Andrew J. Mitchell, Jason Kemp Winfree - Georges Bataille'in Takıntıları - Notlar

Andrew J. Mitchell, Jason Kemp Winfree - Georges Bataille'in Takıntıları - Notlar

Topluluk ve İletişim

The Obsessions of Georges Bataille: Community and Communication, Sunny Press, New York, 2009

 

Editörün Önsözü

Bataille; edebiyat, felsefe, sosyoloji, psikanaliz, sanat tarihi ve erotizm/pornografi arasında mekik dokur. Felsefe kurumunun dışında kalmış gibi görünse de yirminci yüzyıl Kıta Felsefesi’nin (Foucault, Derrida, Blanchot, Lacan, Kristeva, Baudrillard, Nancy) kurucu figürlerinden biridir.

 

Lanetli Pay (La Part Maudite): Bataille, ekonomi politikten evrenin bütününe uzanan aşırı enerjinin (güneş enerjisi, harcama, tüketim) izini sürer.

 

Jean-Luc Nancy, siyasal ve toplumsal "birlikte var oluşu" üretici ekonominin ve klasik Heideggerci çerçevenin dışına taşıyarak Bataille üzerinden yeniden düşünür.

lanchot, Nancy’ye yanıt vererek Bataille'ın topluluk anlayışının kavramsallaştırmaya (ve hatta eylemsizliğe/tembelliğe) gösterdiği inatçı direnci ve bu düşüncenin somut, imkânsız karakterini vurgular.

 

Bataille’a göre topluluk, ancak karşıt eğilimlerin (egemenlik dürtüsü ile kaynaşma/erime arzusu) gerilimi üzerinde yükselebilir. Gerçek anlamda iletişim kurmaya değer tek şey, "iletişim kurulamayanın kendisidir" (imkânsız olanın paylaşımı).

 

Editörlerin Girişi: Topluluk ve İletişim

Günümüz sermaye düzeninin "iş dünyası", "akıllı topluluk" gibi faydacı kavramlarla nitelenir.

Bataille'ın topluluk anlayışı / Bu topluluk, ne geçmişe dönük ütopik bir cemaattir ne de belirli bir ulus, din veya etnik kimliğe dayanır.

 

Jean-Luc Nancy ve Maurice Blanchot’nun izinden giden bu yaklaşımda topluluk; bir birikime, üretime, esere (works) veya öz-yinelemeye dayanmaz. "İşsiz olumsuzluk" (unemployed negativity); üretmeyen, kendisini bir kimlik veya mülkiyet olarak kurmayan, aksine aylaklık, kayıp ve tüketimle açığa çıkan toplumsal bağı simgeler.

 

Bataille’ın külliyatındaki topluluk düşüncesi

Faşizmin toplumsal heyecanı örgütleme biçimine karşı, faşizan olmayan fakat şiddetli, duygusal, rasyonel-dışı (heterolojik) ve "başsız" (acéphale) bir topluluk arayışı. Toplumu yok etmeyi bir yıkım değil, köleleştirici egemen düzene karşı anarşik bir "başarı/eylem" olarak görmek.

 

Emile Durkheim ve Roger Caillois’dan mülhem; üretken olmayan enerji harcaması, kutsal, ihlal ve kayıp üzerinden ontolojik bir aşırılık ilkelerinin geliştirilmesi.

 

Varlığın sınırlarının çatlamasıyla ortaya çıkan; Aşıklar Topluluğu (kapalı, takıntılı, dünyevi görevleri reddeden) ve Kaynaşma / Biçimsiz Topluluk (özne-nesne ayrımının eridiği, kahkaha, orgazm ve gözyaşı anlarındaki fışkırma).

 

Klasik toplumsal sözleşme teorileri topluluğu "ihtiyaç ve eksiklik" üzerinden kurarken; Bataille yetersizliği "dünyaya ve ötekine bir açılma" olarak tanımlar.

Birey, kendi kendine yeten kapalı bir bütünlük değil; yapısı gereği tesadüfi, temelsiz ve kırılgan bir varlıktır.

