunda rasyonel akılla kesin bir delil bulamazlar. Bakıllanî'nin yaklaşımındaki gibi, zata ilave çokluklar kabul edildiğinde adeta sayısız kadim varlıklar (kudemâ) silsilesi doğar.

 

Tasavvuf ehli, bu bilgileri akli çıkarımlardan değil, ilahi tecelliden (keşif/zevk) alır. Ariflerin işi münakaşa değil, her grubun bilgi kaynağını (meşrebini) tespit etmek ve "ilahi genişlik" (el-vüs'atü'l-ilâhiyye) gereği onlara mazeret sunmaktır.

 

Allah Kur'an'da Kendisi için hep isim lafzını kullanmış, iş nitelemeye (vasf/na't) geldiğinde Allah, "Rabbin onların nitelemelerinden (yasifûn) münezzehtir" buyurmuştur.

 

Her şey Allah katındandır, fakat edep, çirkinliği nefse, güzelliği Hakk'a izafe etmeyi gerektirir (Vech-i Hâs).

Hz. İbrahim’in Edebi: "Hastalandığım zaman O bana şifa verir" derken, hastalığı "hastalandığımda" diyerek kendine, şifayı ise Allah'a nispet etmiştir. Oysa hakikatte hastalığı yaratan da Allah'tır.

 

Hızır Kıssası

Geminin delinmesi izah edilirken "Ona kusur vermek istedim" diyerek “kusurlu” işi kendine maleder.

 

Duvarın onarılması izah edilirken “Rabbin irade buyurdu ki...” diyerek, saf hayır olan Allah’ın iradesine bağlanmıştır.

 

Çocuğun öldürülmesi izah edilirken “İstedik ki (Rableri değiştirsin)” demek suretiyle, işin hayır yönünü Allah'a, şer/kusur yönünü ise kendine nispet etmiştir.

 

Hızır'ın "Ben", "Biz" ve "Rabbin" zamirleri arasında mekik dokuması, kâinattaki şerlerin fâilini ararken arifin nasıl bir dil felsefesi geliştirmesi gerektiğinin misalidir.

 

İkinci Tabakadan Yönetici Süvarilerin Bilinmesi

Arabi bu bölümde gençliğinde İşbiliyye (Sevilla) ve çevresinde dostluk kurduğu dört büyük Melâmî azizini zikreder.

Bu dört zat, kâinatı sevk ve idare eden ilahi isimlerden el-Müdebbir (Yöneten) ve el-Mufassıl (Ayrıştıran) isimlerinin yeryüzündeki mazharlarıdır.

Ebû Yahya es-Sunhâcî ed-Darîr (Ama Yahya)

Doğunun en rüzgârlı, çetin dağına defnedildiğinde dağın rüzgârı durur. Ta ki defin bitip Müdebbir (Yönetici) olan ruh mekânı terk edene kadar. Gitmesiyle rüzgâr eski sertliğine döner. Toprak ve hava, o kutlu ruhun karşısında sükûnete bürünmüştür.

 

Salih el-Berberî

Kırk yıl yollarda sürekli sefer halinde (seyâhat) olmuş, ardından kırk yıl boyunca İşbiliyye’deki bir mescidde o seferdeki mutlak yalnızlığını (halvet) korumuştur. Mekânı sabit tutarken bile içsel seferini sürdürmüştür.

 

Abdullah eş-Şarkî

Elli yıl boyunca evinde kandil/ışık yakmadan yaşamıştır. Maddi ışığa ihtiyaç duymayan, karanlığı kendi bâtıni nuruyla aydınlatan bir mekân tasarımıdır bu.

 

Ebu’l-Haccâc Yûsuf eş-Şuburbelî

Su üzerinde yürüyen ve ruhların kendisiyle arkadaşlık ettiği bir arif. Su elementi onun iradesine boyun eğmiştir.

 

Ulu’l-Elbâb (Derin Akıl Sahipleri)

"Lübb", bir şeyin özü, çekirdeği demektir.

İnsanlar uykudadırlar, öldükleri zaman uyanırlar.

Bu nedenle dünya hayatının bizzat kendisi tabir edilmesi gereken devasa bir rüyadır.