 

İçsel Deneyim (Inner Experience): Söylemsel aklın ve gerekçelendirmenin dışına çıkan, aşırı sonlu varoluşun şans ve coşkuyla kendini ötekine terk etme hareketidir.

 

Klasik iletişim (bilgi aktarımı / "zayıf iletişim") özneyi korur ve nesneyi sahiplenir. Bataille’ın "derin/güçlü iletişimi" ise bilginin ve söylemsel dilin başarısız olduğu, ötekinin "nüfuz edilemezliği" ile yüzleşildiği an başlar.

 

Birinci Bölüm: Yüzleşen Topluluk

Jean Luc Nancy

Jean-Luc Nancy, 1980'lerde Avrupa'da felsefi gündemin merkezine oturan "topluluk" (cemaat) motifinin tarihsel ve kavramsal gelişimini ele alır. Jean-Christophe Bailly'nin Aléa dergisi için önerdiği "Yüzleşen Topluluk" / "topluluk, sayı" kavramı üzerinden harekete geçen Nancy, bu terimin Nazizm'in "ulusal topluluk" (Volksgemeinschaft) kullanımıyla lekelenmiş geçmişini ve komünizm fikriyle olan gerilimli ilişkisini sorgular.

 

Topluluk, kendini nesneleştirmeyen ve kendi özünü bir esere dönüştürmeyen bir "işsizlik/işlemezlik" durumudur.

 

Birliktelik; ne nesneleşmiş bir bütünleşme (füzyon) ne de tamamen steril bir bireysel tozlaşmadır. Sadece yan yanalık, temas ve sınırların paylaşımıdır.

 

Bağlamak: Topluluğu mistik veya organik bir bağla birleştirme çabası. Sivil alanın mistikleşmesine veya faşizan/totaliter yapılara yol açabilir.

 

Toplumsal sözleşmeler ve ilişkiler hukuki metinlerden önce karşılıklı bir güvene/inanca dayanır. Bu güven, tam bir teslimiyeti ve başkasıyla ayrılmayı kabul eden bir "açıklığı" gerektirir.

 

Modern dünyada radikal tektanrıcılık ile hümanist teizm arasındaki çatışma, topluluk olma acısını ve arzusunu araçsallaştırmaktadır.

Yaşanan durum bir "medeniyetler çatışması" değil, Batı medeniyetinin kendi mantığı doğrultusunda dünyayı tanrısız ve ticari bir piyasaya dönüştürmesinden doğan içsel bir yarılma/yırtılmadır.

 

Ortak olmak, ortak bir varlığı, temel bir temeli, bir ilkeyi ve 'üyelerin' anlamlarını ve hakikatlerini buldukları bir amacı gerektirir.

 

İkinci Bölüm: Toplumun Yarışması

Jason Kemp Winfree

Bataille'ın topluluk düşüncesi imkansız bir programa ve üç ana erişim noktasına/alanına ayrılır:

Acéphale (Devrimci Pratik): Topluluğun fiili oluşumu ve radikal bir savaş ilanıyla ilgilenir.

Sosyoloji Koleji (Teorik/Sosyolojik Araştırma): Bireyleri birbirine bağlayan "duygusal bağ" (affective bond) ve "kutsal sosyoloji" üzerine odaklanır. Toplumsal düzenin korumacı ve homojen yapısına karşı heterojen bir kopuşu inceler.

Ateolojik Toplam / İçsel Deneyim (Kesinti/Heteroloji): Pratik ile bilgiyi birbirine karıştıran, eserleri parçalayan ve ateolojik (Tanrı'sız) bir kesinti sunan metinler bütünü (İçsel Deneyim, Suçlu, Nietzsche Üzerine).

 

Bataille için dindarlık, geleneksel anlamda Tanrı'ya yönelim değil; mevcut medeni dünyayı, onun düzenleyici ve emniyetçi ışığını terk etme iradesidir.

Klasik siyaset ve din anlayışı insanı toplumsal emniyet ve birikim için biçimlendirirken; Bataille radikal bir kopuşu, "tamamen farklı olmayı ya da yok olmayı" savunur.

 

Bataille'ın Acéphale Programı, evrensel topluluk dışındaki ulusal, sosyalist, komünist veya dini tüm toplulukların yok edilmesini çağırır. Bu, kurumsallaşmış siyasi süreçlere ve burjuva/militan elitlerin kitlelere duyduğu güvensizliğe karşı bir devrimdir.

 

Savaş tehdidi, Sol'un yaşadığı kriz ve faşizmin yükselişi karşısında kurulan Sosyoloji Koleji, Marksist ekonomik analizin sınırlarını aşarak kitleleri birleştiren duygusal bağları ve "kutsal sosyoloji"yi araştırmayı amaçlar.

 

Siyasetin krizi karşısında Bataille üç insan tipi tanımlar: "silahlı hödük" (savaşın faili), "hukuk ve söylem adamı" (iktidarsız solcu entelektüel) ve "trajedi adamı". Trajedi figürü, eylemin güçsüzlüğünü ve ölüme maruz kalan egemen varoluşu sessizlikle ortaya koyar.

 

Bataille, fiili/geleneksel toplulukların homojen ve emniyetçi yapısına karşı seçmeli toplulukları çıkarır.

İnsan varoluşunun temelinde bir "yetersizlik" ve "çatlak/yara" vardır. Bireyin kendini tam ve yeterli sanması suçluluk ve güvenlik illüzyonu yaratır.

Aşıklar, tesadüfen (şans eseri) karşılaşan, toplumsal fayda ve iş dünyasına kayıtsız kalan seçmeli topluluk örneğidir. Aşk, bir birikim veya mülkiyet hesabı değil; kendini riske atma, zarları atma ve bütünüyle harcama eylemidir.

 

Üçüncü Bölüm: Özgürlük Dehşeti

Stuart Kendall

Lanetli Paylaşım üçlemesinde (Tüketim, Erotizm, Egemenlik) sunulan genel ekonomi teorisine göre, canlı sistemlerin temel sorunu kıtlık değil, fazla enerjinin "savaşsız" tüketilmesi zorunluluğudur.

Bataille, komünizmi insanı devletin ve üretimin hedeflerine tabi kılan katı bir rasyonalizm ve aktivizm olarak eleştirir. Buna karşılık Nietzsche'nin egemen öznellik anlayışını ve Sade'ın kategorik zorunluluğun ötesine geçen özerklik etiğini olumlar.

 

Bataille, insan dünyasının yasağın ve ihlalin melez bir dengesinden oluştuğunu; özgürlük korkusunun insanı şeyleşmeye sürüklediğini vurgular. Komünizmin insanı nesneleştiren yapısına karşı Nietzscheci egemen öznellik bir alternatif olarak sunulur.

 

Dördüncü Bölüm: Mal ve Şeylerin: Topluluk Etiği Üzerine Düşünceler

Chris Gemerchak

Geleneksel etik sistemlerin dayandığı Kartezyen özerk özne ve çıkar hesabı reddedilir. Yakınlık ve iletişim anları, bireyin kendisiyle özdeş sınırlarını sarsarak onu riske atar.

Bir çıkarın hizmetinde var olmak, mevcut yaşamı bir amaca veya gelecekteki bir amaca tabi kılmak... içimizdeki insanlığa ihanettir.

 

İç deneyim, öznel bir içsellik değil, öznenin dışa fırlatıldığı ve sınırlarının eridiği bir iletişim yeridir.

 

Bataille'ın "üretken olmayan harcama" ve "varlığın yetersizliği" ilkeleri arasındaki gerilim ele alınır. Saf kayıp ihtiyacı, toplumsal yapılar tarafından diyalektik olarak yeniden araçsallaştırılma riski taşır.

 

Yasa, Şey'i (yakınlığı) yasaklayarak onu ulaşılmaz bir egemen iyiye dönüştürür.

Ahlak yasası, öznenin doğrudan Şey'i hedef alamamasını emreder... ama aslında yasa, Şey'i yasaklayarak onu var eder.

 

Bataille'ın etiği bir risk ve iletişim etiğidir; arzunun yıkıcı Şey karşısında geri çekilmemesini vaat eder.