 

Niyet Kutuplarının Bilinmesi

Yağmurun tek bir tabiatı vardır; yağmak ve düştüğü yeri canlandırmak. Niyet de zatı itibariyle tektir; sadece fiile yönelmek veya ondan yüz çevirmektir.

Aynı gökten inen tek bir suyla sulanan topraklardan kimi gül ve hoş kokulu çiçekler bitirir, kimi ise çürük ve baldıran otu verir. Hatta o yağmur yüzünden bir yoksulun evi de yıkılabilir. Fark tohumun ve toprağın mizacından gelir.

 

Ezelde ilahi ilim, kimin mutlu (said) kimin bedbaht (şaki) olacağını belirlemiştir. Fakat ilim, yapısı gereği tebliğ edici (duyurucu) değildir; o sadece bilir.

Kelâm sıfatı, ilahi ilmin tercümanı olarak kulun mutluluk yollarını peygamberler aracılığıyla açıklar.

 

Dansın kaynağı: Hayvani ruh, doğa ve feleklerin döngüsel hareketi.

 

Niyet Kutupları, Hz. Yunus'un kalbi ve meşrebi üzerindedirler.

Yunus, ümmetine kızıp öfkeyle gittiğinde içindeki öfke karanlığı dışına yansımış ve balığın karnındaki üç kat karanlığa bürünmüştür. Orada karanlıklar içindeyken içindeki tevhid nuruyla dışındaki karanlığı yırtmıştır.

Balık onu kıyıya çıkardığında, yeni doğmuş bir çocuk gibi zayıftı.

Balığın karnından çıkması / ikinci kez doğması…

 

Yunus'un başına gelenler bir anlık niyet ve amaç sapmasından kaynaklandı.

 

Nefesler Menzilini Araştırıp Bu Bölümde Zikredeceğim Durumları Gören Kimsenin Bilinmesi

İdrâkler ve Bilinenler

Duyular (Havas) zorunlu bilgi verir, asla sürçmezler.

Akıl duyudan gelen saf veriyi kendi şartlanmalarıyla yorumlar. Hata bizzat akla (hükme) aittir.

Hasta bir adam bal yediğinde onu acı algılar.

 

Amâ / hiçbir yaratılmış varlık ve Arş yokken, Allah’ın zamansız ve mekânsız olarak "bulunduğu" rivayet edilen ezelî rütbedir.

Amâ altında ve üstünde hava bulunmayan, taşınmayan bir mutlak gaybdır.

Amâ, er-Rab ismine aittir.

 

Arş / Allah’ın daha sonra yarattığı ve er-Rahman ismiyle istiva ettiği tecelli tahtıdır.

 

Rabbin Arş’tan Yakın Göğe İnmesi

Rab her gece yakın göğe iner

 

Hz. Peygamber’e "Âlemi yaratmadan önce Rabbimiz neredeydi?" diye sorulduğunda, "Altında ve üstünde hava bulunmayan Amâ’da idi" buyurmuştur. Burada gizli olan isim er-Rab’dır.

 

Allah daha sonra Arş'ı yaratmış ve oraya er-Rahman ismiyle istiva etmiştir.

 

Rab yakın göğe indiğinde, aslında Arş’tan bağımsız bir iniş sergilemez.

Rab ismi yakın göğe Rahman vasıtasıyla iner.

"Tövbe eden yok mu, bağışlanmak isteyen var mı?" hitabı, tamamen kuluna merhamet eden er-Rahman isminin doğasının bir gereğidir.

 

Nefesler Menziline Ulaşmış Şahsin Bilinmesi ve Ölümünden Sonraki Sırları

İman ve Keşif

Kendi başına var olamayan anlamların toplamı, nasıl olur da kendi başına bilfiil var olan bir "Zât"ı meydana getirebilir?

Peygamberler bu yüzden aklın imkânsız gördüğü haberleri getirmişlerdir

 

İki şeyin birbirine benzediğini sandığımızda yanılırız.

Eğer tam bir benzerlik olsaydı, iki varlık birbiriyle karışır ve bilgi imkânsız olurdu.

Evrendeki yegâne ortak benzerlik, her şeyin Yaratıcı'ya olan mutlak muhtaçlığıdır.

 

Nefesler Menzilinde Muhakkik

İnsanın dünyadaki varoluşsal "hali" ile ahiretteki "mekânı" arasında kırılmaz bir ilişki / bağ var.