 

Beşinci Bölüm: Transgresyon/İhlal ve Kutsallar Topluluğu

David B. Allison

İhlâl, tabuyu yok etmez; onu koruyarak askıya alır. Emeğin ve toplumsal düzenin oluşturduğu dünyevi çalışma dünyasına karşılık; bayram, erotizm, coşku ve terkedişin yaşandığı "kutsal" dünya yükselir.

 

Toplum, cinayete ve cinselliğe dönük tabularla varlığını sürdürürken; savaş ve ritüeller aracılığıyla "sınırlı ihlâl" biçimlerine izin verir. Roger Caillois'nın kralın ölümü örneğinde incelediği "sınırsız ihlâl" ise bireyselliğin tamamen çözüldüğü ve kolektif esrikliğin (köpürme) hakim olduğu radikal bir durumu ifade eder.

 

Altıncı Bölüm: Deneyim Unsurları: Bataille'ın Dramı

Kalliopi Nikolopoulou

Rüzgar: Sokrates Tiyatrosu'nda Bataille

Sokrates'in Apologia’da ifade ettiği "hiçbir şey bilmediğini bilme" duruşu ile Bataille'ın "bilgisizlik" kavramı karşılaştırılır. Bataille, söylemin ve teorik bilginin yetersiz kaldığı yerde bedensel ve duyusal bir sarsıntı yaratan "dramatizasyon" yöntemini öne sürer.

 

Okyanus: Bataille Sınırların Dışında

Jean-Luc Nancy'nin Bataille okuması sorgulanır. Nancy, kaynaşmayı eleştirip ontolojik paylaşımı öne çıkarırken; Nikolopoulou, Bataille'daki ıstırap, trajedi ve yalnızlık deneyiminin eşsizliğini savunur.

 

Çöl: Lamma Sabakhtani

Nietzsche'nin coşkulu okyanus imgesi Bataille'da çölleşir. Golgotha'daki "Lamma Sabakhtani" (Beni neden terk ettin?) haykırışı, yanıtlanamayan yalnızlığın ve bilgisizliğin en uç noktasıdır.

 

Yedinci Bölüm: İletişim ve İletişim

Alphonso Lingis

İletişim rasyonel dil ve ortak projelerden önce kahkaha, gözyaşı, cinsel heyecan ve şiddet aracılığıyla gerçekleşir.

Bizi bu grup kimliğinden ayıran ve dışarıdakilerle özdeşleştiren şey... rasyonel düşünce değil, kahkaha ve cinsel heyecandır.

Husserl ve Kant'ın evrensel rasyonel özne modellerinin aksine; Bataille'cı "egemenlik" anları, araçsal fayda sistemlerinin dışına taşar.

İletişim, ötekinin ve kendinin bütünlüğünü bozmak, yaralamak, riske atmak ve kurban ritüellerinde olduğu gibi hiçliğin ve ölümün sınırında buluşmaktır. Müstehcenlik, cinsel temas, savaş ve trajik sanat, geleceğe dönük bir birikim amacı taşımayan egemen iletişim biçimleridir.

 

Sekizinci Bölüm: Tanrı'nın Yaralarını Paylaşmak: İletişim ve Laceration, Stigmata

Karmen MacKendrick

Assisili Francis ve diğer mistiklerde görülen bu bedensel yaralar, benliğin kendisiyle özdeş zırhını parçalayarak ilahi olanla doğrudan bir iletişim ve ortaklaşa kanama alanı açar.

Stigmata, Tanrı'nın çarmıhtaki kırılganlığı ve ölümüyle kurulan sarsıcı bir topluluk deneyimidir.

 

Dokuzuncu Bölüm: Kendi Anlamında Değiştirilmiş Bir Kan

Marc Froment-Meurice

15. yüzyıl komutanı ve çocuk katili Gilles de Rais (Mavi Sakal efsanesinin kaynağı)

Gilles de Rais'nin servetini hesapsızca harcaması, çocukları katletmesi ve "kendi anlamında değişmiş" olarak tek başına dolaşması ele alınır. Suç, insan türünün gizli ve en kötü anlamıdır. Gilles'in eylemleri Mavi Sakal efsanesine dönüşerek kurgusal bir boyut kazanmıştır.

 

Gilles'in hem çocukları katledip hem de şeytandan korkan dindar bir Hıristiyan olması, Hıristiyanlığın arkaik şiddeti ve affetme arzusuyla ilişkilendirilir. Çocukların kanıyla yazıldığı söylenen gizemli kitap, yazının ölüm ve suçla olan bağını gösterir.

 

Gilles de Rais siyasi veya stratejik akıldan tamamen yoksun bir "canavar" ve "çocuk"tur. Onun sınırsız harcaması ve kurbanlık şiddeti, Hıristiyanlığın kökenindeki katliam ve kefaret dinamiğini çıplaklığıyla açığa çıkarır.

 

Onuncu Bölüm: Bataille: Lascaux Sanatında Keskin Kenarlar

Edward S. Casey

Kenar Biçimleri: Paleolitik sanatta üç kenar bulunur: mağara duvarının yüzey kenarı (yarıklar/çatlaklar), maddi ortamın kontur kenarı ve çizginin kendisi olan kuvvet çizgileri.

 

Çukur Sahnesi ve Sınırlar: Lascaux'nun çukur odasındaki kuş başlı adam ve ölen bizon figürü üzerinden erotizm ile ölüm, insan ile hayvan, çalışma ile oyun arasındaki sınırlar tartışılır.

 

Et ve Taş Kıvrımları: Lespugue Venüsü ve Laussel kabartmasındaki et kıvrımları, insan bedeni ile "toprak-beden" arasındaki derin yakınlığı ve sürekliliği sergiler.

 

İletişimin Niteliği: Lascaux sanatı belirli bir dinsel "mesaj" değil; sanatsal anlamın genişlemesini ve insanlığın doğuşunu iletir.

 

Topluluk ve Eşik: Çizimler, zaman içindeki tüm izleyicileri kapsayan dikey bir "toplum" ve estetik bağ kurar.

 

EKLER

Neler Yaptık...

Georges Bataille

Georges Bataille’ın 1937 baharında gizli topluluk Acéphale üyelerine verdiği ve ölümünden sonra notları arasından çıkarılan "Neler Yaptık..." başlıklı konuşma metni.

 

Eylemin sınırlı, pragmatik veya dar bir siyasi amacı olamaz. Asıl amaç, modern toplumun sunduğu edilgen ve sönük varoluş biçimlerinden patlayıcı bir kararlılıkla sıyrılmaktır.

 

Teslim olacağımız tek otorite bilimdir.

 

Bireyi topluma bağlayan şey soyut akıl değil; duygusal yükü yüksek mitler, ritüeller ve kolektif tutkulardır.

 

Freud’un kitle psikolojisi, ordu ve kilise analizi (Grup Psikolojisi ve Egonun Analizi); dini gruplardan siyasi partilere, gizli örgütlerden milislere kadar tüm toplumsal yapıların duygusal haritasını anlamada temel kılavuzdur.

 

Geleneksel dini ve estetik biçimler işlevini yitirmiştir.

Modern çağın gerçek insani dokusu; fabrikaları, biçimsiz evleri ve varoşlarıyla büyük şehirlerdir.

 

Bu çürüyen dünyaya uzaktan küçümsemeyle bakan bir "bilge" gibi değil; elindeki keskin neşterle neyi keseceğini bilen soğuk, neşter kadar yakıcı bir "cerrah" gibi yaklaşılmalıdır.

 

Hedef, aşkın bir Tanrı'ya teslim olmak değil, "varlığın bütünlüğünü" (totality of being) yeniden kazanmaktır.

Varlığın bütünlüğü, emniyetçi ve hesapçı "sağduyu"nun reddedilmesini; yaşamın ölümle, riskle ve acıyla yüzleşerek birleşmesini gerektirir.