Sahiplik iddiası, ahiretteki mutlak mülkiyetten ve özgürlükten mahrum kalma sebebidir. Dünyada sırf kul olan (kendi varlığını tamamen Hakka teslim eden), ahirette "sırf sahip" olur.

Dünyada kendi nefsinin izzetinin (makam ve hükümdarlık gibi zâhirî değil, bâtınî kibirin) zirvesinde olan, ahirette zilletin en dibine çöker. Dünyada Hak karşısında horluğun ve mahviyetin zirvesine ulaşan ise ahirette en aziz makama yerleşir.

 

Günümüzde bir arif hangi amel ve keşif yolundan giderse gitsin, aslında Muhammedi şeriatın içindeki bir odada yürümektedir.

Gittiği yol Hz. İsa’nın nebevi neşvesine denk geliyorsa ona "İsevî", Hz. Musa’nınkine denk geliyorsa "Musevî" denir.

 

Hz. İsa’nın babasız, salt bir "ruhun insan suretinde görünmesiyle" (tecessüm) var olması, onun ümmetinde "surete ve ikonlara" tapma eğilimi doğurmuştur. Muhammedi şeriat ise algılanabilir suretleri yasaklamış; fakat İsevî hakikati de dışlamayarak İhsan hadisindeki "Allah’ı görürcesine ibadet et" emriyle tasavvuru ve hayali (manevi bir tasviri) ibadetin merkezine yerleştirmiştir.

 

İsevî meşrebe sahip veliler herkese karşı şefkatlidirler ve kâinattaki hiçbir varlığı dışlamazlar. En ayırt edici özellikleri "her şeyin güzeline bakmak ve dillerinden ancak iyi söz dökülmesidir."

 

İsevî Kutupların Bilinmesi

İki Miras: Muhammedî ve İsevî

İsevî meşrep arifler, bir kimsede istidat gördüklerinde manevi enerjiyi soyut bir telkinle değil, fiziksel bir temasla geçirirler.

 

Kuran’ın taklit edilemeyişinin sebebi salt lafız güzelliği değil, doğrudan Hakka (yani hakiki varlığa) mensup olmasıdır.

 

İsevî Kutuplara 600 ilahî güç verilir.

Ancak en büyük erdem bu gücü sergilemek değil, kulluk muktezası olarak gizlemektir. Çünkü ricalullah, mutlak güç sahibine (Allah'a) karşı güç gösterisinde bulunmaz; rablik taslamaz, kul kalır.

 

Kutuplardan Makam-ı Muhammed'e Ulaşanların ve Ulaşmayanların Bilinmesi

Risalet, Nübüvvet ve Velayet

Peygamberlik (risalet ve nübüvvet) kesilince, Allah ümmet için kendi isimlerinden olan el-Velî ismini açıkta bırakmıştır.

 

Kul namazda "Hamd âlemlerin rabbi Allah'adır" dediğinde, aslında o sözü kulda yaratan ve söyleten yine Hak'tır.

 

Emir, nefse yasaktan daha ağır gelir.

 

Ariflerin Hatası, Avamın Hatası

İblis’in yeryüzündeki trajedisi, tevhidi bir nefes bile tasavvur edememesidir.

Âdem’in inişi ceza değil, yeryüzündeki halifelik vaadinin gerçekleşmesidir.

 

Dünya, kendini bırakma ve serbestlik mekânı değildir

 

Oluş İlimlerinden Tikel Bir İlme Komşu Olanın Menzilinin Bilinmesi

Onun Tertibi, Sırları ve Kutupları

Harikulade: Mucizeler, Kerametler ve Sihir

Sihir / seher

Seher nasıl ne tam gece ne de tam gündüz ise, sihir de ne mutlak yokluktur ne de mutlak gerçekliktir.

Keramette ortaya çıkan nesnenin dış dünyada vücûdî (maddesel) bir gerçekliği vardır.

Mucizenin keramekten farkı, peygamberin kendi bilgi, hile veya önceden tasarlanmış himmet gücünün dışında, doğrudan ilahî iradeyle gerçekleşmesidir.

 

Suretler değişir fakat hakikat değişmez

Su kaynayıp buhar olduğunda, su sureti gidip buhar sureti gelir

 

Cebrail’in ayak bastığı her yer (toprak dahi) hayat bulur.

…