 

Sessizlik ve Edebiyat

Georges Bataille

Georges Bataille’ın ilk olarak 1952 yılında Critique dergisinde yayımlanan ve dostu, yazar Maurice Blanchot’nun Zamanı Geldiğinde (Au moment voulu) anlatısı üzerine yazdığı "Sessizlik ve Edebiyat" (Silence and Literature) başlıklı eleştiri metnidir.

 

Blanchot, Wells’in "Görünmez Adam"ına benzer.

Wells’in karakteri üzerindeki bandajları çıkardığında arkasından dehşet verici bir hiçlik çıkarken; Blanchot’nun cümlelerinde bandajlar çekildiğinde ortaya çıkan şey sessizlik ve tarafsızlıktır.

Wells'in görünmezliğinde mutsuz bir saldırganlık ve terör varken; Blanchot’nun metinlerinde bir tuzak veya ele geçirme arzusu yoktur. Kelimelerin altında yatan sessizlik; okuyucuya uzak bir dostluk, tarafsız bir dinginlik ve suç ortaklığı sunar.

 

Sessizlik, dilin susturabileceği son şeydir; ancak dil, sessizliği nesne olarak seçtiği an ona karşı bir suç işler.

Yazar konuşmaya başladığı an "sessizliğini kaybetmenin" kaçınılmaz acısını yaşar.

Konuşmak, sessizliğin saflığını bozar; yalnızlığın kendisi konuşmaya başlar ve bu konuşma bitmek bilmeyen yankılar yaratır.

Tek güçlü noktam sessizliğimdi... Sessizliğimi kaybettim ve bundan dolayı hissettiğim pişmanlık ölçülemez.

 

Siyasi Yalan

George Bataille

Georges Bataille’ın ilk olarak Haziran 1948’de Critique dergisinde yayımlanan "Siyasi Yalan" (La mensonge politique) başlıklı bu makalesi, İkinci Dünya Savaşı sonrası Soğuk Savaş ikliminde komünizm, eylem, strateji ve ahlak arasındaki çelişkili ilişkiyi ele alır.

 

Günümüzde yalanlar ve bunların yarattığı öfke siyaset sahnesinde önemli bir rol üstlenmiştir.

Eylem, doğası gereği bir güç ve mücadele alanıdır. Mücadelede strateji neyse, ideolojik mücadelede yalan ve gerçeğin araçsallaştırılması da odur.

Yalanı "ruhsal bir cüzam" olarak görüp reddetmek idealist bir zayıflıktır. Gerçek bir eylem adamı için yalan, hedefe ulaşmada etkili olduğu sürece araçsal bir zorunluluktur.

Yalanın başarısı ahlaki boyutuyla değil, dinleyici üzerindeki etkisiyle ölçülür. Eğer yalan kitlelerde yorgunluk ve yabancılaşma yaratıyorsa başarısız bir stratejidir; etkiliyse işlevini yerine getirmiştir.

 

Kapitalist dünyada insan bir nesneye, bir satılık metaya indirgenmiştir. Bireysel kaçışlar (sanat, soyut felsefe) insanı bu durumdan kurtarmaz, aksine onu sistemin gizli bir suç ortağı yapar.

 

İnsanın nesne/şey olmaktan kurtulmasının tek yolu, tüm insanlığın özgürleşmesidir. Komünizm, insanın nesneleşme sürecini radikal bir şekilde tamamlayarak ve genelleştirerek onu son sınırına ulaştırır.

 

Siyasi yalan ve devlet aygıtı, tıpkı pedagoji veya biyoloji gibi insanı rasyonel bir biçimde şekillendiren bilimsel bir araçtır.

 

İnsanın özgürleşebilmesi için devletin aşkın bir güç olmaktan çıkıp, tıpkı nesneler gibi sadece bir "araç" seviyesine indirilmesi gerekir.

Komünizm, insanı önce tamamen nesneye indirger; ancak insan ancak bu tam indirgenmenin bilincine vararak kendi hakiki insanlığını kavrayabilir ve özgürleşebilir. Bu yüzden komünizm hem geçilmesi gereken bir aşama hem de ölümüne mücadele edilmesi gereken bir güçtür.

…